RIB2022 78a - 220523 Onderzoek privacy krachtenveldanalyse 2018
Tekst van het document
RAPPORTAGE ONAFHANKELIJK ONDERZOEK Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
Frank van Vonderen
DATUM
23-5-2022
STATUS
Definitief
VERSIE
1.0
INTERNE TOETS
Joep Janssen
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave
2
1
Inleiding
3
1.1
Achtergrond
3
1.2
Vraagstelling
3
1.3
Onderzoeksopzet
4
1.4
Bronnen
4
1.5
Beperking, doelgroep en verspreiding
5
2
Management samenvatting
6
3
Duiding van verwerkte persoonsgegevens
7
4
Vraag 1 – Is de werkwijze conform AVG richtlijnen
8
4.1
Deelvraag – In hoeverre zijn bij het onderzoek enkel de persoonsgegevens opgenomen die noodzakelijk zijn (minimalisatie)
4.2
Deelvraag – In hoeverre zijn aantekeningen en (concept) krachtenveldanalyses vernietigd
4.3
9
Deelvraag – In hoeverre is de toegang tot persoonsgegevens in aantekeningen en (concept) krachtenveldanalyses afgeschermd geweest
4.4
8
9
Deelvraag – Op welke manier is de juistheid van de persoonsgegevens in de krachtenveldanalyse geborgd (juistheid, actualiteit, volledigheid)
10
4.5
Deelvraag – Is voldaan aan de transparantievereisten van de AVG
11
5
Vraag 2 – Mocht de Gemeente Veenendaal de gegevens verzamelen
12
6
Vraag 3 – Mocht de Gemeente Veenendaal dit aan een externe partij vragen
14
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
2/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
1 INLEIDING 1.1
Achtergrond
Sinds maart 2013 is er in Nederland veel aandacht voor radicalisering, extremisme en terrorisme. AIVD en NCTV meldden dat zij grote zorgen hadden over de toenemende salafistische invloeden binnen de islamitische gemeenschap. Vanaf 2014 is in gemeente Veenendaal gewerkt aan een duurzame samenwerking met allerlei partners die een rol spelen bij het tegengaan van radicalisering en polarisatie. Toch gold ondertussen dat er in gemeente Veenendaal in de loop der tijd steeds meer zorgen ontstonden over een mogelijk salafistisch netwerk binnen de islamitische gemeenschap. Enerzijds op basis van vertrouwelijke informatie vanuit politie en veiligheidsdiensten. Anderzijds waren er signalen uit de lokale gemeenschap over ontwikkelingen en de dynamiek die speelde. In combinatie met de eerder geschetste maatschappelijke achtergrond leidde dit tot de behoefte een objectief beeld te vormen van het speelveld. Doel van het onderzoek van NTA was een onafhankelijk en betrouwbaar beeld van het lokale speelveld te creëren. Er is bewust een externe partij met kennis en kunde gevraagd daarin te voorzien. De opdracht aan NTA is verstrekt binnen de wettelijke verantwoordelijkheid van de burgemeester voor de openbare orde en veiligheid. Op 15 oktober 2021 is in NRC een artikel verschenen met de titel 'Undercover onderzoek naar de moskee: geheim onderzoek naar islamitische organisaties'.
Naar aanleiding hiervan is veel berichtgeving in de media verschenen over dit onderwerp. In een raadsinformatiebrief van 20 oktober 2021 is de Gemeenteraad van gemeente Veenendaal geïnformeerd over de gang van zaken in gemeente Veenendaal omtrent de krachtenveldanalyse die in 2018 door NTA in opdracht van de Gemeente is uitgevoerd. Op 22 januari 2022 heeft de raad in meerderheid een motie aangenomen waarin wordt verzocht een onafhankelijk onderzoek te doen naar de rechtmatigheid en de werkwijze die is gevolgd bij het onderzoek van NTA, specifiek in relatie tot de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). 1.2
Vraagstelling
Gemeente Veenendaal heeft, naar aanleiding van de motie, aan Verdonck, Klooster en Associates (hierna: VKA) opdracht gegeven tot het uitvoeren van een onafhankelijk onderzoek, dat antwoord moet geven op de volgende vragen. 1.
Is de gevolgde werkwijze bij het onderzoek conform de AVG-richtlijnen, overeenkomstig de overwegingen uit de motie?
2.
Mocht de Gemeente Veenendaal de gegevens verzamelen?
3.
Mocht de Gemeente Veenendaal dit aan een externe partij vragen?
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
3/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
1.3
Onderzoeksopzet
Het onderzoek van VKA is uitgevoerd tussen 25 april en 11 mei 2022. Tijdens dit onderzoek zijn interviews gehouden en hebben wij documenten geraadpleegd. De documenten die zijn geraadpleegd zijn hierna opgenomen in paragraaf 1.4. De interviews zijn gehouden met medewerkers van gemeente Veenendaal die ten tijde van de krachtenveldanalyse waren betrokken, ofwel op dit moment verantwoordelijk zijn voor dit onderwerp. Deze medewerkers werken op het betreffende beleidsterrein of de gemeentelijke privacy organisatie. Ook een vertegenwoordiger van NTA is geïnterviewd. Bij dit onderzoek kijken we terug op gebeurtenissen die hoofdzakelijk in 2017 en 2018 hebben plaatsgevonden. Voor de vaststelling van feiten moet deels worden vertrouwd op herinneringen van betrokken personen. Daar waar constateringen door twee mensen onafhankelijk van elkaar zijn genoemd, of dat constateringen met documentatie kon worden onderbouwd, zijn deze constateringen als feiten in deze rapportage weergegeven. Daar waar constateringen niet konden worden onderbouwd door meerdere personen of aanvullend bewijs ontbrak, is dit niet als feit in deze rapportage meegenomen. Alle personen die zijn gesproken hebben de gelegenheid gehad om de concept rapportage te lezen, ter validatie van de feiten. Eventuele aanvullingen zijn door VKA beoordeeld en indien nodig overgenomen.
VKA heeft het onderzoek zonder belemmeringen kunnen uitvoeren. We hebben de mogelijkheid gehad om iedereen te spreken, die wij wilden spreken. 1.4
Bronnen
Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van de volgende bronnen. Tabel 1. Bronnen
Omschrijving
Datum
Concept onderzoeksvragen
November 2017
Offerte krachtenveldanalyse
4 december 2017
Deelfactuur / eindfactuur
28 mei / 16 juli 2018
Islamitische infrastructuur in Veenendaal: Krachtenveldanalyse
Juni 2018, 10 augustus 20181
Presentatie resultaten
18 juli 2018
Presentatie resultaten
8 februari 2019
1 Er zijn meerdere ‘definitieve versies’ van de krachtenveldanalyse in omloop gebracht, met datum ‘juni
2018’. De meest recente versie is door gemeente ontvangen op 10 augustus 2018. De twee definitieve versies verschillen inhoudelijk, maar dit verschil is niet relevant voor de onderzoeksvragen in dit rapport.
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
4/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
Omschrijving
Datum
Dirkzwager “Analyse onderzoek NTA” voor gemeente Ede
3 november 2021
Diverse begeleidende emails ter bevestiging van afspraken Interviews met zes ambtenaren gemeente Veenendaal en een
Tussen 25 april en 11 mei
vertegenwoordiger NTA
2022
1.5
Beperking, doelgroep en verspreiding
Dit is een onafhankelijk onderzoek en inhoudelijke analyse van de privacybescherming bij de gang van zaken in gemeente Veenendaal omtrent de krachtenveldanalyse die in 2018 door NTA in opdracht van gemeente Veenendaal is uitgevoerd. Het onderzoek heeft niet het kenmerk van een externe certificering of een assessment dat leidt tot een assurance verklaring of certificering. Deze rapportage wordt in eerste instantie aangeboden aan de opdrachtgever binnen gemeente Veenendaal. Deze kan besluiten om de rapportage, eventueel voorzien van een toelichting, aan te bieden aan raadsleden en beschikbaar te stellen voor openbare raadpleging.
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
5/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
2 MANAGEMENT SAMENVATTING Gemeente Veenendaal heeft, naar aanleiding van de motie van 22 januari 2022, aan Verdonck, Klooster en Associates (hierna: VKA) opdracht gegeven tot het uitvoeren van een onafhankelijk onderzoek, dat antwoord moet geven op de volgende vragen. 1.
Is de gevolgde werkwijze bij het onderzoek conform de AVG-richtlijnen, overeenkomstig de overwegingen uit de motie?
2.
Mocht de Gemeente Veenendaal de gegevens verzamelen?
3.
Mocht de Gemeente Veenendaal dit aan een externe partij vragen?
Samengevat zijn de antwoorden: Op vraag 1: VKA heeft aandachtspunten geconstateerd op enkele aspecten: minimalisatie, opslag, bescherming en transparantie. Op vraag 2: Ja, gemeente Veenendaal mocht deze gegevens verzamelen. De afweging is destijds echter niet expliciet gemaakt. Op vraag 3: Ja, gemeente Veenendaal mocht dit aan een externe partij vragen, maar had meer moeten sturen op de bescherming van gegevens in het onderzoeks- en rapportageproces. Bij de geconstateerde aandachtspunten had gemeente Veenendaal anders moeten of kunnen handelen. Wel kan worden gesteld dat met name de aandachtspunten ten aanzien van opslag en bescherming in onze ervaring niet ongebruikelijk zijn voor de wijze waarop in 2018 door gemeentes en andere overheden werd omgegaan met AVG richtlijnen.
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
6/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
3 DUIDING VAN VERWERKTE PERSOONSGEGEVENS Ten behoeve van het onderzoek heeft VKA kennis genomen van de krachtenveldanalyse. Om de antwoorden op de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden is het belangrijk dat de lezer van deze rapportage een beeld heeft van de persoonsgegevens die in de krachtenveldanalyse zijn opgenomen. Aangezien op de krachtenveldanalyse geheimhouding is opgelegd – waar ook VKA aan is gebonden – wordt deze niet gedeeld. In dit hoofdstuk een algemene duiding opgenomen van de persoonsgegevens die in de krachtenveldanalyse zijn opgenomen. De persoonsgegevens in de krachtenveldanalyse hebben de volgende kenmerken. •
In de analyse worden mensen genoemd die een zichtbare of publieke rol vervullen binnen de diverse religieuze gemeenschappen van gemeente Veenendaal, denk hierbij aan religieuze leiders en bestuursleden. De namen en rollen van de betreffende personen gelden binnen en buiten de gemeenschap ook als ‘algemeen bekend’.
•
Van deze personen is de opgenomen informatie verklaarbaar in relatie tot het onderzoek, hierbij moet worden gedacht aan nationaliteit, woonplaats, rol / positie, religieuze overtuiging. In de krachtenveldanalyse is geen sprake van een structurele overbodige gegevensverwerking die niet in lijn ligt met de doelen van het onderzoek. Bijvoorbeeld: zaken als adressen van personen, geboortedata, gezinssituaties, beschrijving van de economische situatie van personen zijn niet aangetroffen.
•
De krachtenveldanalyse biedt een generieke beschrijving van ontwikkelingen in stromingen en gemeenschappen. De onderzoekers spreken geen persoonlijk oordeel uit over personen.
•
Er is veel gebruik gemaakt van informatie uit publieke bronnen: bronnen waarvan de plaatsers zelf verwachten dat deze een breed publiek bereiken. Denk aan openbare pagina’s op Facebook, filmpjes op Youtube en op activiteitenkalenders die binnen de gemeenschap worden verspreid.
•
In de krachtenveldanalyse zijn foto’s opgenomen van enkele prominente predikers en gezelschapsfoto’s van groepsactiviteiten. Dit zijn foto’s die afkomstig lijken van publieke bronnen (Facebook) of waarvoor overduidelijk is geposeerd door de geportretteerden.
•
In de krachtenveldanalyse zijn geen namen opgenomen van geïnterviewden. In een aantal gevallen is in de bronverantwoording wel opgenomen welke rol de geïnterviewde bekleedt.
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
7/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
4 VRAAG 1 – IS DE WERKWIJZE CONFORM AVG RICHTLIJNEN De AVG is officieel in werking getreden in mei 2018. Ten tijde van de opdrachtverlening van de krachtenveldanalyse was nog de voorganger van de AVG, namelijk de Wet Bescherming Persoonsgegevens (Wbp), actief. Ten tijde van de uitvoering2 van de krachtenveldanalyse is de AVG in werking getreden. Inhoudelijk verschillen de AVG en Wbp niet zodanig dat dit van invloed is op ons onderzoek. De AVG is een verordening, wat betekent dat deze van toepassing is voor alle landen in de Europese Unie. De AVG bestaat uit 99 artikelen en 173 overwegingen. Daar waar de AVG ruimte laat voor nationale keuzes bij de uitvoering van de AVG, zijn deze ingevuld in de Uitvoeringswet AVG (UAVG). Om de vraag te kunnen beantwoorden of de bij de krachtenveldanalyse gevolgde werkwijze conform AVG richtlijnen is, zijn niet alle artikelen en overwegingen van de AVG relevant. De vraag of de krachtenveldanalyse conform de AVG richtlijnen is uitgevoerd, wordt dan ook beantwoord aan de hand van de algemene beginselen voor de verwerking van persoonsgegevens. Dat wil zeggen dat een verwerking behoorlijk, rechtmatig, transparant, beperkt tot gerechtvaardigde doelen, zo minimaal mogelijk, correct, zo beperkt mogelijk in duur en veilig en vertrouwelijk moet geschieden. Dit wordt hierna in verschillende (deel)vragen uitgewerkt. 4.1
Deelvraag – In hoeverre zijn bij het onderzoek enkel de persoonsgegevens opgenomen die noodzakelijk zijn (minimalisatie)
In hoofdstuk 3 is hierover aangegeven dat voorzover actoren persoonlijk zijn genoemd, de opgenomen informatie verklaarbaar is in relatie tot het onderzoek. Het principe van minimalisatie is hierin afdoende gehanteerd. VKA heeft geconstateerd dat onderdeel van de opdracht was om actoren te benoemen (mensen die een belangrijke bestuurlijke rol vervullen). In een eerste presentatie versie Juli 2018 staan namen en rollen genoemd van de betreffende actoren en in een volgende / vergelijkbare presentatie in februari 2019 staan alleen nog rollen genoemd en zijn de namen verwijderd. Dit is echter niet gedaan omwille van privacy redenen, maar meer omdat er wijzigingen waren in de personen die de rol vervulden. In de krachtenveldanalyse zijn foto’s opgenomen, met name bij de beschrijving van Stichting Taubah. Dit zijn foto’s van enkele prominente predikers en gezelschapsfoto’s van
2
De krachtenveldanalyse is uitgevoerd in de periode februari 2018 tot en met midden juli 2018. De
interviews zijn veelal gehouden in mei 2018 en een enkel interview in juni 2018.
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
8/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
groepsactiviteiten. Deze foto’s zijn afkomstig van publieke bronnen zoals Facebook. Deze foto’s zijn destijds toegevoegd, omdat de foto’s een illustratie geven van de feitelijke constateringen die de onderzoekers hebben gedaan. Aandachtspunt: In de actuele interpretatie van de AVG, is het hergebruiken van foto’s zonder instemming van de betrokkene niet automatisch toegestaan3. Hergebruik van foto’s van publieke bronnen zou (ondanks dat ze vrijelijk beschikbaar zijn op Internet) daarom tegen de huidige maatstaven niet meer passend zijn geweest. 4.2
Deelvraag – In hoeverre zijn aantekeningen en (concept) krachtenveldanalyses vernietigd
De (concept) krachtenveldanalyses en begeleidende presentaties (een korte samenvatting van de krachtenveldanalyse) zijn digitaal verstrekt door de onderzoekspartij aan gemeente Veenendaal. De krachtenveldanalyses zijn enkel in beperkte mate doorgestuurd binnen de gemeente (maximaal 4 betrokken personen) en opgeslagen op een specifieke en beperkt toegankelijke ruimte binnen het netwerk van de Gemeente. De presentaties zijn niet doorgestuurd. Het grootste deel van de kopieën is al verwijderd. Gemeente Veenendaal heeft exact in beeld waar de laatste kopieën van de krachtenveldanalyse binnen de gemeente zijn opgeslagen. Op dit moment loopt ook nog een WOB / WOO procedure. Zodra deze procedure is afgerond worden de overbodige kopieën van de krachtenveldanalyse verwijderd. Bij de onderzoekers is al het onderzoeksmateriaal vernietigd. Dit is standaard beleid bij NTA: onderzoeksmateriaal wordt één jaar na afronding van een onderzoek vernietigd. Dit geldt voor alle (concept) krachtenveldanalyses, interviewverslagen, resultaten van desk research en eventueel verzamelde foto’s van publieke bronnen. 4.3
Deelvraag – In hoeverre is de toegang tot persoonsgegevens in aantekeningen en (concept) krachtenveldanalyses afgeschermd geweest
Bij de onderzoekers zijn de persoonsgegevens die zijn verwerkt ten behoeve van de krachtenveldanalyse via een afgeschermde omgeving toegankelijk geweest voor 4 personen. De ((concept) krachtenveldanalyses en begeleidende presentaties zijn digitaal door de onderzoekers aan gemeente Veenendaal verstrekt en zijn binnen gemeente Veenendaal enkel opgeslagen geweest op plaatsen die persoonlijk zijn (persoonlijke mailboxen) of op beperkt toegankelijke delen van de netwerkomgeving van gemeente Veenendaal. Aandachtspunt: de (concept) krachtenveldanalyses zijn uitgewisseld via mail, waarbij geen specifieke beveiligingsmaatregelen zijn toegepast. Daardoor kan (in tegenstelling tot bij het gebruik van veilige mail) niet worden uitgesloten dat de krachtenveldanalyse buiten de controle
3 https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/nl/onderwerpen/internet-telefoon-tv-en-
post/persoonsgegevens-op-internet
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
9/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
van de verzender en de ontvanger zijn geraakt. In 2018 was het gebruik van veilige email nog niet gebruikelijk. Desondanks waren er wel alternatieven beschikbaar om veilige digitale uitwisseling mogelijk te maken. Deze hadden destijds door gemeente Veenendaal of door de onderzoekers moeten worden gebruikt. In 2022 zijn dergelijke voorzieningen veel meer gemeengoed, zo gebruikt gemeente Veenendaal intussen Zivver. In aanvulling op het vorige aandachtspunt: hoewel mailboxen van de medewerkers van gemeente Veenendaal persoonlijk zijn, wil dit niet zeggen dat niemand anders toegang heeft tot deze mailboxen. Bijvoorbeeld: de toegang tot een mailbox kan door een persoon kan worden gedelegeerd aan anderen en ook ICT beheerders kunnen toegang hebben tot mailboxen (of de backups ervan). Soms worden ook mailboxen van collega’s die zijn vertrokken nog tijdelijk beschikbaar gehouden. Dit betekent dat mailboxen ook voor andere mensen inzichtelijk kunnen zijn. Dit is overigens geen specifiek risico voor de krachtenveldanalyse, maar betreft een intrinsiek risico aan het gebruik van mail. De mate waarin (buiten de beoogde en beperkte doelgroep) de krachtenveldanalyse toegankelijk is geweest voor onbevoegden is achteraf vrijwel onmogelijk vast te stellen. 4.4
Deelvraag – Op welke manier is de juistheid van de persoonsgegevens in de krachtenveldanalyse geborgd (juistheid, actualiteit, volledigheid)
In de analyse zelf is opgenomen dat de geldigheid van de analyse 1 á 2 jaar is. Bij de totstandkoming van de krachtenveldanalyse hebben de onderzoekers gebruik gemaakt van informatie uit publieke bronnen, zoals Facebook & Youtube. De juistheid, actualiteit en volledigheid van de (persoons)gegevens uit de publieke bronnen wordt bepaald door de persoon die deze (persoons)gegevens plaatst en kan daarmee niet objectief worden vastgesteld. De analyse wordt aangevuld met opmerkingen / meningen van personen die zijn geïnterviewd (‘respondenten’). De juistheid van de opmerkingen die zijn gemaakt kan niet worden vastgesteld. Het is voor de lezer wel duidelijk welke delen van de analyse afkomstig zijn van de interviews, omdat consequent aan bronvermelding is gedaan. De respondenten die door de onderzoekers zijn geïnterviewd zijn op voorhand geselecteerd op basis van desk research, waarbij gebruik is gemaakt van publieke bronnen. Het is niet zo dat respondenten tijdens het onderzoek willekeurig zijn benaderd of op straat zijn aangesproken. Als op basis van desk research bleek dat de respondenten het krachtenveld goed kenden, zijn zij gevraagd mee te werken aan een interview. De respondenten hebben allemaal inzage gekregen in de verslagen die van deze interviews zijn gemaakt en hebben gelegenheid gehad deze aan te vullen of te corrigeren.
De duiding die door de onderzoekers aan de verzamelde informatie is toegevoegd is gebaseerd op de ervaring en interpretatie van de onderzoekers.
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
10/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
Ten aanzien van deze deelvraag zien wij geen aandachtspunten of tekortkomingen. Hoogstens geldt dat door het gebruik van Facebook en Youtube gebruik is gemaakt van niet-objectieve bronnen die de krachtenveldanalyse ongepast konden kleuren. Doordat tijdens de krachtenveldanalyse ook gebruik is gemaakt van andere bronnen, is dit een beperkt risico. 4.5
Deelvraag – Is voldaan aan de transparantievereisten van de AVG
Het uitgangspunt is dat iedere verwerking van persoonsgegevens transparant moet zijn voor de betrokkene. In dat kader ligt in de AVG vast welke informatie aan betrokkenen kenbaar moet worden gemaakt. In de praktijk gebeurt dit bijvoorbeeld door het plaatsen van een privacy verklaring op een website waarin een gemeente de burgers in generieke zin informeert over de verwerkingen van persoonsgegevens door de gemeente 4. Ook in specifieke zin kan worden gecommuniceerd over de omgang met persoonsgegevens, bijvoorbeeld door de betrokkenen op voorhand te informeren, bijvoorbeeld door middel van een brief. Op het beginsel van transparantie zijn conform Art. 23 AVG beperkte uitzonderingen denkbaar, bijvoorbeeld daar waar de Gemeente een taak uitvoert op het gebied van de openbare veiligheid of de uitoefening van het openbare gezag. Ten tijde van de bespreking van de onderzoeksaanpak tussen gemeente Veenendaal en NTA is impliciet aan de orde te zijn geweest of de uitvoering van de krachtenveldanalyse publiek moest worden aangekondigd of niet. Een vastlegging van de afweging om dit al dan niet te doen, is niet aangetroffen. Aandachtspunt: wij hebben geconstateerd dat gemeente Veenendaal niet in termen van de AVG heeft onderbouwd waarom voor de krachtenveldanalyse transparantie van de verwerking achterwege kon blijven. Voor de krachtenveldanalyse had dit destijds wel moeten gebeuren.
Op grond van de mogelijkheden die Art. 23 AVG biedt kan mogelijk succesvol een beroep worden gedaan op beperking van de transparantie rondom deze verwerking, maar zonder vastlegging ervan kan deze niet worden getoetst.
4 Voor gemeente Veenendaal is dit bijvoorbeeld: https://www.veenendaal.nl/info-over-de-gemeente/privacy-
en-bescherming-gegevens
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
11/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
5 VRAAG 2 – MOCHT DE GEMEENTE VEENENDAAL DE GEGEVENS VERZAMELEN In juridische termen laat zich deze vraag vertalen als “Beschikte de gemeente over een grondslag voor het laten uitvoering van het onderzoek”. Zoals aangegeven in 1.1 was er in maart 2013 in Nederland veel aandacht voor radicalisering, extremisme en terrorisme. AIVD en NCTV meldden dat zij grote zorgen hadden over de toenemende salafistische invloeden binnen de islamitische gemeenschap. Verschillende aanleidingen hebben geleid tot het besluit om een krachtenveldanalyse uit te voeren: •
Gemeente Veenendaal beschikte over diverse relevante signalen dat binnen de moslimgemeenschap sprake zou kunnen zijn van radicalisering. Uit eigen bevindingen van de gemeente en partners was er een sterk vermoeden dat er in gemeente Veenendaal sprake zou zijn van salafistische invloeden. Gemeente Veenendaal had behoefte aan een verdiepend onderzoek naar de salafistische infrastructuur binnen de gemeentegrenzen.
•
In opdracht van gemeente Ede is door NTA een vergelijkbare krachtenveldanalyse uitgevoerd. Deze krachtenveldanalyse bevatte veel kennis en aanknopingspunten om verder gemeentelijk beleid te formuleren. Na kennisname van de aanpak van gemeente Ede had ook gemeente Veenendaal een sterke behoefte om een krachtenveldanalyse uit te voeren.
In de voorbereiding van de krachtenveldanalyse zijn de volgende onderzoeksvragen gedefinieerd: “1. a Welk krachtenveld is zichtbaar binnen deze situatie? Welke processen spelen er, welke actoren vervullen een rol, welke belangen spelen er? 1. b Voor zover noodzakelijk voor het onderzoek verzoeken wij een beeld te geven van actoren die een leidende rol spelen binnen het salafistische gedachtegoed en / of radicalisering; 2. Zijn er externe salafistische- en / of radicaliserings- invloeden zichtbaar en kan daarvan een kwalificatie gegeven worden? 3. Zijn er waarnemingen of signalen die er op wijzen dat groepen in de lokale gemeenschap meer dan gemiddeld vatbaar zijn voor radicalisering?” In de vragen wordt specifiek gevraagd om actoren (mensen, rollen) te identificeren die een leidende rol spelen binnen het salafistische gedachtegoed en / of radicalisering. De onderzoeksvragen en onderzoeksaanpak komen sterk overeen met de aanpak van Ede. Eerder is in opdracht van gemeente Ede na ontstane ophef een onderzoek uitgevoerd naar de rechtmatigheid van de krachtenveldanalyse. Voor de onderbouwing van het antwoord op de vraag “Mocht de gemeente Veenendaal de gegevens verzamelen” kan dan ook gebruik worden gemaakt van het juridisch advies5 dat in opdracht van gemeente Ede is ingewonnen.
5 Bijlage bij raadsinformatiebrief Ede
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
12/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
Daaruit blijkt6 dat op grond van artikel 172 van de Gemeentewet de verwerking een rechtmatige grondslag heeft, als de inbreuk op de grondrechten ook noodzakelijk en proportioneel is. Daarbij wordt de kanttekening gemaakt dat de inbreuk enkel noodzakelijk en proportioneel is als sprake is van een scenario waarbij gemeente Veenendaal geen opdracht heeft gegeven voor undercover onderzoek en NTA ook geen undercover onderzoek heeft uitgevoerd. In ons onderzoek is dit ook gebleken: gemeente Veenendaal heeft geen opdracht gegeven voor undercover onderzoek. In de gesprekken tussen gemeente Veenendaal en NTA is besproken dat de wijze van veldonderzoek op geen enkele wijze ‘heimelijk’ of ‘undercover’ zou gebeuren. Gemeente Veenendaal heeft hier aantoonbaar op gestuurd. Bij paragraaf 4.4 beschreven wij al dat NTA respondenten niet willekeurig heeft benaderd, maar dat zij op basis van deskresearch van openbare bronnen een shortlist van respondenten heeft samengesteld. De personen op deze shortlist zijn benaderd met het verzoek om mee te werken aan een interview. Ook hebben de respondenten de gelegenheid gehad om de interviewresultaten in te zien, te corrigeren en met de inhoud in te stemmen. Op basis van de gesprekken en de geraadpleegde documentatie is er geen indicatie dat NTA zich niet aan deze afspraken of werkwijzen heeft gehouden.
Dit leidt tot dezelfde conclusie als het onderzoek in Ede: gemeente Veenendaal beschikte over een grondslag voor de verwerking van persoonsgegevens. Zij mocht deze gegevens dus verwerken / verzamelen. Twee aandachtspunten: 1. Ten tijde van het besluit is geen expliciete afweging gemaakt of de krachtenveldanalyse paste binnen de kaders van de privacy wetgeving. De rechtmatigheidsvraag is op voorhand niet gesteld, laat staan dat deze expliciet is gemaakt. 2. Destijds is geen advies gevraagd van de adviseur privacy. Ten tijde van de krachtenveldanalyse was de privacy organisatie van gemeente Veenendaal nog in opbouw. Er was nog geen Functionaris Gegevensbescherming (FG). Er was wel een adviseur privacy in dienst, maar deze had destijds een veel minder expliciete rol als heden ten dage. Voor beide aandachtspunten geldt dat de verankering van privacy als onderwerp in de bedrijfsvoering van organisaties in zijn algemeenheid sinds de invoering van de AVG (eind mei 2018) een grote vlucht heeft genomen. Zo ook binnen gemeente Veenendaal. De geïnterviewden hebben aangegeven dat een afweging van een dergelijk onderzoek tegen de privacy wetgeving tegenwoordig wel gebruikelijk zou zijn en een adviseur privacy of FG zou worden betrokken.
6 Samengevat op basis van 3.9 en 3.10 van de analyse.
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
13/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
6 VRAAG 3 – MOCHT DE GEMEENTE VEENENDAAL DIT AAN EEN EXTERNE PARTIJ VRAGEN Om zicht te krijgen op wat er speelde is in 2017 aan NTA de opdracht gegeven een lokale krachtenveldanalyse te doen en de lokale situatie in beeld te brengen. Deze opdracht is destijds uitbesteed aan NTA, omdat expertise daarvoor binnen de organisatie van Gemeente Veenendaal niet aanwezig was. Op advies van NCTV en Gemeente Ede is gekozen voor NTA. Daarbij is wel overwogen om ook nog een ander bureau een offerte te laten indienen, maar hier is van afgezien omwille van de goede referenties van NTA. Voor de AVG maakt het voor de rechtmatigheid van de verwerking op zichzelf geen verschil of dit type onderzoek wordt gedaan door de gemeente zelf of door een externe partij. Gemeente Veenendaal mocht dus een externe partij vragen om de krachtenveldanalyse uit te voeren. Conform de AVG is gebruikelijk dat daar waar de gemeente een externe partij inhuurt, samen met de externe partij afspraken worden gemaakt over de rollen ten aanzien van de verwerking van persoonsgegevens en de specifieke eisen die de gemeente stelt aan privacy en bescherming van persoonsgegevens (vaak in de vorm van een verwerkersovereenkomst, of vergelijkbaar). Een dergelijke overeenkomst is bij de inhuur van NTA niet overeengekomen: de opdracht is aangegaan onder de algemene voorwaarden van NTA.
De algemene voorwaarden7 van NTA zien wel toe op de vertrouwelijke behandeling van het onderzoek, maar niet vanuit het oogpunt van de bescherming van de privacy van betrokkenen. De gang van zaken rondom de krachtenveldanalyse leidt tot de volgende aandachtspunten: daar waar in opdracht van gemeente Veenendaal persoonsgegevens worden verwerkt, dient altijd expliciet te worden gemaakt is welke partij welke rol heeft (de AVG heeft het over ‘verantwoordelijke’ en ‘verwerker’) en welke eisen gemeente Veenendaal stelt ten aanzien van gegevensbescherming / informatiebeveiliging. Daarbij kan niet worden volstaan met een algemene opmerking ‘dat aan de geldende privacy wetgeving moet worden voldaan’, maar dienen de eisen specifiek en relevant te zijn. Eventuele afwijkende voorwaarden mogen niet ten laste gaan van de belangen van de burger.
7 “Behoudens wettelijk voorschrift is Opdrachtnemer verplicht tot geheimhouding van alle informatie en
gegevens van Opdrachtgever jegens derden. Hij zal in het kader van de opdracht alle voorzorgsmaatregelen nemen ter bescherming van de belangen van de Opdrachtgever. Evenzo zal de Opdrachtgever, zonder instemming van Opdrachtnemer, aan derden geen mededelingen doen over de aanpak, werkwijze en rapportages van Opdrachtnemer. Opdrachtgever kan aansprakelijk worden gesteld als hiervan wordt afgeweken zonder nadrukkelijke, voorafgaande schriftelijke toestemming.”
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
14/15
Documentstatus: Definitief Versie: 1.0 Rapportage onafhankelijk onderzoek Werkwijze krachtenveldanalyse 2018
Ook hiervoor geldt, net als bij de beantwoording van de vorige vraag, dat het in 2022 gebruikelijk is om met dienstverleners en leveranciers op deze wijze afspraken te maken, waarbij de gemeentelijke inkoopvoorwaarden leidend zijn. Dat was in 2017/2018 nog niet het geval, zo bevestigen ambtenaren die VKA heeft gesproken.
--- einde rapportage ---
Verdonck, Klooster & Associates B.V.
15/15