Technische vragen en antwoorden 220704.4 - extra raadsvergadering DPS-matrix.docx

Aan:

Raad

Van:

College B&W

Datum:

4 juli 2022

Betreft:

DPS-matrix – raadsvergadering 4 juli 2022 Technische vragen ProVeenendaal, ChristenUnie, CDA, Lokaal Veenendaal, SP, PvdA, VVD, GroenLinks en D66

Inleiding Op 30 juni ontvingen we technische vragen van ProVeenendaal, ChristenUnie, CDA, Lokaal Veenendaal, SP, PvdA, VVD, GroenLinks, D66 over gebruik DPS-matrix naar aanleiding van berichtgeving in de media. Bijgaand ontvangt u de antwoorden. Aangezien er sprake is van veel en overlappende vragen is ervoor gekozen om de vragen te bundelen rondom thema’s. Dit komt de leesbaarheid van de beantwoording ten goede. Deze thema’s zijn de beantwoording van uw vragen over: a. b. c. d. e. f. g. h.

De werking van de DPS-matrix Het besluit om met de DPS-matrix te stoppen Toetsing AVG van de DPS-matrix Overige vragen over de DPS-matrix Landelijk advies VNG en SZW Informatieverstrekking Gemeenteraad Alternatieven voor het gebruik van de DPS-matrix Gebruik algoritmen en andere instrumenten binnen de gemeente Veenendaal

A. Vragen over de werking DPS-Matrix Vragen van raadsfracties: • • •

Hoeveel bijstandsaanvragers en bijstandontvangers zijn er in Veenendaal beoordeeld met de fraudescorekaart/DPS matrix? (D66) Kunt u per kalenderjaar aangeven hoe vaak (dus per cliënt) deze fraudescorekaart is gebruikt sinds de landelijke ondersteuning van dit instrument is gestopt? (CDA) Zou de matrix ook als steekproef gebruikt kunnen worden zoals ook in de Argos uitzending wordt aangegeven? (ProVeenendaal)

Voor alle mensen met bijstand werd de DPS-matrix gebruikt. De DPS-matrix zou ook incidenteel of steekproefsgewijs kunnen zijn toegepast, maar daar werd in Veenendaal niet voor gekozen. De laatste verdeling van de profielen van de bijstandsgroep uit Veenendaal staat in onderstaande tabel met de DPS-profielen. Deze verdeling is over de periode min of meer stabiel en geldt dus ook voor de jaren waarin – zoals ons onlangs bekend werd – de landelijke ondersteuning van de fraudescorekaart werd gestopt.

Veenendaal - DPS-profielen A. Hoge kans uitstroom, laag risico B. Lage kans uitstroom, laag risico C. Hoge kans uitstroom, hoog risico D. Lage kans uitstroom, hoog risico Niet vastgesteld Totaal

Percentage 25,7% 69,5% 0,6% 3,2% 0,9% 100,0%

Toelichting: De DPS-matrix beoordeelt kansen op uitstroom en frauderisico. Dit leidt tot een signaal met vier mogelijke uitkomsten: Deze uitkomsten staan hierboven met tevens de verdeling van deze profielen over het bijstandsbestand van Veenendaal. De DPS-matrix is een hulpmiddel voor de uitvoering van de Participatiewet om het risico van fraude in beeld te brengen. Hierbij wordt gekeken naar het risico van één van de zes fraudevormen: witte fraude, grijze fraude, zwarte fraude, samenlevingsfraude, vermogensfraude en adresfraude.1 De DPS-matrix stelt geen fraude vast, het geeft slechts een signaal voor een daaropvolgende rechtmatigheidscontrole. Hieruit is af te lezen dat voor circa 95% van de mensen met bijstand een laag risico op fraude werd vastgesteld. Voor deze groep kon de controle worden beperkt. Voor 3,8% van de mensen met bijstand werd een hoog frauderisico vastgesteld. Deze mensen kregen de volledige rechtmatigheidscontrole. Als er uit de controle geen fraude werd vastgesteld leidde dit gewoon tot het toekennen c.q. continueren van de bijstandsuitkering. Het percentage niet vastgesteld betreft vooral mensen met een net ingezette uitkering waarvan de gegevens nog moeten worden verwerkt. De DPS-matrix werd in Veenendaal niet als steekproefinstrument gebruikt. Dat zou op zichzelf denkbaar zijn geweest, maar daarvoor is niet gekozen.

Als er een hoog frauderisico werd gesignaleerd, dan gaf de DPS-matrix ook aan voor welke van de zes fraudevorm dit risico werd gesignaleerd: De kansen op uitstroom worden bepaald door de klantdiagnose. Voor de signalering van mogelijke fraude wordt in de DPS-matrix gebruik gemaakt van de in de software overgenomen techniek van de landelijke fraudescorekaart. De DPS-matrix is wel iets aangepast t.o.v. deze landelijke kaart, o.a. naar aanleiding van een door de gemeente uitgevoerde AVG-toets in 2020. De fraudescorekaart is landelijk ontwikkeld met ondersteuning van SZW. Dit gebeurde in het kader van het programma Hoogwaardig Handhaven. Hiervoor werd in de ontwikkelperiode onderzoek gedaan, resultaten van door diverse gemeenten uitgevoerd fraudeonderzoek bekeken en werden handhavings- en fraudedeskundigen geraadpleegd. Dit leidde uiteindelijk tot een uitgekristalliseerd instrument dat aan belangstellende

1

Witte fraude: het niet opgeven van reguliere inkomsten, waarover premieheffingen en inkomstenbelasting werd betaald); grijze fraude: het opgeven van witte inkomsten maar het niet opgeven van gedeeltelijk zwarte inkomsten, vaak uit dezelfde werkzaamheden (een fraudevorm die in bepaald beroepen voorkomt) zwarte fraude: het niet opgeven van inkomsten waarover ook geen premie of inkomstenbelasting werd betaald; vermogensfraude: het voor de bijstand niet opgeven van aanwezig vermogen, samenlevingsfraude: het verzwijgen van samenwoning met een partner; adresfraude: de feitelijke woonsituatie wijkt af van de opgegeven woonsituatie waardoor ten onrechte bijstand wordt ontvangen (bijvoorbeeld bijstand in twee verschillende gemeenten).

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

2

gemeenten op verschillende manieren beschikbaar werd gesteld. Zo kon dit als invuldocument (in excelvorm) worden gedownload op de site van Stimulansz en ook werd de fraudescorekaart aan gemeenten beschikbaar gesteld via SUWI-net. De leverancier van de door ons gebruikte diagnosetool Competensys heeft op verzoek van diverse gemeenten de fraudescorekaart als extra optie ingebouwd. Hierdoor kon ook de combinatie uitstroomkans en frauderisico worden gemaakt. Ook maakte dit het instrument en de toepassing beter controleerbaar en beheersbaar. Geen losse registraties, maar goed geborgd in een ICT-ondersteunde registratie. DPS-matrix is dus in de kern – specifiek voor het onderdeel frauderisico - niets anders dan een systematische vragenlijst met als uitkomst een hoog of laag frauderisico. Het ging dan om het risico van één van de volgende fraudevormen: witte fraude, grijze fraude, zwarte fraude, vermogensfraude, samenlevingsfraude en adresfraude. •

Konden wij zelf vinkjes in de lijst aan/ uit zetten en wie maakte dan die keuze? (Pro Veenendaal)

Belangrijk bij de DPS-matrix (en ook bij de diagnose op arbeidsmarktkansen) is dat de uitkomst van een vragenlijst wordt verwerkt in een advies aan de medewerker die de DPS-matrix gebruikt. De DPS-matrix wordt ingevuld met behulp van standaardvragen. Vervolgens werd gevraagd het signaal dat hieruit voortkwam met een eigen oordeel te bevestigen of te wijzigen. Dit werd gedaan zodat bijvoorbeeld frauderisico’s door de medewerker toch anders werden ingeschat, of signalen die al waren onderzocht en zich niet bleken voor te doen ook bij te kunnen stellen. Hiermee wordt benadrukt dat het een beslis-ondersteunend systeem is en geen beslissysteem. De medewerker die de DPSmatrix invulde maakte dus de uiteindelijke keuze. Verder is belangrijk dat het gebruik van de DPS-matrix uitsluitend signalen afgeeft voor verdere controle. Het stelt geen fraude vast. Maar het kan aanleiding geven tot een vervolgcontrole (de rechtmatigheidscontrole), waarin het signaal wordt uitgezocht. Pas na controle kon dit leiden tot een rechtsgevolg, zoals het niet toekennen van een uitkering, het terugvorderen van aangetoonde fraude of het verlagen of stopzetten van de bijstandsuitkering. Werd geen fraude aangetroffen dan werd de bijstand toegekend of gecontinueerd. Wel werd bij een hoog blijvend risico de voor de bijstand gebruikelijke rechtmatigheidscontrole herhaald met een frequentie van eens per jaar. •

•

Welke variabelen werden gebruikt voor de DPS-matrix. In de brief worden er al een aantal genoemd. Wij zouden graag alle variabelen willen zien. Welke combinatie van variabelen zorgen ervoor dat je in de hoog risicogroep valt in Veenendaal? Kunt u daar een aantal voorbeelden van geven? (D66) Op basis waarvan is bepaald welke variabelen in de DPS-matrix voor Veenendaal zijn opgenomen? (Groen Links)

De variabelen die in de DPS-matrix werden gebruikt zijn overgenomen van de fraudescorekaart, waarbij voor Veenendaal wel enkele aanpassingen werden doorgevoerd (zie hiervoor verder bij de informatie over de AVG-toetsing): • • • • • • • •

De huidige arbeidsuren Arbeidsongeschiktheid Beroep Gewezen zelfstandigheid Woonsituatie Aanwezigheid medebewoner of onderhuurder Partner (van bijstand) wel of niet uitgesloten Gehuwd en verlaten

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

3

• • • • • • • • •

Reden bijstandsaanvraag Woonlasten Inkomen voor de bijstandsaanvraag Schuldpositie Leefvorm Opleiding Leeftijd Geslacht Fraudeverleden

Deze vragen kennen verschillende antwoordmogelijkheden. Per variabele werken deze antwoorden door in een telling. Komt deze telling boven een grenswaarde dan wordt een signaal aangemaakt van een hoger frauderisico. Het gaat hier altijd om een combinatie van de gegeven antwoorden. Een voorbeeldsituatie van een situatie waarin een signaal over mogelijke zwarte fraude opkomt is: iemand met een beroep in de horeca, met meer dan € 375 euro woonlasten en een inkomen voor de bijstandsaanvraag van meer dan € 1500 per maand. •

Was het College op de hoogte van welke variabelen er in de fraudescorekaart en de DPS-matrix gehanteerd werden? Waren de gehanteerde variabelen voor de fraudescorekaarten de DPS-matrix in elke gemeente gelijk (one size fits all), of was er ruimte voor lokaal maatwerk (oftewel: heeft het College invloed/zeggenschap gehad over de in Veenendaal gehanteerde variabelen) (SP)

De variabelen en de werking van de variabelen was binnen de gemeente bekend. In de DPS-matrix is voor wat betreft het signaleren van rechtmatigheidsrisico’s door de leverancier aangesloten bij de landelijke fraudescorekaart. Na een AVG-toets door Veenendaal in 2020 werden in die opzet op verzoek van de gemeente wel enkele wijzigingen doorgevoerd. Deze aanpassingen zijn door de leverancier ook verwerkt in de DPS-matrix, zoals aan andere gebruikers werd aangeboden. •

Graag willen wij de gebruikte spreadsheet met de toegepaste variabelen ontvangen. Zowel de fraudescorekaart als de DPS-matrix (SP).

Door Veenendaal werd geen gebruik gemaakt van de landelijke fraudescorekaart (een spreadsheet). De landelijke fraudescorekaart is – zo is onlangs gebleken – door het BKWI (= Bureau Keteninformatisering Werk en Inkomen) van SUWI-net gehaald. Deze kan dus niet worden toegezonden. Zoals bekend is in de media een duplicaat van de landelijke fraudescorekaart geplaatst. Wat is uw fraude profiel? (lighthousereports.nl). De DPS-matrix is geen los instrument (een ‘spreadsheet’) maar was onderdeel van de software, deze is inmiddels buiten gebruik is gesteld. De DPS-matrix werkt in grote lijn conform de fraudescorekaart, maar hier werden wel een aantal aanpassingen in doorgevoerd. •

Kunt u een overzicht geven van alle ‘Risico profielen’ met de precieze frequentie van controle? In de brief worden nu twee risicoprofielen gegeven (D66).

De rechtmatigheidscontrole voor de groepen met een laag frauderisico (A en B) is gelijk. Dit geldt ook voor de twee groepen het een hoog frauderisico (C en D). De activiteiten gericht op doelmatigheid (de naleving van arbeids- en re-integratieverplichtingen) verschilt tussen de groepen met een hoge en lage kans op uitstroom. In de tabel hieronder geven we dit schematisch weergegeven.

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

4

Rechtmatigheid

Doelmatigheid

A. Hoge kans uitstroom, laag risico

Na controle bij het toekennen van de bijstand eens per drie jaar een rechtmatigheidsonderzoek.

Actieve aandacht voor het naleven van de arbeids- en re-integratieverplichtingen.

B. Lage kans uitstroom, laag risico

Na controle bij het toekennen van de bijstand eens per drie jaar een rechtmatigheidsonderzoek.

Aandacht gericht op reintegratie- en participatiemogelijkheden en het eventueel inzetten van ontheffingen van de arbeids- en/of reintegratieverplichtingen

C. Hoge kans uitstroom, hoog risico

Na controle bij het toekennen van de bijstand eens per jaar een rechtmatigheidsonderzoek.

Actieve aandacht voor het naleven van de arbeids- en re-integratieverplichtingen en afstemming hierover met de rechtmatigheidscontrole.

D. Lage kans uitstroom, hoog risico

Na controle bij het toekennen van de bijstand eens per drie jaar een rechtmatigheidsonderzoek.

Aandacht gericht op reintegratie- en participatiemogelijkheden en het eventueel inzetten van ontheffingen van de arbeids- en/of reintegratieverplichtingen.

`Toelichting: Bij een uitkeringsaanvraag worden alle aspecten die het wettelijke recht op (en de hoogte van) een uitkering bepalen onderzocht en geverifieerd. De aspecten die onderzocht worden zijn gericht op het inkomen/vermogen en de woon-en leefsituatie. Indien uit dit onderzoek blijkt dat er geen recht is op een uitkering wordt de uitkering afgewezen. Tijdens het aanvraagproces wordt tevens een re-integratiediagnose opgesteld en werd de DPS-matrix ingevuld. De profieluitkomst bepaalde, na inhoudelijke beoordeling door de professional, de vervolgcontroles. Hierbij kende een profiel met een hoog risico een reguliere controlefrequentie van 1x per 12 maanden en met een laag risico een verminderde frequentie van 1x per 36 maanden. De controles betreffen een controle op de rechtmatigheid (dus op de hierboven genoemde aspecten). Tevens vindt in dit proces een doelmatigheidscontrole plaats op de naleving van de arbeids- en re-integratieplicht bij personen aan wie deze verplichtingen aan de bijstand zijn verbonden en die een hoge kans op uitstroom naar de arbeidsmarkt hebben. Als uit een rechtmatigheidscontrole signalen blijken van mogelijke fraude zal een fraudeonderzoek worden opgestart. Hier wordt de werkwijze gevolgd die de gemeente bij alle fraudeonderzoeken hanteert. Dit registreren de gemeente conform de landelijke CBS-fraude codering.

De DPS-matrix is een signaleringsysteem dat enkel leidt tot de vraag of en hoe een rechtmatigheidscontrole moet worden uitgevoerd. De DPS-matrix stelt geen fraude vast. Als er geen fraude wordt aangetroffen, wordt de bijstand gewoon verleend of

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

5

gecontinueerd. De DPS-matrix leidt dus niet tot het toekennen/afwijzen van de bijstand en ook niet tot het vaststellen van fraude. Het enige waarvoor het betekenis heeft is de in te zetten vervolgcontrole.

• • •

Wat is de impact van het systeem? (D66) Kunt u bij elk van deze jaren aangeven hoe vaak de uitkomsten van deze scorekaart onderdeel waren van een besluit om bij een bijstandsgerechtigde intensiever te controleren? (CDA) Kunt u aangeven hoeveel bijstandsgerechtigden vanaf 2012 de verkorte route en de reguliere route hebben doorgelopen m.b.t. controle / handhaving? (CDA)

Het effect van de DPS-matrix was vooral dat de op zichzelf intensievere rechtmatigheidscontrole uit de Participatiewet – die door inwoners ook als belastend wordt ervaren – kon worden beperkt voor mensen met een laag frauderisico. Zoals uit de eerder opgenomen impact tabel is toegelicht kon een jaarlijkse (volledige) rechtmatigheidscontrole na toekenning van de bijstand beperkt worden tot circa 4 % van de bijstand. Voor alle andere personen kon dit worden beperkt tot eens per drie jaar. Hierbij wordt aangetekend dat vanaf 2016 gebruik is gemaakt van de DPS-matrix, waarmee deze aanpak stapsgewijs werd vormgegeven.

•

•

• • • • •

•

Welk deel van de ‘hoog risico groep’ bleek ook daadwerkelijk een fraudegeval? Hoeveel fraudegevallen zijn er jaarlijks geconstateerd? Kunt u een percentage geven in de volgende indeling? (witte- /grijze- /zwarte/vermogens/samenlevings-/adresfraude?) (D66) Welk deel van de ‘hoog risicogroep’ bleek ook daadwerkelijk een fraudegeval? Hoeveel fraudegevallen zijn er jaarlijks geconstateerd? Kunt u een percentage geven in de volgende indeling? (witte- /grijze- /zwarte/vermogens/samenlevings-/adresfraude?) (D66) Kunt u iets zeggen over het percentage, afgezet tegenover het ‘oude systeem’? Zijn er sinds de invoering meer fraude gevallen geconstateerd dan voor de invoering van het systeem (D66) Kunt u iets zeggen over het percentage, afgezet tegenover het ‘oude systeem’? Zijn er sinds de invoering meer fraude gevallen geconstateerd dan voor de invoering van het systeem (D66) Hoeveel gevallen van onrechtmatig gebruik zijn er vastgesteld gedurende de jaren 2019, 2020, 2021 door het gebruik van de matrix? Hoeveel van deze gevallen werden na bezwaar en beroep hersteld? (ProVeenendaal) Hoeveel gevallen van onrechtmatig gebruik zijn er vastgesteld zonder dat er gebruik van de matrix is gemaakt? (ProVeenendaal) Veenendaal beoordeelt aanvragen en of bijstellingen in de uitkering ook voor de gemeenten Rhenen en Renswoude.

Hoeveel aanvragen zijn in de genoemde periode voor elk van deze drie gemeenten afgewezen en van hoeveel mensen zijn de uitkeringen verlaagd of verhoogd? (PvdA) Kunt u bij elk van deze boekjaren aangeven hoe vaak er bij dergelijke extra controles geen aanwijzingen of bewijzen voor fraude zijn aangetroffen? (CDA)

Hoeveel fraudeonderzoeken door werk en inkomen per jaar zijn opgestart die direct voortvloeiden uit de signalering vanuit de DPS-matrix is niet direct te beantwoorden. Fraudeonderzoek kan namelijk ook om andere redenen worden opgestart, bijvoorbeeld naar aanleiding van signalen van het inlichtingenbureau. Dit bureau vraagt in opdracht van gemeenten periodiek informatie op bij instanties, zoals het UWV, de DUO, RDW en de Belastingdienst.

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

6

Er zijn geen gegevens voorhanden waarin de exacte relatie tussen de DPS-matrix en de uiteindelijke uitkomsten van fraudeonderzoek is gedocumenteerd. We lichten dat verder als volgt verder toe. De signalering vanuit de DPS-matrix leidt eventueel tot de vervolgstap rechtmatigheidscontrole. Maar er zijn ook andere signalen die aanleiding kunnen geven tot een rechtmatigheidscontrole, zoals signalen uit andere informatie in het directe contact met inwoners met een bijstandsuitkering, signalen uit het landelijk Inlichtingenbureau en ook signalen van mogelijke fraude die op andere wijze bij de gemeente binnen komen. Als in een rechtmatigheidscontrole voldoende aanwijzingen zijn voor fraude is een verdere stap het instellen van een fraudeonderzoek. Om de vraag naar de relatie tussen de DPS-matrix en de uiteindelijk geconstateerde fraude goed te beantwoorden zou dossieronderzoek nodig zijn. Dat is op korte termijn niet mogelijk. Wel kan een overzicht worden geboden van de verschillende soorten fraudeonderzoek en de uitkomsten hiervan.

Tabel: Ingezette fraudeonderzoeken en uitkomsten fraudeonderzoeken in 2020 en 2021 voor de gemeente Veenendaal: Onderzoeken mogelijke adresfraude Beëindiging uitkering Beëindiging en terugvordering Aanpassing uitkering Aanpassing uitkering en terugvordering 0ngewijzigde voortzetting Onderzoeken mogelijke partnerfraude Beëindiging uitkering Aanpassing uitkering Ongewijzigde voortzetting Onderzoeken mogelijke vermogensfraude Beëindiging en terugvordering (>50k) Ongewijzigde voortzetting Onderzoeken mogelijke zwarte fraude Beëindiging uitkering Beëindiging en terugvordering Aanpassing uitkering Aanpassing uitkering en terugvordering Ongewijzigde voortzetting Onderzoeken overig Beëindiging uitkering Beëindiging en terugvordering Ongewijzigde voortzetting

• •

•

• •

2021 9

2020 21

3 1

4 3 2 1 11

5 5

9 1 2 6

5 8

37

1 7

37

6

16

1

4 1

1 1 10

4 3

8 1 1 6

3

Hoe wil het college gaan onderzoeken of er de afgelopen jaren inwoners op een verkeerde manier zijn beoordeeld (CU). Zijn er inwoners die ingedeeld werden in een hoge risicogroep en vervolgens intensief gecontroleerd werden die volgens de huidige maatstaf niet onder deze intensieve controle zouden vallen? Zo ja, gaat het college mogelijke gemaakte fouten corrigeren? (CU) Weet het college of er inwoners zijn die door het gebruik van dit instrument niet de juiste ondersteuning hebben gekregen? Zo ja, om hoeveel inwoners gaat het? (CU) Zijn de afwijzingen en verlagingen/verhogingen allemaal gedaan op grond van of met meenemen van de DPS-matrix? (PvdA) Is de gemeente van plan de verlagingen en afwijzingen uit de periode genoemd in 1 opnieuw te beoordelen? (PvdA)

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

7

• •

Zijn er signalen bekend van bewoners die door het gebruik van dit systeem zijn benadeeld of onrechtmatig zijn behandeld? VVD) Welke en hoeveel mensen zijn financieel of op andere wijze gedupeerd door de werkwijze van de gemeente (Groen Links)

Naar mening van het College zijn er door het gebruik van de DPS-matrix geen verkeerde beoordelingen ontstaan en is er ook geen sprake geweest van benadeling. De DPS-matrix is een signaleringsysteem dat enkel leidt tot de vraag hoe vaak de rechtmatigheidscontrole moet worden uitgevoerd en geeft een signaal over fraudesoorten waarop gelet moet worden. De DPS-matrix stelt geen fraude vast. Als er geen fraude wordt aangetroffen wordt de bijstand gewoon verleend of gecontinueerd. De DPS-matrix leidt dus niet tot het toekennen/afwijzen van de bijstand en ook niet tot het vaststellen van fraude. Het enige waarvoor het betekenis heeft is de in te zetten vervolgcontrole. Door het gebruik van de DPS-matrix is geen enkele uitkering onthouden aan iemand die daar recht op heeft. Het is een misvatting dat het gebruik van de DPS-matrix een op zichzelf staand systeem is, dus een systeem wat op zichzelf beslissingen neemt over het wel of niet toekennen van uitkeringen. De signalering start een controle op. Werd in die controle geen onrechtmatigheid vastgesteld dan werd de bijstand gewoon toegekend c.q. gecontinueerd. Pas als uit een rechtmatigheidsonderzoek of een daaropvolgend fraudeonderzoek de fraude werd vastgesteld had dit voor betrokkene gevolgen. Het verschil is wel dat mensen met een laag risico minder intensief werden gecontroleerd.

Mensen die onder de normale – voorheen voor iedereen geldende – jaarlijkse rechtmatigheidscontrole van de Participatiewet vielen hebben daarvan geen materieel nadeel ondervonden. •

Kunt u aangeven op welke wijze cliënten zijn geïnformeerd over het gebruik van deze scorekaart? (CDA)

Inwoners die een uitkering aanvragen worden geïnformeerd over de rechten en plichten. Nadat zij een aanvraag hadden ingediend volgde een informatiebijeenkomst. Hierin werd verteld wat allemaal relevant is voor het recht op bijstand. Er werd in de voorlichting aan cliënten geen aandacht gegeven aan de DPS-matrix. Wel werd toegelicht welke controlemogelijkheden de gemeente heeft en per client wat specifieke afspraken hiervoor waren. Ook werd in de gesprekken aandacht gegeven aan eventuele specifieke punten zodat mensen goed waren geïnformeerd en met deze voorlichting fraude ook kon worden voorkomen. •

Kunt u aangeven op welke wijze cliënten bezwaar konden maken tegen de uitkomsten van de scorekaart en de eventuele consequenties van een negatieve score (intensievere controles, vaker stukken aanleveren, meer moeten bewijzen dan een cliënt met een gunstiger score, enz.)? (CDA)

De rechtmatigheidscontroles van de gemeenten hebben een wettelijke basis in de Participatiewet. Tegen het feit van het instellen van rechtmatigheidscontroles (of het gebruik van de DPS-matrix) kennen wij ook geen voorbeelden van bezwaar. Wel kennen we bezwaar tegen de uitkomsten van uitgevoerde rechtmatigheidsonderzoeken. Het college meent overigens dat de wijze en frequentie waarmee de controles worden uitgevoerd en de wijze waarop dat vorm krijgt passend is. Gebruik van een scorekaart heeft geen rechtsgevolg, immers uitkomsten van deze signalering zelf leidt niet tot verlagen van een uitkering. Het is een ondersteunend middel. Pas als het nader onderzoek leidt tot een aanpassing van de uitkering staat bezwaar en beroep open. •

Welke gevolgen heeft het gebruik van verouderd systeem als indicatie voor controles voor de rechtmatigheid van de uitkomsten van die controles (met andere woorden: kan het op deze wijze verkregen bewijs dienen als rechtmatig verkregen bewijs in rechtszaak over fraude indien er inderdaad fraude wordt aangetroffen)? (CDA)

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

8

Het gebruik van de DPS-matrix beïnvloedt dit niet. Zoals gezegd: De DPS-matrix geeft uitsluitend een signaal. Dat wordt daarna onderzocht in een rechtmatigheidsonderzoek en/of een daaropvolgend fraudeonderzoek. In deze onderzoeken worden eventuele feiten vastgesteld en wordt al dan niet fraude vastgesteld.

B. Het besluit om met de DPS-matrix te stoppen •

• • •

Wat was de aanleiding om in juni 2022 wel te stoppen met het gebruik van deze scorekaart, terwijl hier eerder geen aanleiding voor werd gezien? Kunt u aangeven wanneer precies het gesprek tussen leverancier en de gemeente heeft plaatsgevonden m.b.t. stoppen DPS-methodiek? (CDA) Kunt u aangeven wanneer er contact is geweest met ambtenaar van gemeente Veenendaal en onderzoeksjournalist van Bureau Spotlight mbt DPS-matrix (CDA) Vanaf welke datum heeft de Gemeente Veenendaal gebruik gemaakt van de DPS-matrix en op welke datum is ze daarmee gestopt. (CDA) Was het ontbreken van ondersteuning van de leverancier de enige reden voor het beëindigen van het gebruik van dit systeem door de gemeente Veenendaal? Zo ja, zou bij ondersteuning van de leverancier het gebruik voortgezet zijn? (VVD)

Het besluit om de DPS-matrix te stoppen werd genomen op woensdag 22 juni 2022. Namens de leverancier is de gemeente Veenendaal toen geïnformeerd over het feit dat de DPS-matrix voor de gemeenten Nieuwegein, Houten, IJsselstein en Lopik op maandag 20 juni buiten gebruik was gesteld. De belangrijkste overweging hierbij was dat het onderhoud van de DPS-matrix niet meer actief plaatsvond vanuit de RCF (de ontwikkelaar van de fraudeprofielen die in de DPS-matrix werden hergebruikt), wat maakte dat bepaalde elementen gedateerd kunnen raken. Om de DPS-matrix opnieuw te valideren zou nieuw onderzoek nodig zijn. De gemeente is met het uitzetten van de DPS-matrix voor Veenendaal akkoord gegaan. Dit omdat de DPS-matrix zonder hernieuwd onderzoek niet meer voldoet aan de ook door de gemeente daaraan te stellen kwaliteitseisen. Het uitschakelen van de module DPS-matrix is na overleg op woensdag 22 juni ook feitelijk geëffectueerd. Ook 22 juni werd de gemeente ook benaderd met eerste vragen van de onderzoeksjournalist van Bureau Spotlight.

C. Toetsing AVG van de DPS-matrix

•

Zijn zowel de Fraudescorekaart als de DPS Matrix opgenomen in het verwerkingsregister van de gemeente Veenendaal? (Lokaal Veenendaal)

De DPS-matrix is als onderdeel van de diagnose en matchingstool van Competensys opgenomen in het verwerkingsregister van de gemeente Veenendaal. •

Wat was de opinie van de functionaris gegevensbescherming bij deze verwerkingen? (Lokaal Veenendaal)

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

9

De privacy medewerker heeft in 2019/2020 gesprekken gevoerd over de inrichting van Competensys en in het bijzonder de DPS-matrix. Ook werd op de diagnose en matchingstool van Competensys – de DPS-matrix was hier een module van – een beheertoets uitgevoerd. In het kader van die beheertoets werd de DPS-matrix in 2020 door de gemeente getoetst op de AVG-normen. N.a.v. deze toetsing zijn enkele vragen aangepast. De vraag over de risicowijk – in Veenendaal werd hier overigens geen gebruik van gemaakt – werd uit de DPS-matrix verwijderd. Verder werd een vraag over de woonsituatie (antwoordmogelijkheid woonwagen, waaraan een hogere score was verbonden) aangepast. Ook werden toen bedragen geactualiseerd en werd in de werkinstructies voor de uitvoering extra benadrukt dat de ruimte voor het eigen oordeel goed moest worden gebruikt. Bijvoorbeeld als uit eerdere controle geen hoog risico was gebleken dat dit dan ook in de uitslag van de DPS-matrix met het eigen oordeel aangepast werd. Er is gekeken naar de rechtmatigheid, behoorlijkheid en transparantie van deze verwerking conform de AVG-beginselen. Er is gevraagd door de privacy medewerker om duidelijkheid te krijgen hoe de DPSmatrix is opgebouwd en welke criteria hierin worden meegenomen.

Zodat er vastgesteld kon worden dat er een geheel aan variabelen een bepaalde score gaf en niet 1 variabele en ook welke variabele precies zijn gebruikt. Bij de AVG-toets zijn hiervoor de rekenregels beoordeeld door het bekijken van deze rekenregels binnen in de software. De rekenregels en de doorwerking van verschillende kernmerken op de zes onderscheiden frauderisico’s zijn hierin goed te volgen. De rekenregels waren hiermee beschikbaar en duidelijk. Wel is opgemerkt dat het jammer is dat de ontwikkelaars van de fraudescorekaart deze rekenregels niet als geheel hebben beschreven en gedocumenteerd. Geconcludeerd is dat de werking van de rekenregels aan de hand van individuele casuïstiek goed was vast te stellen. Als een betrokkene inzicht wenst dan kan deze ook gegeven worden. Dit voor o.a. het transparantiebeginsel als ook de rechten van de betrokkene. Daarnaast is meegenomen wat het doel was van de DPS-matrix en het uitgangspunt voor hoogwaardig handhaven en de keuze hiervoor. Daarbij is meegenomen wat het gevolg is voor de betrokkene in deze, als ook wat de gemeente verplicht is in het controleren en hoe de keuze tot stand is gekomen om dit doelmatig te doen. Dit is een stuk verantwoording wat nodig is om samen met het bovenstaande de behoorlijkheid van de verwerking te toetsen.

In geval van profilering (waaronder deze verwerking valt) is het belangrijk dat er wordt voldaan aan de beginselen van de AVG zoals bovenstaand wordt omschreven. Bij het gebruik van een instrument als de DPS-matrix is er altijd een belangenafweging die gedocumenteerd dient te zijn, als ook het proces m.b.t. de juistheid van de gegevens die ingevuld worden. Bij het gebruik van de DPS is geen sprake van geautomatiseerde besluitvorming want er is altijd nog een menselijke blik en de optie om af te wijken van de uitkomst. Zie ook het kader op AI en Algoritme van de Autoriteit Persoonsgegevens (Toezicht op algoritmes | Autoriteit Persoonsgegevens). • •

Zijn ervoor de Fraudescorekaart en de DPS matrix DPIA's uitgevoerd? En in welke frequentie worden deze DPIA's uitgevoerd. (Lokaal Veenendaal) Graag ontvangen wij beide DPIA's ter informatie voor het debat. (Lokaal Veenendaal)

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

10

Omdat er voor verwerkingen die gestart zijn voor 25 mei 2018 een DPIA 2niet verplicht is ervoor gekozen om deze toets wel te doen op het gebruik van de DPS-matrix, echter niet vast te leggen in DPIA-format. •

•

Welke wettelijke grondslag heeft de gemeente gehanteerd om de gegevens te verwerken middels de Fraudescorekaart en in de DPS Matrix? (Lokaal Veenendaal) Graag ontvangen wij de integrale onderbouwing van de gekozen grondslag (Lokaal Veenendaal)

Er is een grondslag voor de verwerking. De gemeente heeft een wettelijke verplichting ter beoordeling van de rechtmatigheid. Dit is geregeld in de Participatiewet. Zie hiervoor artikel 9-18b rechten en plichten van de Participatiewet en artikel 76a Participatiewet toezicht door gemeenten. Er is hiervoor beleid gemaakt hoe de gemeente dit doet en dit beleid is vastgesteld. Dit is ook als zodanig opgenomen in het verwerkingsregister onder de verwerking Bijstand rechtmatigheid heronderzoek. Dit werkproces betreft het uitvoeren van een periodiek onderzoek naar rechtmatigheid van de verstrekte algemene bijstand en de naleving van verplichtingen. Met daarbij de toevoeging dat dit wordt gedaan met o.a. ondersteuning van het systeem Competensys en dat dit systeem is bedoeld voor het matchen van cliënten met werk (een vacaturebank zit verwerkt in de applicatie), diagnose en signalering van frauderisico’s (via het inmiddels verwijderde onderdeel van de DPSmatrix). •

Is het correct dat een fraudescorekaart als methodiek om risico’s in te schatten toegestaan is, maar dat het gebruik in dit geval wordt afgeraden vanwege het gebrek aan transparantie en onderbouwing van de relevantie van de indicatoren (in relatie tot de AVG)? (VVD)

De functionaris gegevensbescherming ziet geen strijdigheid met de AVG bij het gebruik van de DPS-matrix. Voor de fraudescorekaart is dat mogelijk anders omdat hier nog elementen in voorkomen die o.a. de gemeente Veenendaal heeft laten aanpassen in haar DPS-matrix. De reden om met de DPS-matrix te stoppen ligt daarin ook niet. De hoofdreden is dat het een ouder instrument betreft. Er is door de leverancier geconstateerd dat er nieuw (landelijk) onderzoek nodig is om de volledige juistheid van de uitkomsten van de DPSmatrix vast te stellen. •

Vindt het college dat deze wijze van categoriseren heeft geleid tot een niet acceptabel onderscheid tussen inwoners (CU).

Nee, het college vindt dat niet. •

Was u bekend dat de DPS-methodiek gebaseerd is op verouderde data? Zo ja, wat heeft u gedaan om de methodiek passend te krijgen op de huidige tijd en samenstelling van de samenleving? Zo nee, waarom is niet periodiek getoetst of de methodiek nog passend is in de huidige tijd? (CDA)

De methodiek werd door de gemeente getoetst aan de AVG-normen. Daarop is het systeem (aantal vragen) aangepast.

2 DPIA: Data Protection Impact Assesment (een gegevensbeschermings- en effectbeoordeling). De DPIA is als

instrument is erop gericht om vooraf de privacyrisico’s van een gegevensverwerking in kaart te brengen en om daarna maatregelen te kunnen nemen om de risico’s te verkleinen.

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

11

De landelijke ontwikkelaar van dit signaleringssysteem is als eerste verantwoordelijk voor het destijds verrichtte onderzoek en de gegevensset waarop de berekening werd gebaseerd. Toen uit contacten met de leverancier bleek dat hierin mogelijk veroudering aanwezig was is besloten te stoppen met het gebruik van de DPS-matrix.

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

12

D. Overige vragen over de DPS-matrix •

Veenendaal heeft in het sociale domein een DVO met Rhenen en Renswoude. Klopt het, zoals in de media wordt gesteld, dat de DPS-matrix ook bij hen is toegepast? Zo ja, waren de betrokken gemeenten van deze werkwijze op de hoogte?

Ja, de DPS-matrix werd ook voor inwoners van deze gemeenten toegepast. De gemeente Veenendaal voert de Participatiewet ook uit namens de gemeente Rhenen en Renswoude. Dit doet zij op basis van een Dienstovereenkomst en een Service Level Agreement. In deze SLA staat ook het gebruik en het doel van de DPS-matrix beschreven. •

Het UWV ondersteunt gemeenten landelijk bij het bestrijden van uitkeringsfraude. Ook is er via o.a. de VNG contact tussen gemeenten over de juiste wijze waarop fraude kan worden bestreden (CDA). a) Kunt u aangeven op welke wijzen het gebruik van deze scorekaart op dit moment en in de afgelopen vijf jaar past en heeft gepast in de standaarden op het gebied van bestrijden van uitkeringsfraude die vanuit deze landelijke gremia worden ontwikkeld? b) Kunt aangeven op welke wijze het Veense beleid op het gebied van uitkeringsfraude als geheel past in het beleid zoals dat vanuit UWV en VNG wordt geadviseerd t.a.v. Het bestrijden van uitkeringsfraude? c) Kunt u aangeven op welke punten en met welke systemen Veenendaal afwijkt van de adviezen van deze landelijke gremia op het gebied van het bestrijden van bijstandsfraude en kunt u dit per afwijkende keuze toelichten?

Gemeenten worden op meerdere manieren ondersteund bij het vormgeven van het eigen gemeentelijk beleid bij de uitvoering van de Participatiewet. Deze ondersteuning wordt veelal vormgegeven via actieve kennisdeling, nieuwsbrieven, expertmeetings, delen van best pratices en het ontwikkelen van handleidingen of modelregelingen. etc. Op het terrein van de handhaving en fraudebestrijding wordt aan de gemeenten ook ondersteuning aangeboden via VNG-naleving en het hieraan verbonden Regionaal Kenniscentrum Fraudebestrijding. Het concept “Hoogwaardig Handhaven” was de afgelopen jaren leidend bij het inrichten van handhavingsstrategiën. Controle op maat en het gebruik van risicosignalering en de fraudescorekaart pasten hierbinnen. Het Veenendaalse beleid op het gebied van uitkeringsfraude past binnen de wijze waarop op hoofdlijnen de bestrijding van uitkeringsfraude ook in andere gemeenten wordt toegepast en is in lijn met hoe hier ook door landelijke gremia over wordt geadviseerd. •

Kunt u aangeven hoe vaak er na 2012 hoor en wederhoor is toegepast? (CDA)

Bij het opleggen van een boete wordt altijd hoor en wederhoor toegepast. •

Kunt u aangeven hoe vaak er een bezwaar en/of een beroep is ingediend sinds 2012? (CDA) •

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

13

De tabel toont de totalen Sociale zaken (incl. WMO) in percentages. In 2013 werden 254 bezwaarschriften ingediend. De stijging in 2012 wordt voornamelijk veroorzaakt doordat meer bezwaarschriften op grond van Wmo, minimabeleid en schulddienstverlening zijn ingediend. Op deze korte termijn was het niet mogelijk om het aantal bezwaarschiften Participatiewet te splitsen in rechtmatigheid en doelmatigheid.

E. Landelijk advies VNG en SZW • • • • •

•

•

Hoe kan het dat het College noch van het advies van SWZ, noch van het advies van de VNG op de hoogte was? (CDA). Hoe is het mogelijk dat de adviezen van SWZ en VNG bij de gemeente Veenendaal niet bekend waren? (Groen Links). Hoe kan het dat de gemeente niet op de hoogte was van het advies van VNG om te stoppen met de fraudescorekaart? (VVD). Wanneer wist de gemeente dat vanuit Den Haag ontraden werd om dit systeem te gebruiken? (Pro Veenendaal) Wat is de reden dat de gemeente het bericht van VNG / besluit en bericht van SZW heeft gemist. En aanvullend; Is nu getracht het bericht bij andere gemeenten te achterhalen? En zo niet; Gaat dat alsnog gebeuren? Zo niet, wat is hier de reden van? (ProVeenendaal). Kunt u aangeven hoe het kan dat een besluit (Kamerbrief 14 dec 2020) van VNG / SZW in 2020 niet bij gemeente Veenendaal bekend was? Kunt u aangeven hoe besluiten en adviezen van VNG / SZW tot u komen en hoe gaat u hiermee om? (CDA). Op welke wijze heeft de VNG in 2020 gemeentes geadviseerd te stoppen met de fraudescorekaart. Heeft u hiernaar geïnformeerd? Hoe bindend zijn de adviezen van de VNG? Hoe gebruikelijk is het dit over te nemen? In welke

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

14

mate vindt u dat de VNG dit meer onder uw aandacht had moeten brengen (D66). Er zijn verschillende vragen gesteld over de weging van het advies van de VNG over het buiten gebruik stellen van de fraudescorekaart of DPS-matrix in 2020. Dit naar aanleiding van het krantenbericht dat Veenendaal “desondanks” is doorgegaan met dit instrument. De gemeente Veenendaal had tot vorige week geen kennis van een aan de gemeenten uitgebracht advies van de VNG over het buiten gebruik stellen van de fraudescorekaart of de DPS-Matrix. Ook informatie uit andere gemeenten die de DPS-matrix gebruiken en waarmee recent contact is geweest (de Lekstroomgemeenten: Nieuwegein, Houten, IJsselstein en Lopik) hebben zo’n advies niet gevonden. Er is voor het opvragen van de destijds verzonden brief of advies ook inmiddels contact gelegd met de VNG. De VNG heeft hier toegelicht dat er ook géén schriftelijk advies of brief aan de gemeenten is toegezonden. De VNG gaf daarbij aan dat in 2020 alle hoofden handhaving of directeur Sociaal Domein zijn gebeld. Zo’n telefonisch contact kunnen wij niet meer adresseren c.q. reconstrueren. Mogelijk is de gemeente Veenendaal hiervoor ook niet benaderd omdat wij geen gebruik maakten van de fraudescorekaart zoals via SUWI-net toegankelijk was. De VNG gaf namelijk aan zij de 158 gemeenten benaderden die de fraudescorekaart via SUWI-net gebruikten.

Ook bekeken wij de SZW-nieuwbrieven aan gemeenten waarin maandelijks belangrijke topics rond de Participatiewet met de gemeenten worden gedeeld. Ook hier troffen wij geen berichten aan met een advies te stoppen met de fraudescorekaart of hierop gebaseerde instrumenten zoals de DPS-matrix. Wij hebben verder nog gekeken in overige uitwisseling met de VNG uit die periode. Zo vond op 13 januari 2021 een ambtelijk overleg plaats vanuit VNG-naleving, waar door de programmanager van het programma Werk & Inkomen een toelichting werd verzorgd over de ontwikkeling van toezicht en naleving. Hierbij wordt blijkens het verslag aandacht besteed aan de discussie rond datagebruik en detectie van risico’s en wordt de fraudescorekaart genoemd, maar zonder dat opgemerkt wordt dat de VNG tot de conclusie is gekomen dat de fraudescorekaart niet meer zou moeten worden gebruikt. Wel hebben wij afgelopen week kunnen traceren dat er in een door SZW ingezonden 2e kamerdocument “Stand van de uitvoering sociale zekerheid van ministerie SZW, 11 december 2020” (op pagina 33 van dit rapport) de mededeling wordt gedaan dat het beschikbaar stellen van de fraudescorekaart voor de BKWI aan gemeenten is beëindigd. Deze rapportage is zo bleek ons naar de 2e kamer gezonden, maar van de inhoud hiervan hadden wij eerder geen kennisgenomen.

Beëindiging inzet Fraudescorekaart Via deze weg informeren we uw Kamer dat op 28 augustus 2020 de beschikbaarstelling van de Fraudescorekaart (hierna FSK) door BKWI aan gemeenten is beëindigd. De FSK is in opdracht van gemeenten ontwikkeld door een extern bureau en BKWI stelde deze beschikbaar via de Suwinet-Inkijk applicatie. De FSK is een rekenmodel dat op basis van algemene kenmerken in combinatie met statistische gegevens over fraudegedrag het risico op fraude bij bijstandsaanvragen inschat. De ingevulde waarden voor ruim 20 variabelen worden vertaald in risicoscores. Voorbeelden van deze variabelen zijn beroep (bv. horeca, schildersbedrijf, kapper), woonsituatie (bv. eigenaar, inwonend bij ouders, woonwagen, dakloos, kraakpand), woonwijk (laag risico, neutraal risico, hoog risico) of opleiding (laag, midden, hoog). De totaalscore is een aanwijzing voor het frauderisico. Wanneer dit risico hoog is, kan een gemeente besluiten om tot nader onderzoek over te gaan. In juni van dit jaar werd duidelijk dat de werking van het algoritme van de FSK en de motivering voor de gekozen variabelen niet is gedocumenteerd. Hierdoor voldoet de FSK onder andere niet aan het transparantiebeginsel van de AVG.

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

15

Met inachtneming van het advies van de Functionaris gegevensbescherming hebben BKWI en de VNG daarom besloten om de FSK per 28 augustus jl. volledig te verwijderen uit de Suwinet-Inkijk applicatie. Het stopzetten van de Fraudescorekaart heeft beperkte gevolgen voor de handhaving van fraude bij bijstandsaanvragen. Uit een analyse over de periode december 2019 tot en met juni 2020 blijkt dat 158 gemeenten gebruikmaakten van de FSK. 25 gemeenten hebben de FSK maandelijks gebruikt, maar bij een beperkt aantal casussen. De VNG geeft aan dat zij na beëindiging van de FSK slechts door drie gemeenten is benaderd over de mogelijkheden voor een alternatief van de FSK. Het besluit van het BKWI om de fraudescorekaart uit de Suwinet-applicatie had effect voor de 158 gebruikers. Veenendaal zat hier niet bij omdat Veenendaal gebruik maakte van de DPS-matrix (en niet van de fraudescorekaart via SUWI-net) en heeft dit besluit in de praktijk dus niet opgemerkt. Mogelijk was Veenendaal daarom ook niet betrokken bij de belactie waarvan de VNG naar heeft verwezen. Samenvattend: ▪

▪

▪

Wij zijn van mening dat over een belangrijk onderwerp zoals het onderhavige een goede informatievoorziening van zowel SZW als de VNG naar het college onduidelijk is geweest. De gemeenten c.q. de colleges van de gemeenten hadden over deze adviezen schriftelijk moeten worden geïnformeerd. Uiteraard had het College op dat moment (dus in 2020) deze adviezen dan ook kunnen afwegen in haar eigen besluitvorming. Hierbij zou dan door het college een afweging zijn gemaakt tussen: a) Het VNG-advies m.b.t. het gebruik van de oude fraudescorekaart en b) Het gebruik blijven maken van de DPS-matrix in de door de gemeente in 2020 aangepaste vorm, waarmee de DPS-matrix voldeed aan de daaraan in het kader van de AVG te stellen eisen. De keuze om nu te stoppen ligt overigens niet in een strijdigheid met de AVG, maar in het feit dat de leverancier heeft aangegeven dat achterliggende gegevensset verouderd kan zijn geraakt, waardoor de kwaliteit van de DPS-matrix niet meer voldoende kan worden gegarandeerd. En daar heeft de gemeente ook mee ingestemd omdat met deze kennis het instrument ook voor de gemeente niet meer aan de daaraan de stellen kwaliteitseisen voldoet.

F. Informatieverstrekking Gemeenteraad •

U geeft aan dat er over het gebruik van de matrix is gerapporteerd. Kunt u aangeven wanneer en in welke documenten er hierover gerapporteerd is en aan wie? (ProVeenendaal)

Het beleidsplan Handhaving is in 2012 vastgesteld door de Raad. In het beleidsplan wordt het concept Hoogwaardig handhaven en controle op maat toegelicht.

Uit beleidsplan Handhaving 2012: Met het hoogwaardig handhaven wil de gemeente effectief, efficiënt en klantvriendelijk de rechten en plichten controleren en het onrechtmatig gebruik van uitkeringen aanpakken. Een efficiënte en effectieve controle-organisatie zorgt dat klanten gecontroleerd worden op een manier die bij hun individuele situatie past. De klanten die meer of een inhoudelijk andere controle nodig hebben, krijgen die ook. De controlesystematiek is:

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

16

• •

•

Effectief omdat het meer serieuze fraudesignalen en meer daadwerkelijk gedetecteerde fraudegevallen oplevert. Efficiënt en kwalitatief beter omdat in plaats van uitgebreide standaardcontroles er via alertheid op signalen pas wordt gecontroleerd als er serieuze signalen zijn. Met risicosturing wordt op basis van een reële aanwezigheid van een verhoogd risico op bepaalde vormen van fraude gericht en intensief gecontroleerd. Klantgericht omdat het de klant ontlast van onnodige administratieve handelingen en de klant proactief verantwoordelijk wordt gesteld om tijdig de juiste informatie te verstrekken.

Verder worden begrippen uitgelegd: De kern bij signaalsturing is de kijk op de rechtmatigheid in het voortraject te vergroten. Het doel hierbij is uiteindelijk te komen tot lagere terugvorderingen en maatregelen. Signaal gestuurd werken betekent dat iedere medewerker (fraude) alert moet zijn. Het is van groot belang dat de medewerker in staat is signalen te herkennen en dat hier op de juiste wijze naar wordt gehandeld. Bij risicosturing gaat het om het principe: hoe meer risico, hoe intensiever de controle. Als je beter weet, wie, wat en waar je moet controleren, kan je (fraude) signalen ook sneller verwerken en afhandelen. De verwachting is dat er daardoor uiteindelijk minder schade (benadeling) optreedt. Extra controles worden uitgevoerd op basis van bepaalde risicofactoren. Belangrijk verschil tussen risicosturing en signaalsturing is dat bij risicosturing bepaalde groepen worden onderscheiden met een verhoogd frauderisico en dat signaalsturing zich richt op het onderkennen van individuele situaties met een verhoogd frauderisico. Binnen deze kaders heeft de uitvoering de onderzoekssystematiek verder uitgewerkt. Jaarlijks werd over de uitvoering gerapporteerd. We kenden in die periode de volgende structuur (uit bestuurlijke verantwoording 2013 pagina 5) Meerjarige beleidsnota’s bevatten de visie, de beleidsuitgangspunten en de beschikbare voorzieningen op genoemde gebieden.

De meerjarige beleidsnota’s vloeien elk jaar uit tot een Uitvoeringsplan dat jaarlijks vastgesteld wordt door het College. In dit plan worden de concrete doelstellingen voor het komende jaar opgenomen. Bovendien biedt het uitvoeringsplan inzicht in actuele ontwikkelingen en beschikbare budgetten. Over de voortgang van de doelstellingen wordt tweemaal per jaar verslag uitgebracht. Over het eerste halfjaar ontvangt de raad in het najaar een verslag ter kennisname. De verantwoording over het hele jaar vindt plaats in het eerste kwartaal van het daaropvolgende jaar en wordt ter vaststelling aan de raad aangeboden. De Cliëntenraad werd voor beide documenten om advies gevraagd. In de bestuurlijke verantwoording onderdeel handhaving werd ook cijfermatig verslag gedaan van de themaonderzoeken, onderzoek naar signalen en resultaten. Per 2016 is dit opgegaan in het projectenboek en later de effectmonitor. Deze rapportages zijn veel omvangrijker en daardoor werden de rapportages op het onderdeel handhaving Participatiewet kleiner.

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

17

G. Alternatieven voor het gebruik van de DPS-matrix •

• •

“Het beperken van onnodige controle wordt door inwoners met bijstand positief gewaardeerd” (Pro Veenendaal) Zullen er door het stopzetten van deze werkmethode nu vaker mogelijke onnodige controles worden uitgevoerd? Is daar een inschatting van te maken? Wat zijn de geschatte kosten hiervan? Wat zijn de kosten voor een werkwijze met steekproeven? (Pro Veenendaal) Wat zijn de kosten voor een algehele (standaard)controle? In hoeverre belemmerd dat een voorspoedige voortgang van de aanvraag? Kan het college aangeven wat het stoppen met deze werkwijze nog meer beteken. Hoe vindt controle op fraude (c.q. het identificeren van risico’s) sinds het stoppen van het gebruik de DPS-matrix plaats? (CDA) Welke gevolgen heeft het beëindigen van het gebruik van dit systeem voor het signaleren van frauderisico's en voor de gemeente als het gaat om (extra) inzet personeel en kosten? (CDA)

Nu de DPS-matrix buiten gebruik is gesteld moeten we ons beraden hoe we in de toekomst tot een goed gewogen aanpak kunnen komen, waarbij we onderscheid willen kunnen blijven maken tot situaties met een laag en een hoger frauderisico. Zo’n aanpak moet nu nog wel worden uitgewerkt en ontwikkeld. Het college is voornemens de raad over de uitwerking van zo’n aanpak nog voor het einde van dit jaar verder te informeren. •

Heeft u de afgelopen 5 jaar onderzocht of een andere methodiek in gebruik genomen kon worden, dan de DPS-methodiek? Zo ja, waarom is niet voor een alternatieve methode gekozen? Zo nee, waarom heeft u dit niet onderzocht toen dit systeem niet meer werd ondersteund door de aanbieder (CDA)

De diagnose- en matchingstool van Competensys werd in de loop van 2016 in gebruik genomen. Daaraan voorafgaand is uitgebreid onderzoek gedaan naar beschikbare mogelijkheden en alternatieven. De DPS-matrix is een (in omvang beperkte) extra module binnen deze software. Er is eerder geen aanleiding geweest om te onderzoeken of specifiek voor de DPS-matrix alternatieven bestaan. De DPS-matrix is als module uit de software verwijderd. De diagnose- en matchingstool van Competensys blijft de gemeente gebruiken omdat dit een goed instrument is en blijft voor het ondersteunen van de re-integratietaken van de gemeente. •

Hoeveel controles zijn er in de jaren na het stoppen van Competensys gedaan met het toepassen van de matrix en hoeveel controles zijn er toegepast bij mensen buiten het risicoprofiel. Is er verschil in de uitkomst geconstateerd? (ProVeenendaal)

Het besluit om met de DPS-matrix te stoppen is genomen op 22 juni 2022. Dit is te kort geleden om deze vraag nu al te beantwoorden.

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

18

H. Gebruik algoritmen en andere instrumenten binnen de gemeente Veenendaal Vooraf: Wij merken bij deze vragen op dat de DPS-matrix tot nu toe binnen de gemeente niet is aangemerkt als een algoritme. In de ruime definitie van de Algemene Rekenkamer moet de DPS-matrix wel tot de (eenvoudige) algoritmen gerekend. Bij de eenvoudige algoritmen gaat het, zo beschrijft de Algemene Rekenkamer, in de regel om het met behulp van ICT-systemen sneller en foutloos uitvoeren van handelingen die ook handmatig kunnen worden uitgevoerd. Zo staat in dit rapport dat het (bij de landelijke overheid) vaak gaat om het automatiseren van administratieve handelingen, bijvoorbeeld het automatisch versturen van brieven zoals een ontvangstbevestiging. Bij deze wel zeer ruime definitie van een algoritme zijn er dus veel meer gemeentelijke processen die tot de (eenvoudige) algoritme moeten worden gerekend. De DPS-matrix is feitelijk een eenvoudige systematische vragenlijst, waarbij op de achtergrond op basis van ingevulde vragen scores worden toegekend en uitgerekend. Dat kan ook handmatig. Maar dat is onnodig veel werk en foutgevoeliger. Daarom is de berekening geautomatiseerd en wordt de uitkomst aan de behandelend medewerker aangeboden. Dit als een advies aan de behandelend medewerker, die dit advies op basis van zijn eigen professionele oordeel al dan niet gewijzigd vaststelt. •

• • • •

Wat heeft de gemeente gedaan n.a.v. de toeslagenaffaire én de toezegging van de wethouder m.b.t. de GL motie (juli 2021) over gebruik van algoritmen om methodieken/risico-analysen tegen het licht te houden? Zo niet, wat is hier de reden van? Zo ja, welke conclusie is (conclusies zijn) daaruit getrokken. En aanvullend: Is de toezegging om het gebruik van algoritmen in kaart te brengen, van de wethouder n.a.v. de motie algoritmen al opgepakt? (ProVeenendaal) Is of wordt onderzocht of ook op andere afdelingen met een instrument gewerkt wordt dat mensen op een stigmatiserende wijze indeelt? (CU) Op welke terreinen gebruikt de Gemeente Veenendaal algoritmen? Welke algoritmen zijn dit? (D’66) Is er een register waarin deze algoritmen zijn vastgelegd? Zie als voorbeeld: https://algoritmeregister.amsterdam.nl (D66) Is er sprake van een toetsingskader (zie link naar rapport Rekenkamer) dat is toegepast? Ter informatie: Link naar het rapport ‘Aandacht voor algoritmes’ van de Algemene Rekenkamer: https://www.rekenkamer.nl/publicaties/rapporten/2021/01/26/aandacht-vooralgoritmes (D66)

Alvorens te beginnen aan een algoritmeregister, is het van belang om de mechanismen achter de algoritmes en ethiek goed te begrijpen. In dit kader kan worden gemeld dat binnen de gemeente enkele medewerkers (van het DataLab, CISO en de FG) recent de training gevolgd hebben over IAMA (Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes). Deze training is ontwikkeld door de Universiteit Utrecht in opdracht van min BZK. Het IAMA kan ook gebruikt worden bij Algoritmes waar geen persoonsgegevens worden verwerkt. Het IAMA is ontwikkeld als verantwoording bij de afweging om wel of geen algoritme te gebruiken. Thans wordt er ook gewerkt aan een ethisch kader dat straks kan dienen voor de toetsing van algoritmes en de inrichting van het algoritme register. Naast het ethische kader wordt er gewerkt om de data- en informatiehuishouding op orde te krijgen en daarmee de basis te leggen voor verdere ontwikkelingen op het gebied van data gedreven werken. De eerste producten zijn in de maak, waarvoor algoritmes worden 220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

19

gebruikt. Deze algoritmes leggen vrij simpele relaties tussen niet-persoonsgebonden data. In de (naaste) toekomst kunnen meer toepassingen worden ontwikkeld, dan wel van externe partijen worden aangeschaft, waarin algoritmes worden gebruikt die een bepaalde mate van intelligentie hebben. De ethische kaders, samen met bewustwording over dit onderwerp (zie ook de gevolgde training) moet ervoor zorgen dat er “by design” voldaan wordt aan alle relevante wet- en regelgeving. Het is belangrijk om te benadrukken dat, de door de gemeente zelf ontwikkelde algoritmes, volledig gepubliceerd kunnen worden, maar dat dit niet zal kunnen gelden voor applicaties die aangeschaft worden vanuit derden. Voorts zijn niet alle algoritmes interessant. Het gaat erom dat er goed gelet wordt op inhoud en werking van de algoritmes, in het bijzonder met een voorspellend karakter, die een grote impact hebben op de stad. Een register zal daarom altijd in hoofdlijnen en op een beschrijvende wijze aangeven: -

Welke data-bronnen gebruikt worden; Welke data verwerkt wordt en de wijze waarop dit gebeurt; Hoe bias wordt voorkomen en hoe ongelijke behandelingen wordt tegengegaan; Hoe menselijk toezicht vorm krijgt; Risicobeoordeling en waarborgen.

Een eerste verkenning laat geen applicaties met daarachterliggende algoritmes zien, waar een grote negatieve impact kan zijn op de stad. Maar met bijna 300 applicaties, is het een zeer arbeidsintensief proces om de screening goed te doen. De planning hierbij is om in het voorjaar 2023: - Het ethisch kader en protocol af te ronden. - De top 3 van applicaties met (intelligente) algoritmes te hebben opgenomen in het algoritmeregister, waarbij de voornoemde 5 bullits worden ingevuld. •

Op welke wijze wordt periodiek geëvalueerd of digitale systemen en hulpmiddelen die niet meer vanuit de ontwikkelaar worden ondersteund nog op een verantwoorde manier kunnen worden ingezet binnen de gemeente (op alle beleidsterreinen)? Kunt u aangeven of er überhaupt daadwerkelijk nog systemen zijn die wel gebruikt worden maar niet ondersteund worden? (CDA)

Er zijn een aantal categorieën digitale systemen bij de gemeente Veenendaal in gebruik. 1. Systemen die helemaal bij de leverancier staan en alleen gebruikt en functioneel beheerd worden (SaaS). Dit zijn systemen, die niet meer toegankelijk zijn als de leverancier de ondersteuning beëindigd. 2. Systemen waarvoor de gemeente Veenendaal ondersteuning koopt bij de leverancier. Dit wordt voor de meeste systemen gedaan om ervoor te zorgen dat er zo weinig mogelijk verstoringen zijn en eventuele verstoringen zo snel en adequaat mogelijk worden verholpen. Als deze ondersteuning afloopt, wordt er gekeken of het verlengd kan worden (extended support). Als dat niet mogelijk is, wordt er in overleg met de teams, die het systeem gebruiken, gezocht naar een vervangende oplossing. 3. De digitale systemen waarvoor geen ondersteuning geregeld is, zijn vaak meer hulpmiddelen dan bedrijfskritische systemen. Voor deze systemen wordt dit beoordeeld door de functioneel beheerders en/of informatiemanagers aan de hand van de documentatie en door middel van contacten met de leverancier. Dit is binnen I&A in de standaard werkzaamheden van de beheerder opgenomen en dit wordt periodiek beoordeeld. Hierdoor wordt het beperkte risico, dat er systemen zijn die al

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

20

een (korte tijd) geen ondersteuning meer hebben van de leverancier voordat deze worden uitgefaseerd, zoveel mogelijk geminimaliseerd. 4. Zodra blijkt dat een digitaal systeem of hulpmiddel technisch niet meer ondersteund wordt, wordt door de functioneel beheerder of de informatiemanager overlegd met de gebruikers wat er in deze situatie moet gebeuren. Indien nodig wordt er een project gestart om een alternatief te vinden voor de betreffende applicatie en deze te implementeren en vervolgens de niet-ondersteunde applicatie uit te faseren. Omdat dit tijd vergt, is het niet uit te sluiten dat er niet-ondersteunde applicaties in gebruik zijn. Of het systeem inhoudelijk voldoet ligt bij het team zelf, zij werken er immers mee. Zij hebben gesprekken met de leverancier hierover als ook worden geïnformeerd via releasedocumentatie.

220704 Technische vragen raadsfracties – raadsvergadering 4 juli 2022 - DPS-matrix

21