2021 06 28 Raadsvoorstel Wandreliëf Ylstra NIEUW.docx

Raadsvoorstel Onderwerp: Wandreliëf Ylstra Datum collegevergadering Zaaknummer Portefeuillehouder(s)

29 juni 2021

Ambtenaar

E. Corzilius

26878-2021 J. Verwoort

Telefoon

06 51458926

E-mailadres

ecorzilius@velsen.nl

Voorgesteld raadsbesluit

1. het wandreliëf Sportfiguren van Bouke Ylstra niet te behouden bij sloop van de Kennemerzaal; 2. geen replica te construeren van het wandreliëf Sportfiguren van Bouke Ylstra bij sloop van de Kennemerzaal. Samenvatting

Aan de gevel van de Kennemerzaal ter hoogte van het Moerbergplantsoen is het kunstwerk Sportfiguren van Bouke Ylstra opgenomen. In november 2019 is motie nr. 45 aangenomen om te onderzoeken of het mogelijk is om bij de sloop van de Kennemerzaal het wandreliëf – bestaande uit een baksteen mozaïek – te conserveren en te verplaatsen (mogelijk naar de nieuw te bouwen gymzaal). Naar aanleiding van een gesprek in juni 2020 tussen enkele raadsleden en wethouders Verwoort en Steijn is toegezegd het idee van reconstructie van het kunstwerk in de vorm van een replica te onderzoeken. Het college heeft de verschillende opties onderzocht. Behoud van het kunstwerk kost ongeveer € 80.000 en reconstructie ten minste € 34.000. Binnen de budgetten voor Kunst en Cultuur en Onderwijs(huisvestingsplan) bestaat geen financiële ruimte om behoud van, dan wel een replica van het kunstwerk te financieren. Mede gelet op de financiële situatie van de gemeente stelt het college daarom voor om het kunstwerk niet te behouden en ook geen replica te construeren.

GEMEENTE VELSEN Inleiding

De gemeenteraad stelde in december 2015 het Masterplan Onderwijshuisvesting 2016-2022 vast. In dit plan staat voor de jaarschijf 2018, later doorgeschoven naar 2020, de sloop en herbouw van de Kennemerzaal aan het Moerbergplantsoen in IJmuiden opgenomen. Sloop en vervangende nieuwbouw Kennemerzaal De gymzaal wordt vervangen, omdat deze gedateerd is en het energieverbruik hoog is. De Kennemerzaal meet 20 x 12 x 5 meter. Dit is naar de huidige maatstaven klein. Tevens bevinden de kleedkamers zich op twee verdiepingen wat in het beheer en onderhoud en toezicht op de leerlingen niet wenselijk is. De Kennemerzaal is overdag in gebruik bij basisschool Het Kompas (22 klokuur) en sportzaken verhuurt de zaal na schooltijd en in het weekend. De ligging van de zaal in IJmuiden is gunstig voor het gebruik door meerdere scholen. Daarom willen we de zaal op de huidige locatie vervangen. Wandreliëf Sportfiguren van Bouke Ylstra Aan de gevel van de Kennemerzaal ter hoogte van het Moerbergplantsoen is het kunstwerk Sportfiguren van Bouke Ylstra opgenomen. In november 2019 is een motie (nr. 45) aangenomen om te onderzoeken of het mogelijk is om bij de sloop van de Kennemerzaal het wandreliëf – bestaande uit een baksteen mozaïek - te conserveren en te verplaatsen (mogelijk naar de nieuw te bouwen gymzaal).

Hierover hebben wij u op 19 mei 2020 geïnformeerd middels een collegebericht (Bb20.0069, bijlage 2.a). Op 18 juni 2020, tijdens een gesprek tussen enkele raadsleden en wethouders Verwoort en Steijn, is toegezegd het idee van reconstructie van het kunstwerk in de vorm van een replica te onderzoeken. Mogelijke projectontwikkeling Op 31 maart 2021 heeft de gemeenteraad het plan “van pont tot park gebiedsvisie” vastgesteld. De locatie waar de Kennemerzaal op staat valt binnen dit plan. Momenteel worden gesprekken gevoerd met een projectontwikkelaar voor herontwikkeling van het gebied hoek Moerbergplantsoen/Stephensonstraat in IJmuiden. De plannen bevinden zich in een vroeg stadium. Naar verwachting wordt rond de zomervakantie 2021 bekend of de plannen van de projectontwikkelaar doorgezet worden. In de eerste plannen van de projectontwikkelaar zal de nieuwe gymzaal niet op de huidige plek gerealiseerd worden maar een tiental meters verderop. Dit maakt behoud van het originele kunstwerk als onderdeel van de nieuw te bouwen Kennemerzaal onmogelijk. Enig inzicht in de mogelijkheden voor constructie van een replica in de nieuw te bouwen gymzaal is pas mogelijk wanneer de plannen duidelijker worden, dit in verband met de situering van de nieuw te bouwen gymzaal ten opzichte van de overige nieuwbouw.

Voor het realiseren van een replica van het kunstwerk is een blinde muur van ten minste 20m x 5m noodzakelijk. Scenario’s Het college heeft de volgende scenario’s onderzocht: 1. Vernietiging van het kunstwerk zonder reconstructie van een replica; 2. Behoud van het originele kunstwerk en inpassing ervan in de nieuw te bouwen gymzaal; 3. Vernietiging van het originele kunstwerk en constructie van een replica in de nieuw te bouwen gymzaal. Het college stelt de raad voor om te kiezen voor scenario 1.

2

GEMEENTE VELSEN Beoogd doel en effect van het besluit

Het beoogde doel is dat er duidelijkheid komt over het al dan niet behouden van het kunstwerk Sportfiguren, dan wel het construeren van een replica bij de vervangende nieuwbouw Kennemerzaal. Argumenten

Scenario 1: Vernietiging van het kunstwerk zonder reconstructie van een replica Naar aanleiding van de motie onderzoek wandreliëf Sportfiguren Kennemerzaal deden wij onderzoek naar het mogelijk behoud van het wandreliëf. We betrokken hierbij de resultaten van een flitspeiling (bijlage 2.c) en hebben advies ingewonnen bij Bond Heemschut (bijlage 2.b) en de Kunstcommissie over de waarde van het kunstwerk (bijlage 3.a). Ook verzamelden we informatie over de kosten om het kunstwerk bij de vervangende nieuwbouw te behouden (bijlage 4). Zie voor meer informatie onder alternatieven, scenario 2. Binnen het budget van Kunst en Cultuur en Onderwijshuisvesting is geen ruimte om behoud van het originele wandreliëf te financieren. Vervolgens deden we onderzoek naar het idee van reconstructie van het kunstwerk in de vorm van een replica. Op de vraag naar de waarde van een reconstructie geeft Bond Heemschut aan dat deze alleen zinvol is wanneer deze zo zuiver mogelijk het origineel volgt, dan heeft deze een kunsthistorische betekenis. De Kunstcommissie geeft aan dat een replica wel degelijk artistieke waarde vertegenwoordigt maar deze waarde beduidend minder zal zijn dan het origineel.

Indien er geen mogelijkheid is voor behoud van het originele kunstwerk adviseert de Kunstcommissie geen replica te construeren, maar een opdracht uit te schrijven voor de realisatie van een nieuw kunstwerk met verwijzing naar het wandreliëf Sportfiguren. Het kunstwerk is niet aangewezen als cultureel erfgoed en maakt geen onderdeel uit van een beschermde verzameling in de zin van de Erfgoedwet. Volgens jurisprudentie mag sloop/totale vernietiging van het werk plaatsvinden. Gemeente Velsen is eigenaar van het kunstwerk en mag hierdoor de keuze maken het kunstwerk niet te behouden. Binnen de budgetten voor Kunst en Cultuur en Onderwijshuisvesting bestaat geen financiële ruimte om behoud van origineel, dan wel een replica van het kunstwerk te financieren. Gelet op de financiële situatie van de gemeente is het ook niet wenselijk hiervoor middelen vrij te maken ten koste van andere beleidsvelden. Een replica heeft minder kunsthistorische en artistieke waarde en de geraamde kosten voor een replica komen op tenminste € 34.000 (prijspeil 2020). Ook dit bedrag acht het college te hoog om budget voor beschikbaar te stellen. Voor het ontwerpen en vervaardigen van een nieuw kunstwerk – zoals de Kunstcommissie adviseert - is geen geld beschikbaar. Alternatieven

Scenario 2: Behoud van het originele kunstwerk en inpassing ervan in de nieuw te bouwen gymzaal In de Cultuurvisie 2020-2024 Velsen: Beleef cultuur in Velsen! benadrukken we het belang van zichtbaarheid van kunst en cultuur. Het wandreliëf is een voorbeeld van kunst die de leefomgeving cultureel verrijkt en toegankelijk is voor inwoners. De Kunstcommissie en de Werkgroep Monumentale Kunst van erfgoedverenging Bond Heemschut hebben de waarde van het kunstwerk benoemd (zie voor meer informatie bijlagen 2 +3). In maart 2020 vond een flitspeiling onder inwoners plaats. Uit de gehouden flitspeiling halen we dat veel deelnemers het kunstwerk kennen en een groot deel wil dat het kunstwerk behouden blijft. Bij de vraag waarin we aangeven dat het minimaal € 40.000 kost om het kunstwerk te behouden daalt 3

GEMEENTE VELSEN het aantal mensen dat antwoordt van 631 naar 594. Ongeveer de helft van de deelnemers vindt dat de gemeente voor minimaal € 40.000 het kunstwerk moet behouden. Notabene, de kosten van behoud van het kunstwerk zijn inclusief verankering in de nieuwbouw geraamd op circa € 80.000. Zie voor meer informatie bijlage 2.a + 2.b). Kostencalculatie mogelijk behoud wandreliëf Uit advies van deskundigen blijkt dat het wandreliëf technisch gezien het beste kan worden behouden door de gehele muur vóór de sloop van de gymzaal te stutten en deze te integreren in de nieuw te bouwen gymzaal. Om het kunstwerk in goede staat te bewaren en vanwege de verwachte kosten is volledig verplaatsen geen wenselijk alternatief. Verplaatsen is riskant en kostbaarder vanwege de vele beschermende en constructieve maatregelen die dan nodig zijn. Uit de eerste uitvraag bleek dat de kosten voor alleen het conserveren van het wandreliëf tijdens de bouw op circa € 50.000 incl. BTW komen (prijspeil 2019, bijlage 4.a + 4.b). Deze partij heeft een paar jaar geleden bij de restauratie advies gegeven. Een tweede uitvraag (via Bond Heemschut) bood een bedrag van circa € 40.000 incl. BTW (bijlage 5: het betreft een kostenraming van februari 2020, die nog nader uitgewerkt zou moeten worden in een offerte). Deze ramingen omvatten niet de kosten van het verankeren van de muur in de nieuwbouw.

Om meer inzicht te krijgen in de kosten van het totale proces lieten we een kostencalculatie uitvoeren door de partij van de eerste uitvraag (partij waar we vaker mee werken voor ramingen). Uit een kostencalculatie voor het bouwen van een gymzaal met en zonder behoud van het wandreliëf komt dat het behoud van het wandreliëf bij de vervangende nieuwbouw circa € 80.000 incl. BTW kost (prijspeil 2020, zie bijlage 6.a + 6.b + 6.c). kostencalculatie nieuwe Kennemerzaal prijspeil 2020

bedragen incl. BTW "berekend" bedrag behoud wandreliëf

met behoud wandreliëf € 1.366.849

zonder behoud wandreliëf € 1.287.676 €

79.173

Risico’s De kostencalculator heeft op basis van de kengetallen (prijspeil 2020) een theoretische benadering gemaakt van de kosten. Bij de aanbesteding van de opdracht in de markt kunnen de kosten hoger of lager uitvallen. Het kan dat er bedrijven zijn die het risico niet aandurven om voor een acceptabel bedrag een nieuwe gymzaal neer te zetten inclusief het behoud van het wandreliëf. We kunnen nog niet inschatten hoe bedrijven hier in de aanbesteding mee omgaan. Bij behoud van het wandreliëf bestaat ook het risico dat het conserveren niet of niet volledig slaagt. Dit kan bijvoorbeeld liggen aan de destijds gebruikte metselspecie waardoor de stenen uit de muur vallen. Scenario 3: Vernietiging van het originele kunstwerk en reconstructie van een replica in de nieuw te bouwen gymzaal Een mogelijkheid is om een replica van het kunstwerk aan te brengen in de nieuw te bouwen gymzaal. Het originele kunstwerk zal dan vernietigd worden.

4

GEMEENTE VELSEN Kostencalculatie van de constructie een replica Bij een metselbedrijf is via de kostencalculator een kostenraming opgevraagd om inzicht te krijgen in de kosten om een replica te maken van het wandreliëf. Een berekening/schatting is gemaakt van het aantal uur dat men kwijt zou zijn aan een zuivere reconstructie. Deze kosten kwamen op € 23.232. - incl. BTW (prijspeil 2020, bijlage 7). De kostenraming gaat uit van het metselen, zuivere reconstructie van het wandreliëf. Hierbij was nog geen rekening gehouden met het feit dat in de kostenraming nieuwbouw gymzaal ook metselwerk voor de andere muren was opgenomen. In verband met dubbele kosten is daarom een volgende kostenraming uitgevraagd. In onderstaande tabel zijn de bedragen van de kostenraming weergegeven (bijlagen 8.a + 8.b).

Metselwerk wand incl. wandreliëf

Bedrag inclusief BTW € 50.201

Metselwerk wand excl. wandreliëf

€ 31.844

Kosten reconstructie wandreliëf

€ 18.357

De kosten voor stenen, specie, et cetera zijn hier niet bij inbegrepen. Het verschil tussen de twee kostenramingen betreft de berekende kosten die een gerenommeerde metselaar maakt voor een zuivere reconstructie van het wandreliëf. Verder komen hier nog de kosten bij voor de werkvoorbereiding (goede en vooral gedetailleerde tekeningen maken voor de reconstructie en een plan van aanpak). Uitgaande van een bedrag van minimaal € 18.357 incl. BTW voor het metselen van een replica en een bedrag van € 15.125 incl. BTW (zie bijlage 9) voor het opstellen van een werkplan en plan van aanpak komen de verwachte kosten voor het construeren van een replica op minimaal € 33.482 incl. BTW, afgerond € 34.000. De eventuele meerkosten voor “afwijkende” stenen voor het kunstwerk zijn hierin niet meegenomen (het is nu niet bekend of deze er zijn). Mogelijke projectontwikkeling Enig inzicht in de mogelijkheden voor constructie van een replica in de nieuw te bouwen gymzaal is pas mogelijk wanneer de plannen van de projectontwikkeling duidelijker worden, dit in verband met de situering van de nieuw te bouwen gymzaal ten opzichte van de overige nieuwbouw. Voor het realiseren van een replica van het kunstwerk is een blinde muur van ten minste 20m x 5m noodzakelijk.

Advies Kunstcommissie en Bond Heemschut Advies Kunstcommissie De Kunstcommissie geeft aan dat behoud van het originele kunstwerk de hoogste prioriteit heeft en zij deze graag terugziet in de aanbesteding binnen het geraamde budget. Zij adviseren hier nader onderzoek naar te doen. De Kunstcommissie geeft aan dat bij het opnieuw metselen van een replica er zeker sprake is van afname van artistieke waarde. Deze optie heeft niet de voorkeur en is volgens de Kunstcommissie slechts denkbaar bij zeer geringe kosten. Indien behoud van het originele kunstwerk niet mogelijk is dan adviseert de Kunstcommissie een opdracht tot realisatie 5

GEMEENTE VELSEN van een nieuw eigentijds kunstwerk met een verwijzing naar het verloren wandreliëf op te nemen. Het volledige advies is in bijlage 3.b opgenomen. Advies Bond Heemschut De Werkgroep Monumentale Kunst (WMK) van Bond Heemschut geeft aan dat reconstructie alleen zinvol is wanneer deze zo zuiver mogelijk het origineel volgt, dan heeft deze een kunsthistorische betekenis. Een zuivere reconstructie is volgens Bond Heemschut haalbaar. Bond Heemschut adviseert om – indien aanwezig – uit te gaan van de originele (bouw)tekeningen. Indien geen tekeningen voorhanden zijn geeft Bond Heemschut aan dat op basis van het daadwerkelijke kunstwerk een technische tekening kan worden gemaakt. De erve heeft aangegeven akkoord te zijn indien er een zuivere reconstructie wordt gemaakt. Risico’s De kostencalculator heeft op basis van de huidige kengetallen een theoretische benadering gemaakt van de kosten. Bij de aanbesteding van de opdracht in de markt kunnen de kosten hoger of lager uitvallen. We kunnen nog niet inschatten hoe bedrijven hier in de aanbesteding mee omgaan. Bij het maken van een replica bestaat ook het risico dat deze niet of onvoldoende overeenkomt met het origineel.

Bekeken alternatieven met het oog op financiering Medefinanciering vanuit fondsen geen wenselijk alternatief Naar aanleiding van de ideeën uit de flitspeiling bekeken we de mogelijkheden voor medefinanciering vanuit fondsen. Het is een optie een bepaald bedrag als gemeente vrij te maken en medefinanciering uit fondsen aan te vragen. Het voordeel hiervan is dat we niet het gehele bedrag hoeven vrij te maken in de begroting. Het nadeel van het aanvragen van fondsen is dat dit het traject vertraagt en we niet weten of we hiermee de financiering rondkrijgen. Fondsen maken een paar keer per jaar een keuze uit aanvragen die zij steunen. Ook moeten we rekening houden met verschillende voorwaarden van de fondsen. Gezien de onzekerheid van financiering, de tijdsinvestering en het tijdspad is dit geen wenselijk alternatief. Daarbij zijn wij als gemeente eigenaar en verantwoordelijk voor financiering van het behoud. Opdracht als onderdeel van aanbesteding zonder dekking Het op de markt zetten van de opdracht tot behoud van het kunstwerk, dan wel het realiseren van een replica zonder extra middelen zal naar verwachting ten koste gaan van de kwaliteit van de gymzaal. Ook kan het ertoe leiden dat partijen niet inschrijven voor de opdracht van behoud van het kunstwerk in verband met de bijbehorende risico’s.

Financiering over lange termijn Een optie was om het budget onderwijshuisvesting op te hogen. - Behoud van het originele kunstwerk vergt een verhoging van de investering met € 80.000. De jaarlijkse kapitaallasten zijn dan gemiddeld € 2.000 (exclusief rente) over een looptijd van 40 jaar. - Construeren van een replica vergt een verhoging van de investering met ten minste € 34.000. De jaarlijkse kapitaallasten zijn dan gemiddeld ten minste € 1.200 (exclusief rente) over een looptijd van 40 jaar. Deze wijze van financiering betekent een langlopende financiële verplichting. Ondanks de gespreide betaling van de kosten blijft het een totale investering van € 80.000 (exclusief rente), dan 6

GEMEENTE VELSEN wel tenminste € 34.000 (exclusief rente). Gezien de hoogte van de benodigde investering en de financiële situatie van de gemeente stelt het college voor om deze investering niet te doen. Een andere mogelijkheid voor financiering is om bij een eventuele grondverkoop het benodigde bedrag te reserveren. Echter is het vooralsnog onduidelijk of sprake zal zijn van een grondverkoop waardoor dit alternatief niet als realistisch beschouwen. Crowdfunding In de flitspeiling was een antwoordoptie opgenomen over crowdfunding. Naar aanleiding van berichtgeving in de media deden wij navraag naar een mogelijke crowdfundingsactie voor het behoud van het kunstwerk. Crowdfunding is een initiatief dat kan ontstaan in de samenleving. De crowdfunding was niet van de grond gekomen. Er waren maar weinig reacties binnengekomen. Vervolgens brak de coronacrisis uit waardoor mensen zich op andere zaken richtten. Het uitzetten van een opdracht voor een nieuw kunstwerk De Kunstcommissie heeft indien behoud niet mogelijk is het advies gegeven om een opdracht uit te schrijven voor een nieuw eigentijds kunstwerk met een verwijzing naar het huidige kunstwerk Sportfiguren. In de begroting 2021 is geen geld gereserveerd voor een additioneel kunstwerk waardoor dit niet geen optie is. Gezien de financiële situatie van de gemeente is ook in de begroting voor 2022 geen ruimte hiervoor. Risico’s

N.v.t. Programma

-

Wonen en leven in Velsen Vitaal en sociaal Velsen

Kader

• • • • • •

Masterplan Onderwijshuisvesting 2016-2022 Verordening Voorzieningen Huisvesting Onderwijs gemeente Velsen Cultuurvisie Velsen 2020-2024. Beleef cultuur in Velsen! Motie 45 van 7 november 2019 Nieuwe Kennemer gymzaal Collegebesluit van 28 april 2020: Vrijgeven krediet vervangende nieuwbouw Kennemerzaal (B20.0106) Collegebericht Motie onderzoek wandreliëf Sportfiguren Kennemerzaal 19 mei 2019 (Bb20.0069) Participatie en inspraak

In maart 2020 vond een flitspeiling onder inwoners plaats. Uit de gehouden flitspeiling halen we dat veel deelnemers het kunstwerk kennen en een groot deel wil dat het kunstwerk behouden blijft. Bij de vraag waarin we aangeven dat het minimaal € 40.000 kost om het kunstwerk te behouden daalt het aantal mensen dat antwoordt van 631 naar 594. Ongeveer de helft van de deelnemers vindt dat de gemeente voor minimaal € 40.000 het kunstwerk moet behouden. Notabene, de kosten van behoud van het kunstwerk zijn inclusief verankering in de nieuwbouw geraamd op circa € 80.000. Zie voor meer informatie over de flitspeiling bijlage 2.a + 2.c. Financiële consequenties

Aan het vernietigen van het kunstwerk zijn geen extra kosten verbonden. Deze werkzaamheden kunnen binnen het huidige budget worden uitgevoerd. 7

GEMEENTE VELSEN Uitvoering van besluit

Het besluit wordt meegenomen in de bouw van de nieuwe Kennemerzaal. Bijlagen – onderdeel uitmakend van het besluit

N.v.t. Bijlagen – bijgevoegd als achtergrondinformatie

1. Tijdslijn 2. a. Collegebericht Motie onderzoek wandreliëf Sportfiguren Kennemerzaal, 19 mei 2019 (Bb20.0069) b. Waardestelling. Baksteenreliëf van Bouke Ylstra aan het Moerbergplantsoen te IJmuiden, Samengesteld door de Werkgroep Monumentale Kunst van Erfgoedvereniging Bond Heemschut (WMK) Drs. Norman Vervat, maart 2020 c. Resultaten flitspeiling wandreliëf Sportfiguren 3. a. Advies Kunstcommissie Herbestemming Kunstwerk Ylstra (Moerbergplantsoen) (23-5-2017) b. Advies Kunstcommissie - reconstructie kunstwerk (2020-06-30) 4. a. Holland Bouwregie - 19.5108 stutconstructie gevel (14-10-2019) b. Holland Bouwregie - 19.5108-B.000 (11-10-2019) 5. Meesters In – Stutten muur met kunstwerk ‘Sportfiguren’ 6. a. Holland Bouwregie 20.5230-A2 (16-04-2020) incl. wandreliëf b. Holland Bouwregie 20.5230-VO.000 (16-04-2020) schets c. Holland Bouwregie 20.5230-B2 (16-04-2020) excl. Wandreliëf 7. RVL Bouw Offerte 50039 metselwerk wandreliëf extra (002) 8. a. Holland Bouw Regie 195108A - zijgevel excl. reproductie, standaard metselwerk (16-06-2020) b. Holland Bouw Regie 195108B - zijgevel incl. reproductie kunstwerk (16-06-2020) 9. Mail Holland Bouwregie met kostenraming plan van aanpak Burgemeester en wethouders van Velsen, De secretaris,

De burgemeester,

K.M. Radstake

F.C. Dales

8