2. b. Waardestelling kunstwerk Ylstra

WAARDESTELLING

Baksteenreliëf van Bouke Ylstra aan het Moerbergplantsoen te IJmuiden

Foto: gemeente Velsen, Doro Keman

Samengesteld door de Werkgroep Monumentale Kunst van Erfgoedvereniging Bond Heemschut (WMK) Drs. Norman Vervat, maart 2020

Achtergrond Tegen een gymzaal aan het Moerbergplantsoen zit een groot bakstenen kunstwerk van Bouke Ylstra. Over enige tijd wordt deze gymzaal vervangen door nieuwbouw. Daarbij komt het kunstwerk in gevaar. Deze waardestelling is opgesteld om dit kunstwerk te duiden en daarmee een bijdrage te leveren aan de discussie over de toekomst van het werk. Locatie Het kunstwerk is midden jaren zestig gemaakt voor de kopgevel van een gymzaal te IJmuiden.

Wederopbouwkunst De periode van de wederopbouw (1945-circa 1972) kenmerkt zich door een nieuw elan dat gepaard gaat met een ware bouwexplosie. Men herstelt na de verwoestingen in de Tweede Wereldoorlog niet alleen de infrastructuur van steden, maar gaat ook steeds grootschaliger bouwen. Dit gebeurt om de ontstellende woningnood te lenigen en meer centrale voorzieningen te scheppen. Een belangrijk kenmerk van de wederopbouwperiode is de samenwerking tussen opdrachtgevers, architecten en beeldend kunstenaars. Kunstenaars krijgen opdrachten monumentale kunstwerken te maken die de monotonie van de nieuwbouw moeten doorbreken. De rijksoverheid voert na een felle strijd van beeldend kunstenaars een percentageregeling in, waarbij 1,5% van de totale bouwsom van overheidsgebouwen zoals gemeentehuizen, schoolgebouwen, ziekenhuizen, postkantoren en brandweerkazernes wordt gereserveerd voor het aanbrengen van kunst. Het bedrijfsleven volgt al vrij snel met een soortgelijke regeling. Het ideaal is om kunst op een laagdrempelige manier bij de mensen te brengen. Moderne kunst is in de wederopbouwperiode niet meer alleen in het museum te zien, maar overal in de leefomgeving van mensen. Omdat de kunstwerken in genoemde periode niet alleen groot van formaat zijn maar ook vast in en tegen gebouwen zijn aangebracht, wordt gesproken van monumentale of architectuurgebonden kunst.

Voorbeelden van deze kunst zijn verschillende soorten glasramen (glas-in-lood of -beton, glasappliqué), mozaïeken, reliëfs, wandschilderingen, sgraffiti en tegeltableaus. Deze monumentale kunst wordt niet alleen gekenmerkt door een heel eigen vormen- en beeldtaal, maar ook door de toepassing van nieuwe materialen zoals beton en cortenstaal. Naar de kunsthistorische betekenis van de monumentale kunst uit de wederopbouwperiode is de laatste jaren veel onderzoek gedaan. Steeds duidelijker wordt dat een groot deel van deze kunst unieke kwaliteiten bezit. Kunstenaars als Karel Appel, Lex Horn en Berend Hendriks hebben landelijk veel belangrijke werken gerealiseerd. Ook op lokaal niveau werkten veel bijzondere kunstenaars. Zo zijn in de provincie Groningen veel architectuurgebonden werken gerealiseerd door de kunstenaars van De Ploeg, werkten in het zuiden van het land kunstenaars als Hugo Brouwer en Marius de Leeuw aan een bijzonder monumentaal oeuvre en is de stad Utrecht door Jan Boon voorzien van vele hoogwaardige kunstwerken.

Afbeelding 2: Intarsia van Bouke Ylstra in de Rotterdamse Doelen

Afbeelding 3: De Bokspringer en de Balgooier van Bouke Ylstra te Woerden

Over de maker Bouke Johan Ylstra werd in 1933 geboren in Den Haag. Ylstra kreeg zijn opleiding aan de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam en vestigde zich na zijn diensttijd te Dordrecht. Vanaf midden jaren vijftig heeft hij een indrukwekkend oeuvre opgebouwd. Daarnaast is hij vele jaren actief geweest als docent. Ook was hij actief als grafisch ontwerper. Ylstra bouwde als kunstenaar een oeuvre op met prenten, schilderijen, sculpturen en gebouwgebonden werken. Tussen midden jaren vijftig en 2009 heeft hij een groot aantal glasramen, baksteenreliëfs, intarsia's en wandschilderingen gerealiseerd. Het betreft over het algemeen prestigieuze werken van een groot formaat met een geheel eigen vormentaal en uitstraling. Zijn bekendste monumentale werk is Intarsia uit 1965-1966 in de Rotterdamse Doelen. Bouke Ylstra is in 2009 in Dordrecht overleden. Omschrijving van het kunstwerk Bouke Ylstra heeft in IJmuiden een werk gerealiseerd met een vriendelijke uitstraling, zeer kenmerkend voor zijn bakstenen werken. Heel bewust is er gekozen voor een bij het gebouw passende thematiek en een voor iedereen toegankelijke vormentaal. Het kunstwerk is samengesteld uit verschillende kleuren baksteen. Door de vele schuine lijnen en de verschillende kleuren ontstaat er een levendig beeld.

De sportende figuren in reliëf in verschillende houdingen versterken de dynamiek van de voorstelling. Het is een werk met ‘grootse gebaren’ dat met recht monumentaal genoemd mag worden en van verre al zijn werking op de beschouwer heeft.

Kunsthistorische waarde Dit baksteenreliëf van de belangrijke monumentale kunstenaar Bouke Ylstra is een zeer fraaie exponent van de architectuurgebonden kunst uit de wederopbouwperiode. Niet alleen omdat het werk speciaal ontworpen en vervaardigd is voor deze locatie, maar ook qua beeld- en vormentaal en het gebruikte materiaal. Dit soort baksteenreliëfs zijn zeer kenmerkend voor de jaren vijftig en zestig. Ylstra heeft met grote gevoeligheid voor kleuren en materialen een heel aantrekkelijk werk vervaardigd dat al van verre te ‘lezen’ is. Door de dynamische compositie en de vrije vormentaal is het kunstwerk tevens een perfecte illustratie van het vooruitgangsoptimisme dat zo kenmerkend is voor de wederopbouwperiode. Concluderend kan gesteld worden dat het werk een grote kunsthistorische waarde bezit. Cultuurhistorische waarde Er zijn steden waarbij kunstwerken uit de wederopbouwperiode ruimschoots voorhanden zijn. Het beste voorbeeld is Rotterdam. Deze stad moest na het bombardement volledig herbouwd worden en dankzij een zeer actief gemeentelijk beleid zijn daar talloze kunstwerken uit deze bijzondere kunstperiode aanwezig. Dat geldt veel minder voor steden waar het oorlogsgeweld minder dramatische verwoestingen heeft aangericht of waar een actieve kunstpolitiek ontbrak.

In IJmuiden en de hele regio Kennemerland zijn hoogwaardige kunstwerken uit de wederopbouwperiode hoewel ook hier veel oorlogsschade was - zeldzamer dan in andere delen van het land. Dit kunstwerk is voor IJmuiden een bijzondere illustratie van deze voor de stad belangrijke periode, waarin de stad weer werd opgebouwd en zich stormachtig ontwikkelde. Daarnaast heeft het werk een betekenis vanwege de plek. Vanwege de prominente locatie in IJmuiden en het gebruik van de gymzaal is het werk onderdeel van het collectieve geheugen van IJmuiden. De cultuurhistorische waarde is derhalve aanzienlijk.

Zeldzaamheidswaarde De zeldzaamheidswaarde is om meerdere redenen groot. Allereerst is het een gegeven dat landelijk circa 50 procent van dit soort monumentale werken verloren is gegaan. Verder zijn er in de gemeente geen vergelijkbare monumentale werken aanwijsbaar. Het aantal hoogwaardige naoorlogse kunstwerken uit deze periode is beperkt. Een ander werk van deze kunstenaar in de gemeente is enige tijd geleden vernietigd. Ook monumentale werken van andere kunstenaars zijn verloren gegaan of verminkt. Conditie Het kunstwerk is tot op heden gaaf behouden.

Advies Het kunstwerk van Bouke Ylstra is een zeer geslaagd voorbeeld van naoorlogse monumentale kunst. Het werk heeft als werk van de belangwekkende monumentalist Bouke Ylstra en vanwege de zeldzaamheid een grote betekenis in het algemeen en een grote kunst- en cultuurhistorische waarde voor de gemeente Velsen. Er is alle reden om dit kunstwerk voor de toekomst te behouden. Door het kunstwerk te integreren in de nieuwe gymzaal blijft een iconisch kunstwerk en het verhaal van deze plek behouden.