210209 Memo voortgang en toekomst Stadsschouwburg Velsen

GEMEENTE VELSEN

Memo

Aan Van Cc Datum Onderwerp

Gemeenteraad Velsen College van B&W 16-2-2021 Voortgang en toekomst Stadsschouwburg Velsen

1. Inleiding Vanaf de jaren ’80 van de vorige eeuw biedt Stadsschouwburg Velsen (SSV) een breed podium aanbod in Velsen. Voorstellingen van zowel professionele gezelschappen als van de vele amateurgezelschappen die Velsen rijk is. Met het faciliteren van het theater bieden we inwoners de mogelijkheid om een professionele theaterprogrammering te bezoeken. Daarnaast willen we jaarlijks de Velsense lokale theatermakers met hun verenigingen en organisaties een podium bieden. Dit draagt bij aan de mogelijkheden voor talentontwikkeling, cultuureducatie en -participatie in Velsen. Deze thema’s staan centraal in onze Cultuurvisie “Beleef cultuur in Velsen!”. Sinds juli 2020 is Stadsschouwburg Velsen ook filmtheater. De Stadsschouwburg heeft in 2018 en 2019 een transitie doorgemaakt, waar in 2020 de vruchten van geplukt konden worden. Helaas verhinderde de coronapandemie en de daarbij horende lockdown om de opgaande lijn door te zetten. De Stadsschouwburg toonde ondernemerschap door in de zomer van 2020 met crowdfunding het filmtheater Velsen op te zetten en een programma aan te kunnen bieden zonder financieel risico. Met het voortduren van de pandemie in het najaar van 2020 en een nieuwe sluiting in het vooruitzicht zag de Stadsschouwburg zich genoodzaakt ingrijpende maatregelen te nemen, te reorganiseren en de theaterprogrammering op de waakvlam te zetten.

Door tijdig deze bezuinigingsmaatregelen te treffen, heeft de Stadsschouwburg getoond goed in control te zijn. Aangevuld met de huurkorting die mede mogelijk werd gemaakt door het noodfonds van de provincie, kan de Stadsschouwburg in de huidige ‘waakvlamsituatie’ een aanhoudende lockdown kan doorstaan. Dit geeft ruimte om als gemeente samen met de schouwburg na te kunnen denken over de toekomst van de schouwburg. Het college hecht veel waarde aan het behoud van de Stadsschouwburg en wil dat de Stadschouwburg de komende jaren steeds meer het theater is voor álle inwoners van Velsen (Cultuurvisie 2020-2024: Beleef Cultuur in Velsen!). Om dat te bereiken is, onder meer via samenwerking met andere partijen in Velsen en de regio, een bredere programmering noodzakelijk (zie ook BMC rapportage 2017). Die bredere programmering is nu in het gebouw van de Stadsschouwburg niet mogelijk. Om een toekomstbestendige Stadsschouwburg te kunnen behouden, staat de raad voor fundamentele beslissingen: willen de we Stadsschouwburg behouden? Zo ja, in welke vorm? En wat hebben we daar financieel voor over? Onder het mom van “stenen volgen inhoud” zijn deze vragen onlosmakelijk met elkaar verbonden. Om die reden zijn de uitgangspunten voor de toekomst van de Stadsschouwburg een belangrijke basis voor een concreet toekomstscenario.

In dit memo geven we informatie over de positie van de Stadsschouwburg en over de fundamentele vragen waar we voor staan. Dit is onderliggende informatie ten behoeve van het gesprek dat we tijdens 1

GEMEENTE VELSEN de raadssessie met de raad willen voeren. We lichten allereerst de financiële situatie van de Stadsschouwburg Velsen nader toe. We nemen hierbij de periode in ogenschouw vanaf de financiële injectie door de gemeenteraad in 2018. Daarnaast gaan we in op de invloed en effecten van de coronamaatregelen én de oplossingen op korte en middellange termijn. Tenslotte gaan we verder in op de mogelijke scenario’s voor de verbouwing van het pand en de overwegingen die daaraan ten grondslag liggen. Hierbij vragen we de raad van gedachten te wisselen over de richting die we moeten inslaan. Op basis van de input vanuit de raad werken we de voorkeursscenario’s verder uit voor besluitvorming over een toekomstplan voor de Stadsschouwburg. We streven hierbij naar agendering voor de raadsvergadering voor het zomerreces waarin we een concreet plan met een investeringsraming voorleggen.

2. Financiële situatie vanaf begin 2018: een Stadsschouwburg in opbouw De gemeente verleent jaarlijks subsidie aan de Stadsschouwburg. Voor 2021 is een subsidiebedrag van € 911.906,-- begroot. De Stadsschouwburg heeft in 2018 en 2019 een transitie doorgemaakt. Vanwege de bestuurlijke en financiële situatie van de Stadsschouwburg en de zorg over de continuïteit is in 2017 vanuit de gemeente een financieel toezichthouder aangesteld en zijn eisen gesteld aan de bedrijfsvoering. Daarnaast is aan BMC gevraagd te onderzoeken wat er nodig is om de schouwburg in toekomstbestendig te maken. Met een nieuw bestuur en de aanstelling van een zakelijk directeur is de schouwburg een stevig verbetertraject in gegaan. Naast de jaarlijkse subsidie stelde de gemeenteraad in 2018 een budget van in totaal € 1,5 miljoen beschikbaar aan de Stadsschouwburg Velsen. Doel hiervan was om zo de podiumfunctie voor de inwoners van Velsen te behouden. De eerste tranche van € 1 miljoen was bedoeld om de Stadsschouwburg een uitgangspositie te geven voor het versterken en professionaliseren van de financiële en personele organisatie (begin 2018). De tweede tranche van € 500.000,- (eind 2018) was bedoeld om de bedrijfsvoering te ondersteunen na een forse reorganisatie en de overgang naar CAO Nederlandse Podia (NP). Hierdoor kon de schouwburg in 2019 starten met een opgeschoonde balans.

Van daaruit is de Stadsschouwburg gaan opbouwen. Er is ingrijpend gereorganiseerd en de organisatie is opnieuw ingericht. Zowel financieel, inhoudelijk als op het gebied van governance. Het financieel rendement op voorstellingen werd verbeterd, er kwam meer grip op de vaste kosten, het hoge ziekteverzuim is teruggebracht naar normale waarde en er is ingezet op het verhogen van eigen inkomsten. Daarnaast zette de Stadsschouwburg in op verbreding van het aanbod, om daarmee aan te sluiten bij de behoefte van meer diverse doelgroepen. Breder aanbod betekent ook dat de schouwburg meer voorstellingen in haar grote zaal (met een capaciteit van 700 personen) moet programmeren, die zijn bedoeld voor een kleine zaal (voor maximaal 250 personen). Deze voorstellingen werden goed bezocht en hebben een vriendelijke kaartprijs. Dit soort voorstellingen bedient een belangrijk deel van het Velsens publiek maar behalen nooit de bezoekersaantallen van de grote zaalproducties waarmee de schouwburg haar geld moet verdienen. Vanwege de kleine zaal voorstellingen was de zaalbezetting en daarmee het aantal bezoekers iets lager dan begroot. De Stadsschouwburg behaalde in 2019 echter wel een positief resultaat op de voorstellingen (recettes). Zoals benoemd was er sprake van een hoog ziekteverzuim, met name onder het technisch personeel, waardoor meer vakbekwame freelancers ingehuurd moesten worden.

Daarnaast viel landelijk de verkoop van een aantal grote voorstellingen onverwachts tegen. Dit had effect op het financieel 2

GEMEENTE VELSEN resultaat, dat over 2019 negatief uitkwam op € 141.309. De Stadsschouwburg kan dit bedrag opvangen vanuit eigen middelen, al blijft het eigen vermogen daarmee laag. De opbouwfase neemt uiteraard meer dan een enkel jaar in beslag. Voor de periode 2020-2024 heeft de Stadsschouwburg een meerjarenvisie opgesteld waarin de richting en het beleid voor de komende jaren uiteen is gezet. In het eerste kwartaal van 2020 werpt de transitie duidelijk haar vruchten af en is de opgaande lijn zichtbaar. Met een groot aantal uitverkochte voorstellingen zou het resultaat van het eerste kwartaal dan ook positief zijn en bood vertrouwen voor de rest van 2020. Helaas moest de schouwburg op 12 maart voor lange tijd de deuren sluiten vanwege de corona pandemie. De Stadsschouwburg genereert 63% van de totale exploitatie uit eigen inkomsten. Dit is hoger dan de meeste theaters, waar dat percentage op circa 42% ligt. Het subsidieaandeel van de gemeente Velsen op de totale exploitatie is 37%. Hiervoor geldt dat het landelijk gemiddelde (gemeentesubsidie) circa 47% bedraagt. Daarnaast beschikt de SSV, in tegenstelling tot de meeste theaters, over één zaal. Alleen een grote zaal biedt weinig mogelijkheden tot meer kleinschalig en gevarieerd aanbod. Bovendien vangt de Stadsschouwburg om deze reden bot bij externe fondsen. De Stadsschouwburg betaalt een hoge huur voor de accommodatie.

De huurprijs ligt circa 20% hoger dan het gemiddelde van vergelijkbare theaters. Met medeneming van de staat van onderhoud vraagt dit om een nieuwe waardering van de huurprijs. In paragraaf 4 gaan we nader in op de (onderhouds)situatie van het gebouw. Bovenstaande maakt dat de positie van de Stadsschouwburg nog altijd financieel kwetsbaar blijft. Dit is ook meermaals bericht door het college en de toezichthouder. Voor de SSV geldt dat in de huidige situatie (voor de huidige functie en kwaliteit van het pand) voorlopig een hogere subsidie nodig is om aan deze risico’s het hoofd te kunnen bieden. Het gaat hierbij om een bedrag van ca € 90.000,- per jaar. Wat betreft de (financiële) bedrijfsvoering is de Stadsschouwburg geheel in control. Dit is ook het oordeel van de toezichthouder. Zij geeft aan dat haar rol kan worden afgebouwd. 3. Coronacrisis Het eerste kwartaal van 2020 beloofde een mooie opmaat naar een goed theaterjaar. De Stadsschouwburg heeft de bedrijfsvoering goed op orde gebracht, zoals in de rapportage van de toezichthouder is weergegeven. De speerpunten uit de meerjarenvisie zijn opgepakt en de voorverkoop van de voorstellingen verliep volgens verwachting. Totdat de coronapandemie in maart 2020 toesloeg. Zoals bekend heeft de coronapandemie, en met name de overheidsmaatregelen om deze pandemie in te dammen, de Stadsschouwburg ongekend hard geraakt.

De Stadsschouwburg moest de deuren meerdere keren sluiten. Uiteraard hebben deze ontwikkelingen consequenties voor de activiteiten waarvoor de Stadsschouwburg subsidie ontvangt. Door alle onzekerheden was en is het nog steeds niet mogelijk naar de toekomst toe te programmeren. De Stadsschouwburg heeft cultureel ondernemerschap getoond om toch plek te kunnen blijven bieden aan Velsenaren. Door de realisatie van een filmtheater, waar de Velsense gemeenschap aan bijgedragen heeft via de crowdfundingsactie “Velsen fietst naar de film”, kon de Stadsschouwburg de functie van filmtheater aanbieden. Zo kon de Stadsschouwburg haar deuren wel open houden en een culturele functie blijven vervullen in deze tijd. Omdat vanwege de anderhalve meter maatregelen slechts een beperkt aantal bezoekers mag worden toegelaten is het programmeren van theatervoorstellingen door de Stadsschouwburg Velsen niet rendabel. De bioscoopfunctie genereert weliswaar ook weinig inkomsten, maar deze kan door de lage inkoopkosten wel kostenneutraal worden uitgevoerd. Vanwege de aanhoudende coronapandemie en de onzekerheid over steunmaatregelen was meer nodig om financieel het hoofd boven water te houden.

Om die reden heeft de Stadsschouwburg ingrijpende maatregelen genomen: een reorganisatie waardoor de organisatie kromp naar de helft van de oorspronkelijke formatie en het terugschakelen naar een ‘waakvlamsituatie’ waarmee de theaterprogrammering voor het resterende seizoen is geschrapt. Ook heeft de Stadsschouwburg 3

GEMEENTE VELSEN gebruik gemaakt van rijksregelingen zoals NOW en TVL en heeft de gemeente de subsidie doorbetaald zonder prestatieverplichting. Aangevuld met een huurkorting die mede mogelijk is gemaakt vanuit het noodfonds vanuit de Provincie Noord-Holland en matching vanuit de gemeente, heeft de Stadsschouwburg faillissement kunnen voorkomen. Met het besluit om naar de huidige waakvlamsituatie af te schalen heeft de Stadsschouwburg bereikt dat de organisatie bij een aanhoudende lockdown in 2021 financieel niet ten onder gaat. Deze ingrepen tonen nogmaals aan dat de Stadsschouwburg in termen van bedrijfsvoering in control is. Dit neemt de kwetsbare financiële positie voor de langere termijn uiteraard niet weg; de Stadsschouwburg is nog niet toekomstbestendig. Het vraagstuk over de toekomst van de Stadsschouwburg blijft onverminderd belangrijk. Het blijft op dit moment voor de Stadsschouwburg een kwestie van de waakvlam aanhouden, en tegelijkertijd zichtbaar blijven als belangrijke schakel in de sociaal-culturele basisinfrastructuur. Wanneer de coronamaatregelen versoepeld worden, en er weer opgeschaald kan worden naar een volwaardig programma zal ook opgeschaald moeten worden naar een volwaardige organisatie. Met de in paragraaf 2 genoemde verhouding tussen subsidie en eigen inkomsten is het realiseren van een sluitende begroting echter niet goed mogelijk.

Ook vanuit de opgave maatschappelijk vastgoed is de voortgang van de toekomstscenario’s voor de Stadsschouwburg door de pandemie belemmerd. Hierover berichtten wij uw raad in de zomermaanden van 2020. In december 2020 sprak de raad in twee beeldvormende sessies over het raadsvoorstel maatschappelijk vastgoed. Hierin waren voor de toekomst van de Stadsschouwburg uitgangspunten opgenomen. Uw raad gaf aan hier nog geen uitspraken over te kunnen doen omdat er behoefte is aan meer informatie over de Stadsschouwburg en de ontwikkelingen rond het gebouw en de organisatie.

4. Situatie en toekomst van het pand van de Stadsschouwburg Vertrekpunt voor de toekomst van de Stadsschouwburg Velsen is het BMC rapport uit 2017. Dit rapport concludeerde dat de huidige situatie voor de Stadsschouwburg niet houdbaar is en op termijn leidt tot faillissement. Er is een verbreding aan functies noodzakelijk om de Stadsschouwburg op de lange termijn te kunnen behouden voor Velsen en de sociaal-culturele basisinfrastructuur. Het huidige gebouw maakt een verbreding aan functies niet mogelijk. Het gebouw is monofunctioneel en daarmee beperkt exploitabel voor de Stadsschouwburg. Alles draait om de grote theaterzaal. De Rex foyer is vanwege de beperkte omvang en slechte bereikbaarheid niet geschikt voor een cultureel of commercieel programma. De horeca staat ten dienste van de bezoekers aan de grote theaterzaal. Andere ruimten in de Stadsschouwburg zijn er niet. Daarbij komt dat ook de bestaande functie inmiddels steeds minder optimaal uitvoerbaar is door de onderhoudsstaat van het gebouw. Het gebouw heeft een slechte klimaatbeheersing. Veel warmte gaat verloren en op sommige plekken in de grote theaterzaal is het lastig om een aangename temperatuur te bewerkstelligen. Er is veelvuldig sprake van lekkage of uitvallende installaties. Het gebouw behoeft dus veel onderhoud en is daarom duur in exploitatielasten (zowel voor Stadsschouwburg als gemeente).

Er zijn forse investeringen nodig om het gebouw de komende jaren te kunnen blijven gebruiken. Grote onderhoudsinvesteringen worden echter aangehouden totdat er duidelijkheid is over de toekomst van de Stadsschouwburg. Daarmee voorkomen we op de korte termijn onnodige kosten. Wij staan nu voor de principiële keuze of wij een Stadsschouwburg willen hebben voor Velsen. Als daarop het antwoord ‘ja’ is, moet– ongeacht het toekomstscenario –de structurele subsidie met circa € 90.000,- verhoogd worden. Zonder deze subsidieverhoging is het op de lange termijn niet mogelijk deze functie te behouden voor de Velsenaren. Voor het mogelijk maken van een inhoudelijke verbreding, is een investering in het gebouw nodig om deze verbreding te faciliteren. 4

GEMEENTE VELSEN De scenario’s zijn op basis van uitgangspunten opgebouwd. Hieronder gaan we in op deze uitgangspunten en een inhoudelijke waardering van de verschillende scenario’s: - Scenario A: Verduurzamen Dit scenario gaat uit van de bestaande podiumfunctie en het bestaande gebouw. Dit betekent dat er onderhoud aan het gebouw uitgevoerd moet blijven worden met een inhaalslag wegens de slechte onderhoudsstaat in combinatie met verduurzaming. Dat betekent ook dat de toegankelijkheid wordt verbeterd via de aanleg van onder andere een lift. Omdat in dit scenario geen functieverbreding mogelijk wordt gemaakt, blijft de Stadsschouwburg in de toekomst kwetsbaar. -

Scenario B: Versterken en verduurzamen Dit scenario gaat uit van de bestaande podiumfunctie en een optimalisatie van het gebouw voor die functie. Dit betekent dat het gebouw op onderdelen wordt geoptimaliseerd voor de bestaande functie, bijvoorbeeld ten aanzien van de bereikbaarheid van de Rex foyer, de doorstroming van bezoekers langs de garderobe en de horecafunctie. Dit gebeurt in combinatie met verduurzaming van het gebouw. Tegenover deze verbouwing staat echter geen culturele meerwaarde omdat er geen of slechts in beperkte mate sprake is van functieverbreding. De Rex foyer kan in dit scenario beter benut worden, maar deze ruimte voldoet vanwege de beperkte omvang niet als kleine multifunctionele zaal voor cultureel aanbod.

-

Scenario C: Verbreden, versterken en verduurzamen Dit betekent dat er verbreding aan programma wordt gecreëerd. Daarvoor zijn nieuwe ruimtes nodig, bijvoorbeeld een kleine multifunctionele zaal zoals genoemd in de Cultuurvisie. Dit is een voor theaters belangrijke ruimte om kleinschaliger voorstellingen te kunnen programmeren gelijktijdig met programma in de grote zaal. En daarmee een gebouw goed te kunnen exploiteren. Dergelijke zalen bieden plek aan 200-250 bezoekers. Met een scenario waarin verbreding mogelijk wordt gemaakt kunnen al naar gelang de behoefte ook nog kleinere zalen worden gecreëerd om de ruimte in zo’n getransformeerd gebouw zo efficiënt en multifunctioneel en toegankelijk mogelijk te benutten. Grote en kleine culturele- en onderwijsorganisaties maken gebruik van deze ruimtes. Zodoende komen we tot een flexibel, multi-inzetbaar gebouw dat ruimte biedt aan zowel het huidige als toekomstige publiek. Verbreding kan in principe op twee manieren ingevuld worden. Via verbreding met nieuwe functies en via verbreding met bestaande functies die dan, in plaats van een andere plek, in de Stadsschouwburg plaatsvinden. Naar nieuwe functies heeft onderzoeksbureau HTC onderzoek gedaan, waaruit blijkt dat er onder Velsenaren voldoende behoefte is aan nieuw programma om een kleine multifunctionele zaal te programmeren.

Met verbreding via nieuw aanbod kunnen nieuwe doelgroepen bereikt worden en wordt invulling gegeven aan laagdrempeligheid, inclusiviteit en verbinding. Met de in 2020 gestarte bioscoopfunctie geeft de Stadsschouwburg feitelijk al uitvoering aan een dergelijke verbreding van aanbod, al geldt hier dat dit in de coronaperiode is ingezet als vervanging van de reguliere theaterprogrammering. Wel is gebleken is wel dat een breed en betaalbaar filmaanbod al een nieuw publiek aantrekt. Andere voorbeelden van dergelijke functies zijn poppodium, debat, cabaret, lezingen en filmtheater. Bij bestaande functies die nu elders plaatsvinden, wordt gedoeld op aanbod of educatie door, of in samenwerking met andere grote en kleine instellingen in Velsen. Voorbeelden van dergelijke functies zijn kunsteducatie (theater-/dansklassen), producties in het kader van talentontwikkeling, klassieke muziek, lezingen, debat etc. Om verbreding in welke vorm dan ook mogelijk te maken is een forse ingreep aan het gebouw noodzakelijk. Binnen het huidige gebouw is het niet mogelijk andere ruimten te realiseren en dus ook geen ander programma aan te bieden. De Rex foyer is hiervoor ook te klein. Voor het enkel toevoegen van een kleine multifunctionele zaal hebben wij de raad eerder gepresenteerd hoe dat gerealiseerd kan worden. Als ook bestaande functies van andere instellingen in 5

GEMEENTE VELSEN hetzelfde gebouw ondergebracht worden, betekent dit een grotere uitbreiding ten opzichte van de toen gepresenteerde plannen. Met andere woorden: hoe meer verbreding, hoe groter de ingrepen. 5. Principiële keuze: willen we een Stadsschouwburg Velsen De kernvraag luidt als volgt: Wat heeft de Stadsschouwburg nodig om haar plek in de sociaalculturele basisinfrastructuur te behouden/versterken en hoe kunnen wij daar als gemeente qua huisvesting en subsidiebeleid in voorzien? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, kunnen we de volgende subvragen formuleren: 1.

Zijn we bereid om de subsidie aan de Stadsschouwburg voorlopig met ca. € 90.000,- te verhogen? De huidige subsidie is immers niet toereikend voor de huidige functie in het nog niet gerenoveerde pand. Op het moment dat er relevante investeringen zijn gedaan, zal opnieuw naar de huurkosten en de benodigde subsidie moeten worden gekeken, met name als er ook wordt geïnvesteerd in een functieverbreding.

2. Zijn we bereid om het gebouw toegankelijker te maken? Vanwege het ontbreken van een lift is de verdieping niet bereikbaar voor mensen die slecht ter been zijn. Via de verdiepingen is het balkon van de theaterzaal en de Rex foyer te bereiken. Deze ruimten zijn nu dus niet voor iedereen toegankelijk. De aanleg van een lift kost al snel circa € 100.000,- exclusief eventuele bouwkundige ingrepen. Dit kan dus een kostbare investering zijn. 3. Zijn we bereid om het gebouw te verduurzamen? Voor de verduurzaming van het gebouw is € 700.000,- in het budget verduurzaming gemeentelijk vastgoed gereserveerd. Uitgave van dit geld is enkel wenselijk als de functie van Stadsschouwburg behouden blijft. Deze verduurzaming ziet primair op isolatie van het gebouw. Als gekozen wordt voor een hoger ambitieniveau, door bijvoorbeeld over te gaan op andersoortige c.q. duurzamere installaties, lopen deze kosten verder op. 4. Zijn we bereid functieverbreding met nieuw aanbod mogelijk te maken? Dit ziet enkel op functieverbreding met nieuw aanbod dat in een kleine multifunctionele zaal plaatsvindt. Een dergelijke zaal is niet inpasbaar in het gebouw. Daarvoor moet dus een significante ingreep plaatsvinden. Gezien de verregaande ingreep aan het gebouw hiervoor, wordt hierin ook de verbeterde toegankelijkheid en verduurzaming meegenomen.

Het is niet mogelijk om in de huidige fase van planvorming al een nauwkeurig kostenverhaal af te geven. Veel is afhankelijk van de te maken keuzes en hanteren uitgangspunten. Ter vergelijking: theater De Omval in Diemen realiseert een nieuwe kleine multifunctionele zaal voor een bedrag van circa € 4 miljoen. Voor de Stadsschouwburg Velsen gaat het om een grotere investering gezien de omvang van de ingreep. Dit investeringsbedrag zegt echter niet veel. Een investering in het gebouw wordt via een kostprijsdekkende huur doorvertaald in de huurprijs, maar als gevolg van een investering verbetert ook de exploitatie van de schouwburg, want er is meer programma mogelijk met de daarbij horende kosten en opbrengsten. Het inhoudelijke programma, de investering, gebouwexploitatie door de gemeente en de exploitatie van de schouwburg zijn communicerende vaten. Om die reden willen we in deze beeldvormende sessie op basis van deze informatie met de raad in gesprek over de positie van de Stadsschouwburg Velsen en over deze principiële keuzes die daarbij horen. Op basis van de uitkomsten van dit gesprek werken we vervolgens verder aan een concreet plan en aan een financiële analyse. We merken hierbij op dat alle keuzes over de toekomst van de Stadsschouwburg consequenties hebben voor de begroting. 6