LIS2022.202a Staat van Utrecht - bijlage Nieuwe special Staat van Utrecht Special 67+ in de provincie Utrecht

18-64 jaar

65+

Amersfoort

9,8%

10%

8,9%

Baarn

9,9%

10,3%

9,1%

Bunnik

7,6%

8,3%

6%

Bunschoten

7,6%

7,6%

7,4%

De Bilt

8,7%

9%

7,9%

7%

7%

7%

Eemnes

7,1%

8,1%

4,3%

Eenzaamheid

Houten

7,2%

7,2%

6,9%

IJsselstein

7,2%

6,8%

8,6%

65-plussers gemiddeld net iets minder ernstig eenzaam dan 18- tot 64-jarigen In Nederland als geheel kan 11,2% van de gehele volwassen bevolking (≥ 18 jaar) in 2020 als ‘ernstig eenzaam’ worden omschreven. Het RIVM spreekt van ernstige eenzaamheid als inwoners op negen van de elf vragen over emotionele en sociale eenzaamheid op een landelijke gezondheidsvragenlijst, ongunstig scoren. Voor de provincie Utrecht geldt dat het aandeel ernstig eenzamen met 9,8% onder het landelijke gemiddelde ligt. Kijken we naar afzonderlijke leeftijdsgroepen, dan valt op dat in 2020 de groep 18- tot 64-jarigen (10%) in de provincie Utrecht gemiddeld iets eenzamer is dan de groep 65-plussers (9,1%). Waar het de groep 65-plussers betreft is er het vaakst sprake van ernstige eenzaamheid in de gemeenten Utrecht (12,9%), Nieuwegein (10,8%) en Vijfheerenlanden (10,3%). Het minst sprake van ernstige eenzaamheid onder inwoners van 65 jaar en ouder is er in 2020 in Eemnes (4,3%), Woudenberg (5,6%) en Bunnik (6%).

Leusden

8,5%

8,9%

7,2%

Lopik

5,3%

4,7%

7,3%

De Ronde Venen

Montfoort

6,7%

6,6%

7%

Nieuwegein

12,9%

13,5%

10,8%

Oudewater

9,3%

9,3%

9,4%

Renswoude

6%

5,8%

6,6%

Rhenen

8%

8,7%

6,3%

Soest

8,3%

8,1%

8,6%

Stichtse Vecht

9,2%

9,3%

8,7%

Utrecht

11,4%

11,2%

12,9%

Utrechtse Heuvelrug

7,9%

7,6%

8,7%

Veenendaal

11,1%

12%

8,1%

Vijfheerenlanden

12,3%

12,9%

10,3%

Wijk bij Duurstede

10,1%

10,8%

7,7%

Woerden

8,7%

8,9%

8,2%

7%

7,5%

5,6%

Zeist

9,9%

10%

9,7%

Nederland

11,2%

*

10,3%

Provincie Utrecht

9,8%

10%

9,1%

Woudenberg

Bronnen: ggdru.buurtmonitor.nl, Gezondheidsmonitor volwassenen en senioren

74

Meerjarige ontwikkeling laat toename ernstige eenzaamheid onder juist 18-64 jarigen zien Niet altijd is het aandeel erg eenzamen in de middenleeftijdsgroep (18-64 jaar) groter geweest dan bij de groep ouderen (65+). In 2012 was de groep ouderen nog iets vaker ernstig eenzaam (8,1%) dan de middenleeftijdsgroep (7,7%). In 2016 was het aandeel voor beide groepen even groot (9,3%). In 2020 zien we voor het eerst dat de middenleeftijdsgroep vaker ernstige eenzaamheid ervaart dan de ouderen. Wat hier de oorzaak van is, is nog niet onderzocht. Mogelijk speelt de invloed van de pandemie een rol, die vooral ook voor veel eenzaamheidsgevoelens onder de gehele bevolking heeft geleid. Opmerkelijk is wel dat er in de middenleeftijdsgroep een duidelijke stijgende lijn waarneembaar is tussen 2012 en 2020 van ernstige eenzaamheidservaringen. Tabel 12.5 Ontwikkeling ernstige eenzaamheid 2012-2020 provincie Utrecht naar leeftijdsgroep 2012

2016

2020

18-64 jarigen

7,7%

9,3%

10,0%

65+

8,1%

9,3%

9,1%

Bron: ggdru.buurtmonitor.nl

Zingeving Zingevingsvraagstukken onderzocht door CBS In onze samenleving is het niet ongebruikelijk dat het ouder worden in verband wordt gebracht met toenemende aandacht voor zingevings­vraagstukken. Dat vloeit onder meer voort uit de gedachte dat (oudere) ouderen relatief vaak met diverse vormen van verlies te maken krijgen, zoals dat van dierbaren, zelfredzaamheid, mobiliteit en gezondheid. Daarnaast nodigt de voorafgaande relatief lange levens­geschiedenis uit tot evaluatie en reflectie. Zingeving wordt door het CBS (CBS, 2022f) opgevat als de mate waarin mensen het gevoel hebben iets bij te dragen aan de samenleving en de mate waarin mensen het leven de moeite waard vinden. Zij onderscheidt vier dimensies van zingeving: (a) belang dat gehecht wordt aan sociale relaties, (b) belang dat gehecht wordt aan persoon­lijke ontwikkeling, (c) belang dat mensen hechten aan religie/spiritualiteit en (d) de mate waarin men transcedentale (kippenvel-)momenten ondervindt. Deze laatste kunnen gezien worden als betekenisvolle momenten die de zin van het leven uitdrukken. Dit omvat zowel positieve ervaringen als momenten van ontroering of verdriet na een negatieve gebeurtenis, zoals het verlies van een dierbare. Het kunnen zowel grote momenten zijn als schijnbaar alledaagse momenten die mensen bewust meemaken en zo een speciale betekenis krijgen.

Zingeving moet volgens het CBS niet gelijkgeschakeld worden aan ‘geluk ervaren’. Beide kunnen los 75

van elkaar ervaren worden. Zo kan de geboorte van een kind zorgen voor een tijdelijke dip in het geluk van de ouders door slaapgebrek en toegenomen stress, maar tegelijkertijd kunnen de ouders juist meer zingeving ervaren in hun leven. Andersom kan iemand die met pensioen gaat zich gelukkiger voelen door het wegvallen van werkgerelateerde stress, maar tegelijkertijd minder zingeving ervaren in het leven door het gevoel te hebben minder bij te dragen aan de maatschappij. (CBS, 2022f) 75-plussers hebben naar verhouding minder vaak het gevoel iets bij te dragen aan de maatschappij Op basis van het onderzoek naar de vier genoemde dimensies trekt het CBS een aantal conclusies over de manier waarop zingevings­ vraagstukken een rol spelen in onze samenleving. Enkele hiervan zijn: 1. 75-plussers hebben relatief minder vaak het gevoel iets bij te dragen aan de maatschappij: zowel 18- tot 25-jarigen als 75-plussers hebben in Nederland naar verhouding het minst vaak het gevoel iets bij te dragen aan de maatschappij. Bij jongeren (18 tot 25 jaar) houdt dit verband met het feit dat ze hun opleiding vaak nog niet hebben afgerond. Bij ouderen speelt mee dat ze meestal niet meer werkzaam zijn.

In het algemeen geldt dat hoogopgeleiden, mensen met hogere inkomens, gehuwden, werkenden en vrijwilligers het leven vaker de moeite waard vinden en het gevoel hebben iets bij te dragen, dan overige groepen. 76

2. Sociale relaties belangrijk vinden hangt positief samen met het leven de moeite waard vinden: Mensen die hun sociale relaties (heel) belangrijk vinden zijn het vaker (helemaal) eens met de stelling dat het leven de moeite waard is dan mensen die deze relaties minder belangrijk vinden. 3. Persoonlijke ontwikkeling belangrijk vinden hangt positief samen met zingeving. Van degenen die persoonlijke ontwikkeling (heel) belangrijk vinden, is 93% het eens met de stelling dat het leven de moeite waard is tegenover 86% van de mensen die dit minder belangrijk vinden. Het leven de moeite waard vinden hangt ook sterk samen met het overdragen van kennis en het opdoen van ervaringen. 4. Religieuze of spirituele zaken worden relatief het meest van belang gevonden door eerste- en tweede generaties nietwesterse migranten. Terwijl een vijfde van de Nederlanders zonder migratieachtergrond religieuze of spirituele zaken (heel) belangrijk vindt, is 30% van de eerste generatie westerse migranten, 59% van de eerste generatie niet-westerse migranten en 54% van de tweede generatie niet-westerse migranten deze mening aangedaan. Eerste generatie niet-westerse migranten vinden daarnaast sociaal contact met familieleden, persoonlijke ontwikkeling en het overdragen van kennis vaker (heel) belangrijk dan Nederlanders.

5. Ouderen van 75+ maken relatief minder kippenvelmomenten mee dan jongere leeftijdsgroepen. Vrouwen, hoogopgeleiden en mensen die vrijwilligerswerk doen maken relatief vaak een kippenvelmoment mee. Ouderen van 75+ maken deze juist minder vaak mee dan alle jongere leeftijdsgroepen. Het beleven van dergelijke momenten hangt volgens het CBSonderzoek sterker samen met zingeving dan met geluk, omdat kippenvelmomenten net als zingeving zowel positieve als negatieve ervaringen kunnen betreffen. (CBS, 2022f) 6. Wonen in minder verstedelijkte gebieden hangt positief samen met het leven de moeite waard vinden: Mensen in nietverstedelijkte gebieden vinden het leven gemiddeld meer de moeite waard dan mensen in de meest verstedelijkte gebieden. Alhoewel het CBS hier verder geen doorvertaling maakt naar gemeenten afzonderlijk, kan hier voor de provincie Utrecht uit afgeleid worden dat zingevingsvraagstukken onder inwoners in sterk verstedelijkte gemeenten als Utrecht, Amersfoort, Nieuwegein, Veenendaal en Zeist, extra aandacht behoeven.

Autonomie en regie Een op de acht 65-plussers ervaart onvoldoende regie over het eigen leven Het ervaren van onvoldoende regie over het eigen leven, speelt voor 65-plussers sterker dan voor volwassenen in de leeftijd van 18 tot 64 jaar. Bij de 65-plussers gaat het om 12% van de inwoners van de provincie Utrecht, bij de middengroep volwassenen om 7%. Vooral in de gemeenten Lopik (17,9%), Utrecht (16,5%) en Oudewater (16,4%) wonen relatief veel senioren die onvoldoende regie over het eigen leven ervaren. In de gemeenten De Bilt (10%), Houten en Wijk bij Duurstede (ieder 10,1%) wonen relatief weinig senioren die dit zo ervaren.

77

78

Tabel 12.6 Zelf- en samenredzaamheid 65-plussers in provincie Utrecht (2020) Onvoldoende regie over het eigen leven

Geen sociale, praktische en emotionele steun

Heeft geen mensen om zich heen die willen helpen, karweitjes willen doen

8,8%

9,2%

Amersfoort

12,1%

Baarn

13,2%

2%

7,9%

10,4%

Bunnik

12,4%

2,7%

10,5%

10,3%

Bunschoten

11,9%

1,7%

8,7%

6%

10%

2,4%

10,6%

9,8%

De Ronde Venen

10,7%

,8%

7,4%

7%

Eemnes

10,3%

,9%

10,4%

9,4%

Houten

10,1%

2%

8,7%

8,9%

IJsselstein

12%

2,3%

9,7%

11,4%

Leusden

10,8%

1,7%

8,7%

6,9%

Lopik

17,9%

2,1%

9,3%

5,9%

Montfoort

10,5%

1,7%

9,2%

7,8%

Nieuwegein

12%

2,3%

10,5%

11,5%

Oudewater

16,4%

1,7%

9,4%

7,7%

Renswoude

14,4%

2,9%

10,4%

9,7%

Rhenen

10,8%

2%

7,7%

10,4%

Soest

10,6%

1,4%

9%

8,9%

Stichtse Vecht

12,3%

3,3%

12,5%

9,9%

Utrecht

16,5%

*

*

*

Utrechtse Heuvelrug

10,5%

2%

9,3%

10,5%

De Bilt

Veenendaal

2,1%

Heeft niemand om mee te praten over persoonlijke problemen

13%

1,9%

9,3%

9,7%

Vijfheerenlanden

12,2%

1,9%

12%

9,6%

Wijk bij Duurstede

10,1%

1,9%

7,5%

12,4%

Woerden

11,7%

1,1%

9,2%

6,7%

Woudenberg

11,7%

1,5%

9,3%

6,9%

Zeist

10,4%

2,3%

9,5%

11,4%

Totaal

12,4%

2,0%

9,5%

9,4%

Een op de tien 65-plussers heeft niemand om mee te praten over persoonlijke problemen Bijna één op de tien senioren heeft niemand om mee te praten over persoonlijke problemen (9,5%) of mensen om zich heen die karweitjes willen doen (9,4%). Niemand hebben om mee te praten over persoonlijke problemen komt relatief veel voor in de gemeenten Stichtse Vecht (12,5%) en Vijfheerenlanden (12%) en relatief weinig in De Ronde Venen (7,4%) en Wijk bij Duurstede (7,5%). Senioren die geen mensen om zich heen hebben die karweitjes willen doen zijn er relatief veel in Wijk bij Duurstede (12,4%), Nieuwegein (11,5%), IJsselstein en Zeist (beide 11,4%). Relatief weinig zijn het er in Lopik (5,9%), Bunschoten (6%) en Woerden (6,7%). Raad van Ouderen pleit voor meer gerichte aandacht voorbereiding levenseinde Regie voelen over het eigen leven, heeft voor veel senioren ook te maken met de invulling van de laatste levensfase. De eigen regie, zowel in de aanloop naar de laatste levensfase als op het moment en de wijze van sterven is voor veel ouderen belangrijk. De Raad voor Ouderen (Raad van Ouderen, 2021) pleit voor een centrale plek met informatie, stappenplannen en standaardwilsverklaringen die aangepast kunnen worden aan persoonlijke wensen. Het ontsluiten van informatie hierover is volgens de Raad van belang om ook daadwerkelijk keuzes te kunnen maken.

De Raad adviseert een landelijke bewustwordingscampagne over ouder worden in de volle breedte en financiering en scholing voor eerstelijns zorg op dit onderwerp.

Bron: ggdru.buurtmonitor.nl / * Hier zijn geen vergelijkbare cijfers voor bekend

79

13

Zorgtechnologie en -innovatie

Toepassing van technologie in ouderenzorg In woonvoorzieningen voor ouderen is al sprake van vergaande implementatie van zorgtechnologie Al langere tijd is er sprake van grote digitaal-technologische innovatieprocessen in de zorg, vooral ook waar het ouderen betreft. Veel ontwikkelingen op dit gebied zijn in volle gang en het einde van de mogelijkheden lijkt nog lang niet in zicht. Het Trimbosinstituut meldt dat er in de ouderenzorg momenteel per woonvoorziening gemiddeld acht verschillende soorten zorgtechnologie in gebruik zijn. Het meest worden bewegingsdetectie op de slaapkamers en digitale communicatiesystemen voor medewerkers toegepast. Het merendeel van de geïnterviewde managers, leiding­gevenden en zorgmedewerkers in woonvoorzieningen voor ouderen heeft positieve verwachtingen van de effecten van techno­ logische hulpmiddelen op de zorg en vindt dat de zorg door technologie veiliger, persoonsgerichter en van hogere kwaliteit is. Op dit moment zijn kosten, omgevingsfactoren en gebrek aan eigenaarschap de belangrijkste knelpunten in de succesvolle toepassing van technologie, vinden managers. Zorgmedewerkers zien een gebrek aan stabiliteit, te weinig training en onvoldoende gebruiksvriendelijkheid als voornaamste belemmeringen van dit moment. Van alle woonvoorzieningen heeft momenteel 32% een medewerker die als hoofdtaak de implementatie van technologie heeft.

(Trimbos Instituut, 2021) 80

Opkomst zorgtechnologie vraagt om nieuwe competenties professionals De technologische hulpmiddelen zullen naar verwachting een grotere rol gaan spelen in de zorg van de toekomst. Dit leidt ook tot veranderingen in de aard van de werkzaamheden van professionals. Het SCP voorziet dat er steeds meer zorgprofessionals buiten de zorgorganisaties zelf om zullen komen te werken, zoals in wijkteams, netwerken en als zzp’er. Hun rollen en functies zullen veranderen, mede door het nieuwe concept van gezondheid waarbij niet de ziekte centraal staat, maar ook aspecten als veerkracht en zelfmanagement. Zorgprofessionals zullen in toenemende mate over generalistische competenties moeten beschikken zoals kunnen samenwerken in multi-professionele teams, maar ook mobiel en flexibel moeten kunnen inspelen op de locatie­ wisselingen: zij zullen vaker via zowel telecommunicatie als huisbezoeken ziekteprocessen begeleiden en monitoren. Naar verwachting zal (medische) zorg steeds meer in de thuisomgeving plaatsvinden, bijvoorbeeld doordat de benodigde medische apparatuur bij mensen in huis kan worden geplaatst. In hoeverre alle technologieën ook personeel kunnen vervangen en daarmee een sluitende oplossing zijn voor de toenemende zorgvraag is nog onduidelijk.

Het SCP stelt dat voldoende personeel met de juiste variatie in competenties, die aansluiten bij de diverse zorgvraag, een uitdaging zal blijven voor de toekomst. (SCP, 2019b)

Zorgtechnologie in de praktijk: mogelijkheden in vogelvlucht Voorbeelden van innovatieve technologie die het zelfstandig wonen van ouderen ondersteunt: • Sensoren met een alarmerings-, signalerings- en/of beveiligingsfunctie. Deze kennen inmiddels talrijke toepas­ singen, zoals automatisch het licht aan laten gaan als iemand ’s nachts uit bed stapt. Het langer zelfstandig wonen van ouderen wordt hiermee ondersteund. • (Mantel)zorg-apps voor netwerk rondom oudere. Er zijn tal van apps ontwikkeld die het mogelijk maken om eenvoudig een mantelzorgstructuur op te bouwen voor een zorgvrager waarin niet alleen inhoudelijke informatie wordt uitgewisseld, maar ook ‘klussen’ kunnen worden verdeeld (wie kan vrijdag mee boodschappen doen?), agenda’s bijgehouden en datumprikkers verstuurd. • Beeldschermen die de dagstructuur ondersteunen. Via beeldschermen (bijvoorbeeld geplaatst als fotolijstje op een kast) kan de dagstructuur van een oudere ondersteund worden doordat er boodschappen op verschijnen die de oudere aan iets herinneren, er complimenten gegeven worden of muziek afgespeeld.

Voorbeelden van innovatieve technologie die zorgmedewerkers kan ontlasten: • Zorgrobots voor monitoring en/of gezelschap. Veel zorgrobots combineren praktische en sociale rollen. Naast een gezelschapsfunctie (waarmee ook stress en angst kan worden gereduceerd bij ouderen) kunnen ze bijvoorbeeld een seintje geven wanneer de gebruiker medicatie moet nemen. • Zorg die verleend wordt via een beeldscherm: Bij ‘beeldscherm­ zorg’ communiceert de zorgmedewerker met een cliënt via een beeldscherm met camera. Hierdoor is het mogelijk om cliënten op afstand te helpen bij algemene, dagelijkse handelingen. • Medicijninname met digitale ondersteuning en controle. Met een digitale medicijndispenser is het mogelijk de hulpvrager in te seinen dat het tijd is om een medicijn te nemen, en tevens te ‘checken’ of het zakje met medicatie uit de dispenser is gehaald. Indien dit niet het geval is, wordt een melding verstuurd. • Incontinentiemateriaal met sensoren: Er is incontinentie­ materiaal in ontwikkeling dat aangeeft (in een app) dat het vervangen moet worden. Dit zorgt er voor dat zorgmedewerkers hier efficiënt op in kunnen spelen. • Activering met behulp van digital reality-instrumenten: Het gebruik van ‘augmented- of virtual reality’- instrumenten kan zorgvragers ondersteunen bij activering. Bijvoorbeeld kunnen ouderen mooie fietstochten maken op een soort van hometrainer.

Ook kan het worden toegepast bij ‘serious gaming’ (spellen 81

die een ander hoofddoel hebben dan puur entertainment). Hiermee kan gewerkt worden aan training, educatie en stressvermindering. • Valbescherming door heupairbag: Een heupairbag zorgt voor een zachte landing als iemand valt. In de riem zitten sensoren die continu iedere beweging monitoren en een val direct herkennen. Overigens zijn er ook veilige rollators in ontwikkeling, die vanzelf afremmen als de afstand tussen gebruiker en rollator te groot dreigt te worden. • Diverse toepassingen van exoskeletten: Exoskeletten zijn een soort harnassen die men kan omdoen als men meer kracht in de ledematen nodig heeft. Zij kunnen onder andere zorgverleners ondersteuning bieden bij het tillen en bukken. (Ouder worden 2040, 2021) Voorbeelden van innovatieve technologie die de zorgvrager meer mogelijkheden tot regie biedt (e-health): • Digitale zorgdossiers maken toegang zorgvrager makkelijker: Doordat bijna alle zorggegevens digitaal worden vastgelegd, kunnen dossiers vaker en makkelijker gedeeld worden met de zorgvragers zelf (en desgewenst mantelzorgers). De zorgvrager heeft op deze manier meer zicht op bevindingen en diagnoses en kan actief meedenken over passende vormen van ondersteuning en behandeling.

82

• DIY diagnostics. Do It Yourself diagnostics biedt zorgvragers de mogelijkheid symptomen of condities op relatief eenvoudige manier te analyseren en zo zelf een diagnose te stellen. Het maakt de zorg voor ouderen volgens ontwikkelaars ook preventiever en voorspelbaarder. Overigens zijn er ook diverse soorten ‘gadgets’ voorhanden die men kan dragen gedurende dag om lichaamswaarden als hartslag en temperatuur te meten (holistic tracking). • Online social networking (OSN): Patiënten wisselen in digitale netwerken onderling informatie uit (over bijvoorbeeld ziekte­ beelden) en delen ervaringen met elkaar. Er worden op die manier communities gevormd. • E-health als koepelbegrip voor digitale zorg waarop cliënt zelf kan sturen: Bovenstaande aspecten van digitale zorg waarop de cliënt zelf kan sturen, worden ook samengevat in het begrip ‘E-health’. E-health verwijst naar het feit dat zorggebruikers websites, apps en wearables gebruiken om informatie over hun gezondheid en behandeling op te zoeken en bij te houden.

83

Zorgtechnologie roept nieuwe ethische vraagstukken op De opkomst van de innovatieve zorgtechnologie biedt een diversiteit aan mogelijkheden die de zorg voor de ouderen in de toekomst verder kan verbeteren en mogelijk op diverse terreinen de lasten van de zorgprofessionals kan verlichten. Hierbij zijn er ook diverse ethische kanten die overwogen moeten worden. In het onder­ staande noemen we de drie hoofdgroepen zoals geformuleerd door het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) in 2021. Mogelijke neveneffecten van gezondheidsapps en wearables Het gebruik van gezondheidsapps en wearables (compacte computers die men op het lichaam kan dragen waarbij interactie met de gebruiker optreedt) komt voort uit de gedachte dat mensen op basis van zelfmetingen hun gezondheid kunnen verbeteren en ziekte voorkomen. Het CEG benoemt naast de voordelen van deze instrumenten (kostenbesparing in de zorg, versterking van de autonomie en het welzijn van patiënten) ook een aantal mogelijke nadelen. Hierbij moet gedacht worden aan meer onrust bij de gebruiker, informatie-overdosis en een mogelijk onwenselijke afname van menselijk contact. Ongerustheid over de metingen en een overmatige nadruk op de gezondheid en mogelijke

84

bedreigingen daarvan kan leiden tot sterkere medicalisering. Een toename van het gebruik van apps en wearables kan tenslotte leiden tot grotere gezondheidsverschillen en ongelijkheid doordat niet iedereen tot zelfmanagement bereid of in staat is. Het CEG stelt dat de overheid - om marginalisering van niet-gebruikers te voorkomen – de toegang tot niet-digitale preventie en zorg moet blijven garanderen. (Centrum voor ethiek en gezondheid, 2020) In hoeverre is het wenselijk dat zorgrobots het werk van menselijke zorgverleners vervangen? Robotisering in de langdurige zorg staat volgens deskundigen nog in de kinderschoenen. Om met zorgrobots de kwaliteit van de langdurige zorg te verbeteren en eventueel het hoofd te kunnen bieden aan personeelstekorten is volgens het CEG verdere ontwikkeling en meer onderzoek nodig. Het verlenen van zorg is meer dan alleen praktische zorgtaken uitvoeren, het gaat ook over betrokkenheid, zorgzaamheid, waardigheid, respect en omgaan met afhankelijkheid en betekenisvol contact. Robots mogen volgens het CEG dan ook niet dienen als vervanging van menselijke zorg­ verleners, maar als toevoeging. Niet de technologische mogelijk­ heden moeten in de toekomst leidend zijn zo stelt het centrum, maar de vraag of die technologie meerwaarde heeft voor de zorg. (Centrum voor ethiek en gezondheid, 2020)

Gebruik van sensortechnologie maakt expliciete afspraken noodzakelijk Het gebruik van sensoren in de thuissituatie is veelal bedoeld om mensen met een ziekte of beperking, chronisch psychische problemen of psychosociale problemen langer thuis te laten wonen. Sensortechnologie kan daarbij van toegevoegde waarde zijn. Het is echter niet altijd helder wie er precies baat bij heeft en wie er last van heeft, stelt het CEG. Dit maakt dat er nagedacht moet worden over de rechtvaardiging van het gebruik. Sensoren kunnen gevoelige data verzamelen, opslaan en delen. Om de autonomie en privacy van de zorgontvanger te beschermen, kunnen de overheid en mantelzorgorganisaties verantwoordelijkheid nemen door afspraken te expliciteren en handreikingen voor mantelzorgers op te stellen. De overheid kan toezien op ontwikkeling en naleving van handvatten voor verantwoord gebruik van data en sensoren in de thuissituatie. (Centrum voor ethiek en gezondheid, 2020)

85

Bronnen

• ABNAMRO. (2020). Sectorprognoses leisure. Opgehaald van www.abnamro.nl.

• Gemeente Utrecht e.a. (2018). Handboek integrale ouderenzorg Utrecht - Om3.0.

• Alzheimer Nederland. (2021, februari). Factsheet cijfes en feiten over dementie. Opgehaald van

• Interbestuurlijke werkgroep versterking beleid huisvesting aandachtsgroepen. (2021).

www.alzheimer-nederland.nl.

Een thuis voor iedereen.

• Boekmanstichting. (2022). Cultuur en participatie. Opgehaald van www.cultuurmonitor.nl.

• IVVU e.a. (2022). Wonen en zorg 2020-2040 in de zorgkantoorregio Utrecht van het Zilveren Kruis.

• Boekmanstichting. (sd). Cultuur en participatie. Opgeroepen op augustus 2022b, van

• IVVU/Sinfore. (2022, mei 2). Wonen en zorg 2020-2040 in de zorgkantoorregio Utrecht van het Zilveren

Cultuurmonitor.

Kruis.

• CBS. (2015). Tot 2040 verdubbelt het aantal alleenwonende tachtigplussers. Opgehaald van www.cbs.nl.

• Kennisinstituut voor mobiliteitsbeleid. (2018). Mobiliteitsarmoede: vaag begrip of concreet probleem?

• CBS. (2016, juni). In toekomst vooral meer alleenwonende oudere vrouwen. Opgehaald van CBS.nl.

• Ministerie VWS. (2022, juli 4). Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor ouderen (WOZO).

• CBS. (2020). Jaarrapport Integratie 2020. • CBS. (2020d). 55-plussers over mantelzorg krijgen. Opgehaald van www.cbs.nl. • CBS. (2020h). Verkeersmobiliteit van 55-plussers 2018-2019. Opgehaald van CBS.nl. • CBS. (2020j, maart). Autopark groeit sterker dan bevolking. Opgehaald van CBS.

Kamerbrief. • Ministerie VWS e.a. (2020). Taskforce wonen en zorg _ werkplan 2020. Samen werken aan beweging en slagkracht. • Mol, C. (2020). Ouderen langer zelfstandig thuis! Maar hoe dan?

• CBS. (2020m, januari). Steeds meer ouderen maken gebruik van sociale media. Opgehaald van CBS.nl.

• Mol, C. (2021). Ouderen langer zelfstandig thuis! Maar hoe dan?

• CBS. (2021k). Hoeveel mensen komen om in het verkeer? Opgehaald van CBS.nl.

• Movisie. (2022). Wat werkt bij culturele interventies voor ouderen. Opgeroepen op mei 2022

• CBS. (2022 g). Pensioenleeftijd in 2021 ruim vier jaar hoger dan in 2006. Opgehaald van cbs.nl.

• Mulier Instituut. (2022). Deelname sporten en beweben door ouderen.

• cbs. (2022). Hoeveel fietsen we gemiddeld per week? Opgehaald van longreads.cbs.nl.

• NIDI. (2021). Bevolking 2050 in beeld: opleiding, arbeid, zorg en wonen.

• CBS. (2022a, mei 12). Nederland Europese koploper digitale vaardigheden. Opgehaald van www.cbs.nl.

• NIVEL. (2019). Hoe gezondheidsvaardig is Nederland. Factsheet gezondheidsvaardigheden - cijfers

• CBS. (2022b). Wat doen 65-plussers online. Opgehaald van longreads.cbs.nl. • CBS. (2022c, januari 27). Vaker online afspraak met arts. Opgehaald van www.cbs.nl.

2019. • Om U 3.0. (2018). Handboek proactieve integrale ouderenzorg Utrecht.

• CBS. (2022d, april 20). Geluksgevoel bij jongvolwassenen afgenomen. Opgehaald van www.cbs.nl.

• Ouder worden 2040. (2021). Trends en ontwikkelingen in de ouder wordende samenleving.

• CBS. (2022e, mei 10). Inkomen oudere migranten verschilt sterk per herkomstgebied. Opgehaald van

• Ouder worden 2040.nl. (2021c). Technologie en digitalisering in een ouder wordende samenleving.

www.cbs.nl.

• PBL. (2019c). Zelfstandig thuis op hoge leeftijd.

• CBS. (2022f, april 20). Zingeving. Opgehaald van www.cbs.nl.

• PBL. (2020c). Samen en oud in 2030.

• CBS. (2022k). Zingeving. Opgehaald van CBS.nl.

• PBL/CBS. (2019). Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2019-2050.

• cbs. (2022r). Meer fietsdoden na eenzijdige ongevallen. Opgehaald van www.cbs.nl.

• Platform 31. (2021). Beter benutten bestaande woningbouw. Onderzoek naar belemmeringen en

• Centrum voor ethiek en gezondheid. (2020). De ethiek van E-health. Overkoepelende boodschap bij de drie CEG-signalementen over e-health.

kansen. • Raad van Ouderen. (2021). Raad van Ouderen. Terugblik én doorstart.

• Companen. (2020). Ouderenhuisvesting Amersfoort.

• Rijksoverheid. (2021). Een thuis voor iedereen.

• Gemeente Amersfoort_Companen. (2020). Ouderenhuisvesting Amersfoort.

• RIVM. (2018c). VTV 2018. Opgeroepen op februari 2020, van www.vtv2018.nl.

• Gemeente Utrecht. (2019). Raadsbrief: Speerpunten en ambities voor ouderen in Utrecht

• RIVM. (2021). E-health monitor 2021. Stand van zaken digitale zorg.

(met bijlage).

86

• RIVM. (2021b). Kerncijfers publieke gezondheid 2021. Opgeroepen op maart 17, 2022, van RIVM.nl.

• RIVM. (2021c). Groeiende vraag naar mantelzorg komt steeds vaker neer op mantelzorger met werk. Opgehaald van www.rivm.nl. • RIVM. (2021d). Kerncijfers publieke gezondheid . Opgehaald van RIVM.nl.

• SCP. (2022f). De menselijke staat. • SCP. (2022g). Meedoen aan de samenleving. Naast kunnen en moeten ook een kwestie van willen en mogen.

• RIVM. (2021f). Netwerk integrale ouderenzorg. Opgehaald van RIVM.nl.

• SCP. (2022k). Trends in de ouderenzorg. Opgeroepen op augustus 2022p, van SCPdigitaal.

• RIVM. (2021j). E-healthmonitor 2021: Stand van zaken digitale zorg.

• SWOV. (2015). Ouderen in het verkeer. Opgehaald van SWOV.nl.

• RIVM. (2021p). Werkende mantelzorgers van ouderen. Verkenning van hun toekomst en

• Trimbos Instituut. (2021). Factsheet zorgtechnologie en innovatie. Monitor woonvormen dementie.

ondersteuningsbehoeften. Opgehaald van www.rivm.nl. • RIVM VTV 2018. (2018). Aandoeningen. Welke aandoeningen hebben we in de toekomst? Opgeroepen op mei 2022, van www.vtv2018.nl. • Ruigrok Netpanel. (2022). Het grote 55-plus woonwensenonderzoek. Een kwantitatief onderzoek onder Nederlandse huiseigenaren van 55 jaar en ouder in opdracht van Vereniging Eigen Huis. • RVS. (2020). De derde levensfase: het geschenk van de eeuw. • Samendementievriendelijk.nl. (sd). Samen op weg naar een dementievriendelijke samenleving. Opgeroepen op mei 30, 2022, van www.samendementievriendelijk.nl. • Scherder, E. (2014). Laat je hersenen niet zitten. • SCP. (2019b). Zorgen voor thuiswonende ouderen. Kennissynthese over de zorg voor zelfstandig wonende 75-plussers, knelpunten en toekomstige ontwikkelingen. • SCP. (2019c). Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040.

• Trimbos instituut. (2021b). Zorgtechnologie en innovatie. Opgehaald van Trimbos.nl. • UWV. (2022, juni). Nederland in top 5 met aantal werkende 55-plussers. Opgehaald van www.werk.nl/ arbeidsmarktinformatie. • Veiligheid.NL. (2020). Verkeersongevallen 2018 in Utrecht. • Vilans. (2022). Kennisdossier Integrale zorg en ondersteuning in buurt en wijk. Opgeroepen op juni 2022, van Vilans.nl. • Vilans. (2022b). Kennisbank digitale zorg. Opgehaald van www.vilans.nl. • Volksgezondheidenzorg. (2020). Ernstige eenzaamheid per GGD-regio. Opgehaald van Volksgezondheidenzorg.info. • Volksgezondheidenzorg.info. (sd). Wat is dementie. Opgeroepen op mei 27, 2022, van www.vz.info.nl. • VZinfo. (sd). Levensverwachting_leeftijd en geslacht. Opgeroepen op april 16, 2022, van www.vzinfo/ levensverwachting.

• SCP. (2019d). Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040.

• Weyond. (2021). Krachtig verbindende toekomstvisie Utrecht 2030.

• SCP. (2020). Gelukkig ouder worden in een veranderende samenleving.

• Weyond. (sd). Krachtig verbindende toekomstvisie Utrecht 2030. Visie van de ouderenzorgorganisaties

• SCP. (2021). Vier typen gemeenten. Een laagdrempelig instrument om de belangrijkste verschillen tussen gemeenten een plek te geven in SCP-onderzoek. • SCP. (2021c). Passende zorg voor ouderen thuis. Knelpunten in kaart. • SCP. (2021f). Gelukkig ouder worden in een veranderende samenleving. • SCP. (2021h). Factsheet Robotisering en de kwaliteit van werk: een kennissynthese.

in Regio Utrecht en Eemland. • Woonzorgconcept. (2021). Projectplan wonen en zorg 2040 (met plan van aanpak). • Woonzorgconcept. (sd). Wonen voor mensen met dementie: de invloed van ontwerp op welbevinden bij mensen met dementie. Opgeroepen op januari 27, 2022, van Woonzorgconcept. • WRR. (2021b). Houdbare ouderenzorg. Ervaringen en lessen uit andere landen.

Opgehaald van www.scp.nl. • SCP. (2021k). Passende zorg voor ouderen thuis. Knelpunten in kaart. • SCP. (2021m). Wat hebben mensen met cultuur? Cultuurbetrokkenheid in de jaren tien. • SCP. (2022). Uitdagingen in het sociaal domein_ Nieuwe gemeentebesturen aan zet. • SCP. (2022b). Meedoen aan de samenleving: naast kunnen en moeten ook een kwestie van willen en mogen.

87

Aanvullende tabellen

88

Tabel 1 Aandeel 65-plussers in Nederland 1950 - 2050

Tabel 2 Overzicht van indicatoren met uitsplitsing naar gemeenten binnen provincie Utrecht

1950

770.594

7,7%

1960

1.018.822

8,9%

1970

1.310.975

10,1%

1980

1.615.324

11,5%

1990

1.905.624

12,8%

2000

2.152.442

13,6%

2010

2.538.328

15,3%

2020

3.392.555

19,5%

2030

4.231.755

22,9%

2040

4.825.488

25,1%

2050

4.850.894

24,7%

Bron: CBS

Thema

Indicator

Tabel nummer

Bevolking

Totaal aantal inwoners 2021

Tabel 1.1.

Totaal aantal 65-plussers 2021

Tabel 1.1.

% inwoners 65+ 2021

Tabel 1.1.

totaal aantal inwoners 2040 (prognose)

Tabel 1.1.

Totaal aantal 65-plussers 2040 (prognose)

Tabel 1.1.

% inwoners 65+ 2040 (prognose)

Tabel 1.1.

Aantal niet-westerse allochtonen 65+ 2040 (prognose)

Tabel 1.3

% 65-plussers onder niet-westerse allochtonen 2040 (prognose)

Tabel 1.3

% 80-plussers onder niet-westerse allochtonen 2040 (prognose)

Tabel 1.3

Woonsituatie van personen van 70 jaar en ouder 2021: aantal zelfstandig wonend

Tabel 3.1

Woonsituatie van personen van 70 jaar en ouder 2021: aantal wonend in instelling

Tabel 3.1

Woonsituatie van personen van 70 jaar en ouder 2021: aantal zelfstandig wonend per 1.000 inwoners van 70+

Tabel 3.1

Woonsituatie van personen van 70 jaar en ouder 2021: aantal wonend in instelling per 1.000 inwoners van 70+

Tabel 3.1

Sociale veiligheid 65+: % ongewenst sekstueel benaderd thuis afgelopen 12 maanden

Tabel 5.4

Sociale veiligheid 65+: % financieel benadeeld thuis afgelopen 12 maanden

Tabel 5.4

Sociale veiligheid 65+: % verwaarloosd in verzorging thuis afgelopen 12 maanden

Tabel 5.4

Sociale veiligheid 65+: % te maken met lichamelijk geweld thuis afgelopen 12 maanden

Tabel 5.4

Sociale veiligheid 65+: % te maken met psychisch geweld thuis afgelopen 12 maanden

Tabel 5.4

Wonen

Sociale veiligheid

Tabel gaat verder op volgende pagina →

89

Tabel 2 Overzicht van indicatoren met uitsplitsing naar gemeenten binnen provincie Utrecht

Tabel 2 Overzicht van indicatoren met uitsplitsing naar gemeenten binnen provincie Utrecht

Inkomen

Zorg

Sociale activiteiten

Leefstijl

Gezondheid (fysiek)

90

Aantal AOW-ontvangers 2014

Tabel 6.3

Aantal AOW-ontvangers 2019

Tabel 6.3

% 65-plussers dat in voorgaande jaar contact had met huisarts (2020)

Tabel 11.3

Relatieve groei aantal AOW ontvangers 2014-2019

Tabel 6.3

% 65-plussers dat in voorgaande jaar contact had met medisch specialist (2020)

Tabel 11.3

% 65-plussers met een laag inkomen (2019)

Tabel 6.4

% 65-plussers met een langdurig laag inkomen (2019)

Tabel 6.4

Aantal ouderen met intramurale zorg 2020 - 2040

Tabel 11.5

Prognose behoefte aan extra verpleeg(huis)zorg plaatsen 2040

% 65-plussers met enige tot grote moeite met rondkomen (2020)

Tabel 6.4

Tabel 11.6

% 65-plussers met risicovolle schulden (2020)

Tabel 6.4

% 65-plussers dat in voorgaande jaar contact had met GGZ (2020)

Tabel 12.2

% 65-plussers dat in voorgaande jaar contact had met vrijgevestigd psycholoog (2020)

% 65-plussers niet in staat om een onverwachte uitgave van € 1.000 te betalen (2020)

Tabel 6.4

Tabel 12.2

% 65-plussers gaat niet bij familie/vrienden/buren langs of komen niet bij hem of haar thuis (2020)

Tabel 7.1

% 65-plussers dat in voorgaande jaar contact had met sociaal wijkteam (2020)

Tabel 12.2

% 65-plussers geen contact met familie (2020)

Tabel 7.1

% 65-plussers met hoog risico op angststoornissen en depressieve klachten (2020)

Tabel 12.3

% 65-plussers geen contact met vrienden (2020)

Tabel 7.1

% Volwassenen totaal met ernstige eenzaamheid (2020)

Tabel 12.4

% 65-plussers geen contact met buren en groet ook niet (2020)

Tabel 7.1

% 18 - 64 jarigen met ernstige eenzaamheid (2020)

Tabel 12.4

% 65-plussers is mantelzorger (minimaal 3 mnd en/of minimaal 8 uur per week (2020)

Tabel 7.2

% 65-plussers met ernstige eenzaamheid (2020)

Tabel 12.4

% mantelzorgers dat zich overbelast voelt (2020)

Tabel 7.2

% 65-plussers met gevoel van onvoldoende regie over het eigen leven (2020)

Tabel 12.6

% 65-plussers dat vrijwilligerswerk doet (2020)

Tabel 7.2

Tabel 12.6

% 65-plussers met overgewicht (inclusief ernstig overgewicht) (2020)

Tabel 9.1

% 65-plussers met geen sociale, praktische en emotionele steun (2020)

Tabel 12.6

% 65-plussers met ernstig overgewicht (2020)

Tabel 9.1

% 65-plussers dat niemand heeft om mee te praten over persoonlijke problemen (2020)

% 65-plussers: zware drinker (binge drinken) (2020)

Tabel 9.1

% 65-plussers dat geen mensen om zich heen heeft die willen helpen, karweitjes willen doen (2020)

Tabel 12.6

% 65-plussers: overmatige drinker (2020)

Tabel 9.1

% 65-plussers met (zeer) goed ervaren gezondheid (2020)

Tabel 10.1

% 65-plussers ernstig beperkt vanwege problemen met gezondheid (2020)

Tabel 10.2

% 65-plussers met minimaal één beperking in horen, zien of mobiliteit (2020)

Tabel 10.2

% 65-plussers met een of meer langdurige ziekte(n) of aandoeningen (langer dan zes maanden) (2020)

Tabel 10.2

% 65-plussers met klachten aan bewegingsapparaat (2020)

Tabel 10.3

% 65-plussers met hart- en vaatziekten (2020)

Tabel 10.3

% 65-plussers met klachten aan spijsverteringskanaal (2020)

Tabel 10.3

% 65-plussers met klachten aan zenuwstelsel (2020)

Tabel 10.3

% 65-plussers met luchtwegklachten (2020)

Tabel 10.3

% 65-plussers met moeheidsklachten (2020)

Tabel 10.3

Indicatie van aantal mensen met dementie 2020 - 2050

Tabel 10.4

Welzijn en mentale gezondheid

Tabel 3 Aantal inwoners in provincie Utrecht in klasse zeer sterke stedelijkheid en sterke stedelijkheid (2022)

Tabel 4 Soorten zorg en ondersteuning voor ouderen naar financieringsbron Soort zorg of ondersteuning

Financiering

Toepassing

Amersfoort

127.730

Informele hulp (waaronder mantelzorg)

Niet, of informeel

Baarn

14.140

Alle onbetaalde hulp aan mensen met uiteenlopende gezondheidsproblemen

De Bilt

19.860

Particuliere hulp

particulier

Ondersteuning die mensen geheel zelf betalen

Bunschoten

7.120

Algemene voorziening

Houten

30.330

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo)

Laagdrempelige voorzieningen in de wijk, zoals boodschappendienst, buurtcentrumactiviteiten e.d.

IJsselstein

22.290

Rolstoel of vervoersvoorziening

12.700

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo)

Bijvoorbeeld regiotaxi

Leusden Nieuwegein

50.030

Woningaanpassing

Bijvoorbeeld traplift, verhoogd toilet

Rhenen

1.490

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo)

De Ronde Venen

6.920

Hulp bij huishouden

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo)

Soest

21.690

(Individuele) begeleiding

Stichtse Vecht

23.480

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo)

Zoals hulp bij administratie, boodschappen doen, dag indelen e.d.

Utrecht (gemeente)

323.510

Dagbesteding

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo)

Iemand gaat deel van de week overdag naar een zorginstelling

Respijtzorg

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo)

Men verblijft tijdelijk in een instelling, bijv. om mantelzorger te ontlasten

Verpleging en verzorging

Wmo 2015 + Zorgverzekeringswet

Bijv. wondverzorging, hulp bij wassen en douchen e.d.

Utrechtse Heuvelrug

4.700

Veenendaal

49.510

Vijfheerenlanden

8.000

Wijk bij Duurstede

6.640

Woerden

19.750

(Para)medische zorg eerste lijn

Zorgverzekeringswet (Zvw)

Zoals huisarts, fysiotherapeut e.d.

39.000

Medisch specialistische zorg

Zorgverzekeringswet (Zvw)

Medisch specialisten in bijv ziekenhuis

Eerstelijns verblijf

Zorgverzekeringswet (Zvw)

Tijdelijk verblijf in bijv een verpleeghuis om te kunnen herstellen

Geriatrische revalidatiezorg

Zorgverzekeringswet (Zvw)

Geneeskundige zorg voor ouderen gericht op revalidatie (bijv na beroerte) en terugkeer naar thuissituatie

Palliatieve zorg

Zorgverzekeringswet (Zvw)

Alle zorg die wordt gegeven aan een patiënt met een terminale ziekte, er op gericht een zo hoog mogelijke kwaliteit van leven te geven.

Wlz-zorg thuis

Wet Langdurige zorg (Wlz)

Zorg op basis van een indicatie die thuis ontvangen kan worden

Crisiszorg

Wet Langdurige zorg (Wlz)

In geval een zodanig acute hulpvraag dat de patiënt binnen 24 uur moet worden opgenomen.

Verpleeghuiszorg

Wet Langdurige zorg (Wlz)

Zeist Bron: CBS

Gebaseerd op: SCP (2019) Zorgen voor thuiswonende ouderen.

91

Colofon

Wat is de Staat van Utrecht? De Staat van Utrecht geeft u informatie over het woon-, werk- en leefklimaat in de provincie Utrecht. Op de website is onderzoeksinformatie te vinden over een groot aantal maatschappelijke en bestuurlijke thema’s, toegespitst op de Utrechtse situatie. De Staat van Utrecht heeft onder andere een databank met meer dan 440 indicatoren op gemeente- en provincieniveau. Uitgangspunt van de Staat van Utrecht is om zonder politieke kleur zoveel moge­ lijk betrouwbare informatie te bieden die kan bijdragen aan het duiden van lokale of regionale opgaven. Voor wie is de Staat van Utrecht bedoeld? De Staat van Utrecht is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in maatschappelijke opgaven binnen de provincie Utrecht; bestuurders, beleidsmakers, vertegenwoordigers van maatschap­ pelijke organisaties, ondernemers, studenten en bewoners.

Dit is een uitgave van de Staat van Utrecht www.staatvanutrecht.nl info@staatvanutrecht.nl

92

De Staat van Utrecht wordt ontwikkeld in opdracht van de Provincie Utrecht in samenwerking met de gemeente Utrecht. Rapportage special Ingrid van Lieshout (Staat van Utrecht / Gemeente Utrecht) Vormgeving Vorm de Stad, Amsterdam Bronvermelding Het overnemen van gegevens uit deze special is toegestaan met bronvermelding: Staat van Utrecht, Provincie Utrecht Disclaimer In deze special wordt gebruik gemaakt van gegevens afkomstig van derden. Hoewel de bronnen als betrouwbaar bekend staan en er zo zorgvuldig mogelijk is omgegaan met de beschikbare data, zou het kunnen voorkomen dat er onjuistheden zitten in de informatie in deze special. Oktober 2022

93