RIB2022.85 Raadsinformatiebrief Gebruik fraudescorekaart DPS-Matrix

Agendapunt 17f Ingekomen stukken B&W-vergadering d.d. 27 juni 2022 Besluit: Voor kennisgeving aangenomen en deze aanbieden aan de raad.

RAADSINFORMATIEBRIEF Dossiernummer Aan Van

Gemeenteraad College van burgemeester en wethouders

Datum Onderwerp

27 juni 2022 Gebruik fraudescorekaart (DPS-matrix)

Aanleiding In diverse media is de afgelopen week bericht over het gebruik van een fraudescorekaart bij het opsporen van bijstandsfraude. Deze kaart werd ingezet om een inschatting te maken van het risico op fraude door een bijstandsaanvrager of bijstandsontvanger. Deze kaart werd gebruikt door 158 gemeenten. De gemeente Veenendaal is hiermee recent gestopt. De reden om de DPS-matrix buiten gebruik te stellen is dat de gebruikte criteria en de weging hiervan opnieuw met onderzoek zou moeten worden gevalideerd. De landelijke ontwikkelaar van dit instrument is evenwel opgeheven. Dit betekent dat de matrix niet meer actief wordt ondersteund en periodiek wordt gevalideerd door de initiële ontwikkelaars. Voor de leverancier was dit aanleiding om met de DPS-methodiek te stoppen. Dit is onlangs gebeurd na overleg met o.a. de gemeente Veenendaal. Nadien zijn berichten in de media verschenen. We willen hier benadrukken dat door gebruik te maken van de DPS-matrix geen bijstand is onthouden als mensen daar gewoon recht op hadden. Er werd alleen geen bijstand toegekend als onrechtmatig gebruik na controle daadwerkelijk werd vastgesteld. In deze Raadsinformatiebrief vindt u een toelichting. Inleiding De Participatiewet is het vangnet van de sociale zekerheid.

Heeft iemand niet genoeg inkomen of vermogen om zelf in het levensonderhoud te voorzien dan komt hij mogelijk in aanmerking voor algemene bijstand. Een uitkering gaat gepaard met rechten en plichten voor de betrokkene. Naast het verstrekken van een uitkering en ondersteuning is de gemeente ook gehouden te beoordelen of deze uitkering rechtmatig wordt verstrekt. Daar hoort controle en handhaving bij. Deze is essentieel om het maatschappelijk en financieel draagvlak te behouden. De gemeente heeft daarvoor wettelijke bevoegdheden en kan binnen kaders zelf invulling geven aan de rechtmatigheidsonderzoeken. Ongeveer 15 jaar geleden werden deze rechtmatigheidsonderzoeken bepaald door het Rijk. Inwoners moesten maandelijks een briefje inleveren met een verklaring over hun financiële situatie, woonsituatie en de re-integratieactiviteiten. Daarnaast vond elke 8 maanden een volledig onderzoek plaats naar de rechtmatigheid van de uitkering.

1

Hoogwaardig handhaven Aangezien het merendeel van de bijstandsontvangers terecht een uitkering ontvangt en de onderzoeken voor betrokkene en de gemeente intensief en belastend waren, is ongeveer 15 jaar geleden overgestapt op een nieuwe manier van controleren volgens het concept “Hoogwaardig Handhaven”. Dit concept laat de gedachte los dat iedereen altijd en volledig moet worden gecontroleerd. Onderzoeken moeten meer gebaseerd zijn op signalen en risico’s. Van uniforme controle gaat men over naar “controle op maat”. De gedachte daarachter is dat de controle effectiever wordt nu niet elke aanvraag door dezelfde strenge controles hoeft te gaan. Het ministerie van SZW heeft met stimuleringsregelingen gemeenten ondersteund om dit concept lokaal te implementeren. Daarnaast zijn nieuwe instrumenten ontwikkeld zoals de fraudescorekaart, protocollen etc. De methodiek van “Hoogwaardig Handhaven” binnen de bijstand (toen Wet werk en Bijstand) en het gebruik van risicoprofielen is uitgebreid beschreven in een meerjarenbeleidsplan handhaving Werk en Inkomen. Dit plan is toen ook voor advies voorgelegd aan de cliëntenraad Werk en Inkomen en vervolgens door het college aan de Raad gestuurd. Op 12 april 2012 heeft de Raad deze kaders vastgesteld. Deze kaders zijn nadien voor het college leidend geweest bij het verder inrichten van de rechtmatigheidsonderzoeken.

Daarbij wordt ook altijd getoetst op proportionaliteit en wettelijke mogelijkheden. Over de uitvoering van het handhavingsbeleid binnen Werk en Inkomen is aan de Raad periodiek gerapporteerd. Aanvankelijk via een separate jaarlijkse rapportage, later is deze opgegaan in een projectenboek en de effectmonitor sociaal domein. Fraudescorekaart De fraudescorekaart is ontwikkeld door Regionaal Centrum Fraudebestrijding (RCF) en Stimulansz en gefinancierd door het ministerie van SZW. De ontwikkeling hiervan is gedaan op basis van destijds door het RCF uitgevoerde onderzoeken, beoordeling van fraudedossiers en expertmeetings van medewerkers van gemeenten betrokken bij de handhaving. De fraudescorekaart was destijds gratis te downloaden van de website van Stimulansz. Gebruik DPS-matrix door Veenendaal Gemeenten gebruikten de hiervan afgeleide DPS-matrix. Deze matrix was toegevoegd aan ons diagnose-instrument van leverancier “Competensys”. Competensys is in Veenendaal halverwege 2016 ingevoerd. Via de DPS-matrix werden uitstroomkansen en frauderisico’s gecombineerd en de verwerking een stuk eenvoudiger. De matrix was zo een ondersteunend instrument om frauderisico’s te beoordelen. Inwoners met een hoger frauderisico werden hierdoor intensiever of frequenter gecontroleerd dan personen met een lager risico.

Dit betekende dat voor iemand met een groot frauderisico de normale volledige controle op rechtmatigheid bleef bestaan van eens in de twaalf maanden. Dat was voorheen het normale controlepatroon voor iedereen. Door de DPS-matrix kregen mensen met een laag risicoprofiel nu een lagere controle. Inwoners met lage frauderisico’s hoefden hierdoor minder te worden gecontroleerd, waardoor de controle voor hen beperkt kon blijven. Het beperken van onnodige controle wordt door inwoners met bijstand positief gewaardeerd. De DPS-matrix maakt voor bepaling van het frauderisico gebruik van de landelijke en gevalideerde scorekaart. In de media wordt bericht dat in de fraudescorekaart gegevens voorkomen over allochtoon/autochtoon, nationaliteit, risicowijk of woonwagen. Dergelijke gegevens waren al geen

onderdeel van de in Veenendaal gebruikte DPS-matrix. In de door ons gebruikte matrix werd o.a. gekeken naar een veelheid aan variabelen, waaronder woonsituatie (aantal kostgangers, leefvorm, hoogte huur, etc. ), arbeidssituatie (aantal arbeidsuren, arbeidsongeschiktheid, beroep, gewezen zelfstandigen), opleiding, leeftijd, geslacht en fraudegeschiedenis. Het geheel van variabelen gaf een score. Het was aan de gemeente om vervolgens per bijstandsontvanger hier de onderzoeksactiviteiten op af te stemmen. Zoals gemeld zijn we recent met het gebruik van de DPS-matrix gestopt. Ons was geen besluit van de VNG of SZW bekend met het advies aan de gemeenten om het instrument van de fraudescorekaart of de DPS-matrix niet meer te gebruiken. 16 juni heeft Competensys aan de WIL-gemeenten (Nieuwegein, Houten, IJsselstein en Lopik) kenbaar gemaakt te willen stoppen met het aanbieden van de DPS-matrix, met de reden zoals hiervoor aangegeven. Deze boodschap ontving Veenendaal 22 juni. Diezelfde dag heeft Veenendaal ook besloten hiermee te stoppen en vervolgens is die middag de bevestiging ontvangen dat de DPS-matrix binnen de omgeving van Competensys is uitgeschakeld. Tenslotte Door gebruik te maken van de DPS-matrix is geen bijstand onthouden als mensen daar gewoon recht op hadden. De matrix was een hulpmiddel om de frequentie van onderzoeken te bepalen.

Enkel als onrechtmatig gebruik na controle daadwerkelijk werd vastgesteld, werd een uitkering aangepast. Voorafgaand aan zo’n beslissing vindt altijd hoor- en wederhoor plaats. Beslissingen staan open voor bezwaar en beroep.