RIB2023 133 1 Opdrachtformulering Integrale afweging 2026 - definitief - 5 december 2023

Opdrachtformulering Integrale afweging 2026 e.v. Inleiding In de Programmabegroting 2024-2027 is aangegeven dat de integrale afweging plaatsvindt bij de komende Kadernota 2025-2028. Op dat moment moet ook antwoord worden gegeven op welke wijze we de hiermee gemoeide lasten opvangen in onze begroting. Het proces dat we willen volgen sluit ook aan bij het raadsakkoord, waarin het als volgt is verwoord: “Er wordt niet eerder besloten en overgegaan tot de grote investeringen en uitgaven voor de komende jaren, zoals weergegeven in een eerste overzicht in het Overdrachtsdocument (zie kader), dan nadat een integrale afweging heeft plaatsgevonden, waarbij keuzes zijn gemaakt, prioriteiten zijn gesteld en een fasering is vastgesteld. Dit in het kader van een solide financieel beleid, waarbij een structureel sluitende begroting en meerjarenraming een randvoorwaarde is.”. Tevens is de financiële beslisboom uit het Raadsakkoord het uitgangspunt van de integrale afweging. x € 1.000

Saldo Programmabegroting 2024-2027 Effecten septembercirculaire 2023 Amendementen programmabegroting Saldo Programmabegroting 2024-2027 incl. Sc2023 + amend. Kapitaallasten Majeure projecten (zonder investeringsbesluit) Prognose saldo Kaderbrief 2025-2028

2024

2025

2026

2027

2028

408 -23 -20 365 0 365

3.844 -103 -20 3.721 0 3.721

-8.584 -146 0 -8.730 -778 -9.508

-10.387 2.593 0 -7.794 -4.341 -12.135

-10.064 5.112 0 -4.952 -6.777 -11.729

Het huidige meerjarenperspectief - afhankelijk of de kapitaallasten van majeure projecten worden meegenomen – beweegt zich tussen -/- € 5 en -/- € 12 miljoen, waarbij we bovendien te maken hebben met flinke risico’s (Zie hiervoor o.a. de risicoparagraaf bij de recente Programmabegroting en Bestuursrapportages). Dus ongeacht of de majeure projecten gehonoreerd worden is uitgaande van het bestaand beleid al sprake van een tekort. Hierbij is al rekening gehouden met de bij de programmabegroting ingeboekte € 1,2 miljoen aan onderuitputting. Dit financieel perspectief vraagt om twee nuanceringen: • Mocht het Rijk gemeenten tegemoet komen in de ‘demping van het ravijn’ dan pakt dit positief uit voor het meerjarenperspectief. • Aan de andere kant is het niet uit te sluiten dat gezien het perspectief van de rijksfinanciën het nieuwe kabinet moet bezuinigen. Dit kan nadelige effecten hebben voor onze gemeente. In hoeverre en in welke mate zich dit voor zal doen is nog ongewis. Om die reden hanteren we het huidige meerjarenperspectief als uitgangspunt voor de financiële opgave. Bij de integrale afweging volgens het raadsakkoord wordt de complete lijst van majeure projecten beschouwd, waarbij keuzes worden gemaakt, prioriteiten worden gesteld en een fasering wordt aangebracht. De uitkomst hiervan bepaalt de financiële taakstelling die moet worden ingevuld.

De waardering van bestaande verplichtingen ten opzichte van nieuwe verplichtingen wordt daarin meegenomen.

Schematisch wordt dit als volgt weergegeven: Opgave

Bestaand beleid € 5 miljoen

+ Majeure projecten € 7 miljoen

Dekking financiële opgave

Resultaat

Financieel Afwegingskader Raadsakkoord: - uitgaven - inkomsten - taken i.r.t. middelen vanuit het Rijk

Sluitend meerjarenperspectief

De uiteindelijke omvang van de rode en de gele componenten staat in nauwe relatie met elkaar (“communicerende vaten”). In voorgaande figuur zijn ook de taken die wij namens het Rijk uitvoeren genoemd in relatie tot de middelen die wij daarvoor ontvangen. De VNG is in gesprek met het Rijk over het herstel van de financiële verhouding, zodat we (volwaardig) aan de slag kunnen blijven met de grote maatschappelijke opgaven. Mocht dit niet tot een bevredigend resultaat leiden dan kunnen we onze bestaande taken onvoldoende uitvoeren. Dit kan als uiterste consequentie hebben dat dit leidt tot een ‘teruggave van taken’ die we nu in medebewind uitvoeren (‘geen knaken, geen taken’). Om vervolgens te komen tot een sluitend meerjarenperspectief komen we met voorstellen. Daarbij zal uitvoering worden gegeven aan het Financiële Afwegingskader uit het raadsakkoord, waarin gesproken wordt over keuzes maken, prioriteiten stellen en fasering aanbrengen. De financiële beslisboom is onderdeel van dit afwegingskader. Urgentie Voorgesteld wordt om in 2024 bij de kadernota de heroverwegingen op te stellen om ze vervolgens bij de programmabegroting vast te stellen. Hoewel 2026 in het meerjarenperspectief het eerste jaar is met een negatief saldo is eerdere besluitvorming noodzakelijk.

Noodzakelijk omdat bij het doorvoeren van heroverwegingen rekening moet worden gehouden met ingroei als gevolg van lopende contracten en subsidieverplichtingen. Opdrachtformulering 1. Inventariseer ruimtescheppende maatregelen om uiteindelijk tot een structurele opbrengst van de financiële taakstelling te komen. Het gaat om een bedrag van circa € 12 miljoen. Dit is de financiële ruimte die gezocht wordt, zodat via prioritering keuzes gemaakt kunnen worden, afhankelijk van wat het uiteindelijke te bezuinigen bedrag bij de Programmabegroting is. Toelichting zoekopdracht Veenendaal heeft een begrotingstotaal van zo’n € 250 miljoen. Gezien de heroverwegingsomvang moet op het eerste gezicht ruim 5% aan ruimte worden gevonden. Dit is fors, tegelijkertijd is het ook al zo’n 10 jaar geleden dat de brede heroverweging van lasten en baten heeft plaatsgevonden. Gedurende die jaren is de begroting verder uitgezet zonder dat noemenswaardige neerwaartse aanpassingen hebben plaatsgevonden. De genoemde omvang van de begroting vraagt echter nog wel om een nuancering, aangezien niet de volledige € 250 miljoen beïnvloedbaar is. Rente- en afschrijvingslasten (€ 12 miljoen exclusief MIP) is zo’n niet beïnvloedbare post. Voor het overige willen we op voorhand geen posten uitsluiten, hoewel wellicht de bewegingsruimte gering kan zijn. Enkele voorbeelden:

-

Kostendekkende leges. Hier kunnen wellicht meer kosten aan worden toegerekend of wellicht kunnen de te dekken kosten worden teruggebracht waardoor de lastendruk daalt. Specifieke uitkeringen. Meer kosten aan toerekenen schept ruimte of indien daarnaast ook sprake is van inzet gemeentelijke middelen kunnen deze wellicht worden afgebouwd. Subsidierelaties. Vaak moet hiervoor een redelijke termijn van afbouw in acht worden genomen. Wettelijke taken. Ten onrechte worden deze taken vaak naar voren geschoven als niet geheel beïnvloedbaar. Dit is onjuist aangezien er altijd ruimte is om keuzes te maken in de reikwijdte en het uitvoeringsniveau. De consequentie kan ook zijn dat wij de raad voorstellen om een aantal van deze taken terug te geven aan het Rijk.

Enkele aandachtspunten hierbij: • Deze inventarisatie wordt breed ingezet, waarbij er geen bestuurlijke en ambtelijke taboes zijn. Alle programma’s, paragrafen, grondexploitaties, projecten, reserves, interne en externe partijen worden betrokken in de verkenning. • Van belang is om de voorstellen ook te bezien vanuit de visie op Veenendaal, zowel qua profiel van onze gemeente als de rol die wij (willen) vervullen als overheid. • Heroverweging wordt ingevuld vanuit wijzigingen in beleid en kwaliteit en kwantiteit van de uitvoering. Bij wijziging in beleid en/of uitvoering wijzigt de bedrijfsvoering evenredig mee. • Naast wijzigingen in beleid ook nadrukkelijke onderzoeken van de effectiviteit/doeltreffendheid van beleid en de uitvoering en hoe middelen hier slimmer kunnen worden ingezet. • In welke mate kunnen heroverwegingen een ‘trigger’ zijn voor inhoudelijke verandering en verbetering? • Effecten voor de stad, realiteit en haalbaarheid worden aangegeven. Hierbij tevens aandacht voor mogelijke frictiekosten en/of fasering. • Inventarisatie vooral gericht op de grote lijnen en opties die naar verwachting een significant financieel effect hebben. Risico’s Aan deze heroverwegingsopgave kleeft een aantal risico’s welke van invloed kunnen zijn op het proces en de uitkomsten.

- Financiële risico’s bestaande taken - Beschikbare capaciteit - Krap tijdspad naar de Kadernota Participatie In het raadsakkoord staat de volgende passage: ‘De raad en de samenleving worden aan de voorkant betrokken bij de uitwerking van de (grotere) thema’s’. Een heroverwegingsoperatie zoals die nu aan de orde is mag, gezien de beleidsmatige effecten, gerust een ‘groot thema’ worden genoemd. De participatie van de raad is als volgt: zowel in de periode van heden tot de vaststelling van de Kadernota als in de periode tussen de Kadernota en de Programmabegroting wordt de raad een aantal malen geïnformeerd over de stand van zaken en worden eventuele dilemma’s voorgelegd. De participatie met de samenleving wordt als volgt ingevuld: - In het eerste kwartaal 2024 wordt een aantal bijeenkomsten georganiseerd met een brede vertegenwoordiging vanuit onze samenleving van inwoners, organisaties en instellingen, met als doel zowel te informeren als ideeën op te halen. We willen hierbij een breed beeld ophalen over de mogelijke maatregelen over het geheel van de opgave, en ook over de diverse beleidsterreinen.

-

Na vaststelling bij de kadernota van de geprioriteerde lijst wordt deze opnieuw voor participatie vrijgegeven.

De exacte invulling van de participatie met de samenleving en met de raad wordt nog verder uitgewerkt. Belangrijk daarbij is dat de raad een actieve rol heeft, en ook dat een actieve betrokkenheid van de raad bij de participatie met de samenleving wordt verkregen. Tevens is een goede vraagstelling van belang. We maken daarbij uiteraard gebruik van onze participatievisie en van de inzichten uit vergelijkbare participatieprocessen in andere gemeenten. Informatie De kennis bij medewerkers over beleidsveld, beschikbare middelen e.d. is verreweg het belangrijkste om deze opdracht tot een goed einde te brengen. Daarnaast is een benchmark van het Ministerie van Binnenlandse Zaken beschikbaar om enig gevoel te krijgen bij onze uitgaven en inkomsten. Ook informatie, vanuit Cebeon, over de opbouw van onze algemene uitkering kan behulpzaam zijn. Hoe zijn onze inkomsten en uitgaven verdeeld over de verschillende gemeentelijke producten en wijkt Veenendaal hiermee af van andere gemeenten? Dit kan richting geven in het vinden van financiële ruimte. Een vraag die wellicht kan helpen in het denk- en zoekproces is: stel dat u over 25% minder aan middelen (geld en mensen) kunt beschikken, welke taken zou u dan geheel of gedeeltelijk laten vallen? Andere te hanteren invalshoeken kunnen zijn: - Passen de huidige taken en producten nog bij onze visie op de samenleving en de rol van de overheid.

- Welke ruimte biedt het raadsakkoord. - Welke taken en voorzieningen kunnen we stoppen dan wel overlaten aan het particulier initiatief of behoren tot de eigen verantwoordelijkheid van burgers, instellingen en organisaties in de samenleving? - Welke taken kunnen efficiënter worden uitgevoerd? - Bij welke taken kan het profijtbeginsel (gebruiker betaalt) worden toegepast. - Waar kan het ambitieniveau / kwaliteitsniveau naar beneden worden bijgesteld? - Op welke terreinen kan het beleid minder ruimhartig worden uitgevoerd? - Indicatieve budgetten per beleidsveld Algemene uitkering. Dit staat overigens wel haaks op de vrije besteedbaarheid van deze middelen.

Projectstructuur De heroverwegingsoperatie wordt begeleid door zowel een stuurgroep als een werkgroep, waarvan de respectievelijke samenstelling als volgt is: Naam

Functie

Marco Verloop

Wethouder Financiën (bestuurlijk opdrachtgever)

Directieleden

Directie (gem.secr. ambtelijk opdrachtgever)

Arjan Koopmans

Teamleider Financiën

Michel Poot

Strategisch beleidsadviseur Strategie

Naam

Functie

Arjan Koopmans

Teamleider Financiën

Marinka Arends

Strategisch financieel adviseur Bedrijfsvoering

Frank Meijerink

Strategisch financieel adviseur Sociaal domein

Ine van de Vlierd

Strategisch financieel adviseur Projecten

Marc Prins

Adviseur Planning & Control

Michel Poot

Strategisch beleidsadviseur Strategie

Nog in te vullen

Communicatie

Daarnaast zijn binnen de verschillende thema’s werkgroepen geformeerd. Planning In de Kadernota 2025-2028 is een voorstel opgenomen van ruimtescheppende maatregelen. Definitieve besluitvorming vindt plaats bij de Programmabegroting 2025-2028. P&C documenten

2023 november december

januari

februari

maart

Kadernota 2025-2028 ( bestaand beleid ) Behandeling Kadernota 2025-2028 directie

april

mei

1e behandeling college

7

2e behandeling college Verzending Kadernota 2025-2028 naar Griffie Mondelinge technische vragenronde Beantwoording resterende technische vragen Raadscommissie Raadsbehandeling Kadernota 2025 heroverweging Opdrachtformulering Raadsinformatiebrief Inventarisatie Stand van zaken/dilemma's Bijeenkomsten Participatieprogramma Heidag - bespreking heroverwegingsvoorstellen Kadernota Participatietraject Participatie / uitwerking Programmabegroting Programmabegroting 2025 Opstellen beleidsteksten Heidag - bespreking heroverwegingsvoorstellen Behandeling Programmabegroting 2025 directie Behandeling Programmabegroting 2025 PO

14 16

e

2 behandeling Programmabegroting 2025 college Verzending Programmabegroting 2025 naar Griffie Mondelinge technische vragenronde Raadscommissie Raadsbehandeling

juli

augustus september

oktober november

15 23

1e behandeling Kadernota 2025-2028 PO

1e behandeling Programmabegroting 2025 college

2024 juni

17 25 26 8 College Raad Organisatie Raad Samenleving

Organisatie

Raad Raad College College

Raad Samenleving Organisatie College

College/raad

26 College 26 2 10 24 26 9 16 4