Doorstroom Challenge Prattenburg

INZENDING DOORSTROOM CHALLANGE De transitie naar meer natuur (-inclusieve landbouw) integreren met de ontwikkeling van nieuwe woningen. MEES WIJNANTS HENRICK VAN ASCH VAN WIJCK SEPTEMBER 2021

Samenvatting Dit document is om aanspraak te doen op de kennis, het netwerk en de middelen van het Ontwikkelplatform Doorstroming Woningmarkt. In dit document presenteren wij één van de oplossing om doorstroming op de woningmarkt te creëren. Onze visie komt voort uit de oplossing voor twee ogenschijnlijk conflicterende problemen. De biodiversiteitscrisis en de woon crisis, waarvan de oplossing van de ene sector ten koste gaat van de andere. Wij zien de mogelijkheid om de creatie van meer natuur en de transitie naar natuur inclusieve vormen van landbouw te integreren met de ontwikkeling van begeerlijke plattelandswoningen. Het ontwikkelen van wonen kan de financiële sleutel zijn die de deze transitie kan faciliteren, het resultaat is dan niet enkel een goed voor de natuur, het creëert extra woningen voor mensen die zorg willen dragen voor de buurt en de omgeving en het voegt recreatieve waarde toe door een groter deel van het land openstellen voor de samenleving. De voorwaarde is wel dat we op andere manieren moeten gaan bouwen en wonen.

2

In deel 1 beschrijven we beide problemen, de achteruitgang van biodiversiteit in Nederland en de problemen op de woningmarkt. Vervolgens zullen we onze visie toelichten waarin de transitie naar meer natuur create en meer natuurinclusieve landbouw geïntegreerd wordt met de ontwikkeling van nieuwe woningen. Omdat dit plan breekt met enkele vooropgezette ideeën met betrekking tot ruimtelijke planning in Nederland, is er de behoefte aan een pilot project. Een uitgewerkt (compact) project waar gebroken wordt met de traditionele scheiding van landbouw, wonen en natuur als voorbeeld voor de rest van Nederland. Een project waar gemeenten, ontwikkelaars en potentiele bewoners door geinspireerd worden en van kunnen leren. In deel twee zullen we deze eerste pilot toelichten en beschrijven waarom wij vinden dat de weilanden van Landgoed Prattenburg hier uitermate geschikt voor zijn.

Wie zijn wij? 4 1. Van crises tot symbiose Biodiversiteitscrisis 8 Wooncrisis 10 Integratie “1 + 1 = 3” 12

2. Ons plan Pilot Prattenburg 16 Aanspraak ontwikkelplatform 18

4

Wie zijn wij? Mees Wijnants

Henrick van Asch van Wijck

In januari 2021 ben ik afgestuurd in de master Architectuur aan de TU Delft. Voor mijn afstudeerproject, The Future of Countryside Living, ben ik teruggegaan naar het platteland waar ik vandaan kom en heb ik onderzocht hoe de transitie naar natuur inclusieve landbouw gecombineerd kan worden met de ontwikkeling van nieuwe woningen. De film die ik maakte voor mijn project leidde tot veel belangstelling en mooie kansen, waaronder het contact met Henrick en uiteindelijk deze inzending voor de Doorstroom Challenge. Ik wil werken aan het creëren van fantastische en bijzondere woonomgevingen voor een grote groep mensen.

Directeur van natuur- en cultureel landgoed Prattenburg (450 hectare natuur midden in het land waarvan het overgrote deel bos). Een gedreven bestuurder in de private en non-profit sector met een focus op de midden tot lange termijn strategie. Meer dan 20 jaar ervaring in diplomatie en buitenlandse zaken, ontwikkeling, natuurbescherming en de monumenten zorg. Kernwoorden zijn voor mij, empathie, open communicatie, het bouwen van ‘community’ en lange termijn visie.

Bekijk mijn afstudeer film op meeswijnants.com

6

1. VAN CRISES TOT SYMBIOSE

8

Biodiversiteits crisis De afgelopen decennia is de biodiversiteit in Nederland fors afgenomen. Slechts 15 procent is van alle inheemse planten- en diersoorten sinds 1900 zijn over1. Deze significante achteruitgang van biodiversiteit is een groot probleem. Volgens de ‘Food and Agriculture Organization’ van de VN maakt biodiversiteit onze productiesystemen weerbaar tegen de alsmaar extremere weersomstandigheden door klimaatverandering, het is daarnaast de sleutel in de zoektocht naar het vergroten van de voedsel productie met minder negatieve effecten op de omgeving2. Verder is het van belang om te kijken naar de schaal van dit probleem. Maar liefst 54% van het oppervlak van Nederland is agrarisch gebied3. Het verklaart de slechte staat van biodiversiteit in Nederland, maar het is tegelijkertijd een indicatie van het potentieel tot verbetering. Er zal dus een grote verandering plaats moeten vinden in de agrarische sector. Het omzetten van stukken landbouw in enkel natuur maar ook de omschakeling naar natuur inclusieve landbouw.

Natuur inclusieve landbouw wordt door Wageningen University & Research gedefinieerd als: “een vorm van kringlooplandbouw die de biodiversiteit op en rondom het bedrijf benut en beschermt. Het produceert voedsel binnen de grenzen van natuur, milieu en leefomgeving.” 4 Voorbeelden van natuur inclusieve landbouw zijn: Strokenteelt, waar meer gewassen in stroken naast elkaar geteeld, zodat de biodiversiteit toeneemt waardoor ziektes en plagen minder snel verspreiden.5

Elementen als natuur inclusieve landbouw en het herstellen van natuur in Nederland zal het landschap doen veranderen. Veranderen op een manier waarvan wij vinden, dat het alleen maar mooier wordt. In plaats van grote open monoculturen, wordt het landschap meer driedimensionaal door de aanwezigheid van bomen en struiken, dynamischer door verschillende gewassen en wordt het levendiger, letterlijk en figuurlijk. En bij ons kwam daardoor de vraag op, zou dit niet een mooie plek zijn om te wonen?

Agroforestry / voedselbossen, daar wordt akkerbouw- of groenteteelt gecombineerd met de teelt van houtige gewassen zoals fruit- of notenbomen- of bomen voor houtproductie.5 Biodiverse akkerranden of binneveldse gebieden vormen een netwerk met relatief onverstoorde en permanent aanwezige leefgebieden voor biodiversiteit.5 Natuurvriendelijke blauw elementen zoals het aanleggen van poelen, moeras elementen en natuurvriendelijke oevers met een minder steil talud en de aanleg van bufferstroken zijn van grote waarde voor biodiversiteit.5

Agroforestry

1. “Fauna in agrarisch gebied” Compendium Voor de Leefomgeving,November 29, 2019, https://www. clo.nl/indicatoren/nl1580-trend-fauna-agrarisch?ond=20877 2. J. B langer and D. Pilling, “The State of the World’s Biodiversity for Food and Agriculture 2019,” Www. Fao.Org, accessed September 1, 2020, http://www.fao.org/ state-of-biodiversity-for-food-agriculture/ en. 3. Centraal Bureau voor de Statistiek, “Minder landbouw, meer natuur,” webpagina, Centraal Bureau voor de Statistiek, accessed September 27, 2020, https://www.cbs.nl/ nl-nl/nieuws/2016/08/minder-landbouwmeer-natuur. 4. Anne van Doorn, “Natuurinclusieve landbouw,” WUR, September 22, 2015, https://www.wur.nl/ Natuurinclusieve-landbouw.htm

10

Fauna in agrarisch gebied

Strokenteelt

Kruidenrijke akkerranden

Woon crisis Tegelijkertijd met de crisis in de landbouw, is er de crisis op de woningmarkt. Er is een tekort aan woningen en de doorstroming is gestokt. Een van de oorzaken is het ontbreken van aantrekkelijke alternatieven op de eengezinswoning.

Maar waar gaan deze woningen staan? Wonen neemt vooralsnog namelijk de plek in van landbouw en natuur. Wij zien dit anders...

Uit het onderzoek van de Gemeente Utrecht blijkt dat bijna de helft van 50-plussers wel wil verhuizen, maar dat er simpelweg weinig aantrekkelijke alternatieven zijn6. Dit merken we zelf ook in onze eigen omgeving, want wat zijn de alternatieven voor 50-plussers? Een flat of misschien een kleinere woning, maar dat wordt al snel een rijtjeswoning in een buitenwijk. Hetzelfde geld voor jongeren, koppels en jonge gezinnen die nog niet klaar zijn voor die grote gezinswoning. We horen uit onze omgeving dat zij of bewust kiezen voor de hoog stedelijk wonen, of juist de natuur opzoeken. Wij richten ons vooral op hen die meer in de natuur willen wonen. Wij zien woningen waar het verminderde oppervlak van een woning ruimschoots gecompenseerd wordt door een betere woonervaring. Woningen die goed ontworpen zijn, levensloopbestendig, gezond zijn en in een groene omgeving staan. Tegelijkertijd met de voorwaarde dat er dus ontworpen wordt met dezelfde aandacht voor de nieuwe bewoners als de natuuur. Daarnaast is het van belang dat een omgeving divers is. Dus jong en oud, zodat er ook een vorm van zorg aan ouderen kan ontstaan. 12

Woning ontworpen door Orange Architects. Van te grote eengezinswoning naar een compactere woning met een rijkere beleveing.

6. Bureau vijftig “Resultaten onderzoek Wonen en Verhuizen” 2021.

Integratie 1 + 1 = 3 Wat als we in plaats van natuur, landbouw en wonen ze als drie gescheiden functies zien, waarvan de uitbreiding van de een ruimte afneemt van de ander, we ze kunnen integreren en er een symbiotische relatie kan ontstaan? De grootste barrière in de landbouwsector om, gebieden terug te brengen naar natuur of om te schakelen naar meer natuurinclusieve landbouw zijn de kosten. Er moet immers geïnvesteerd worden in nieuwe machines en een andere manier van het land bewerken in het geval van natuurinclusieve landbouw , daarnaast levert natuur (vooralsnog helaas) minder op. Ons plan is, om een klein deel van de landbouw grond te bestemmen tot wonen, om zo met deze opbrengsten door de verkoop van de grond en de woningen, (de grondprijs voor bouwgrond is vele malen hoger dan landbouwgrond), de boer te compenseren in de kosten voor de transitie naar natuur inclusieve landbouw en/of natuur creatie. Zo heeft de boer een gesloten beurs, creëren we aantrekkelijke woningen in een prachtige biodiverse omgeving en creëren we tevens meer recreatieve waarde voor het platteland. Dit is echter wel met de vereiste dat de woningen op zo’n manier gebouwd worden dat ook de woningen biodiversiteit op en rondom het bedrijf benutten en beschermen.

14

Allereerst betekent dit dat huizen slim om moeten gaan met ruimte. Dus compact bouwen met veel flexibiliteit in het interieur. De woningen moeten ‘off-grid’ kunnen functioneren zodat de grond niet aangetast wordt door allerlei infrastructuur. De woningen moeten niet alleen onderdak bieden aan de bewoners, maar ook aan dieren en insecten in de omgeving. Onderdeel van afstudeerproject Mees, een rendering van een woning geïntegreerd in het nieuwe agrarisch landschap.

En belangrijkste, de woningen moeten Co2 positief zijn, wat resulteert in woningen die zoveel mogelijk uit Bio-based materiaal gebouwd zijn. Zo kunnen tevens zeer korte kringlopen ontstaan door enkele bouwmaterialen zoals hout, (voor constructie en afwerking) en hennep, (voor isolatie) te groeien op locatie zelf. Kortom door de ontwikkeling van nieuwe woningen te integreren met de transitie naar duurzame landbouw slaan we drie vliegen in één klap: 1. Transitie duurzame landbouw versnellen 2. Begeerlijke woonruimte creëren 3. Recreatieve waarde toevoegen aan het agrarisch landschap

Onderdeel van afstudeerproject Mees, een referentie project ter inspiratie van wonen in het agrarisch landschap. (Out of the Valley Architects)

(tip!) Om meer te lezen over het financiële principe achter dit plan lees het artikel op: https://natuurrijknederland.org

Onderdeel van afstudeerproject Mees, een schets die enkele elementen van Natuur Inclusief Wonen laat zien.

2. ONS PLAN

16

Omdat dit plan breekt met enkele vooropgezette ideeën met betrekking tot ruimtelijke planning in Nederland, is het belangrijk om een eerste pilot project te realiseren. Een uitgewerkt (compact) project waar gebroken wordt met de traditionele scheiding van landbouw, wonen en natuur. Een gerealiseerd plan wat kan dienen als voorbeeld en inspiratie voor de rest van Nederland. Ons doel is om deze eerste pilot te gaan ontwikkelen op het landgoed Prattenburg bij Rhenen en Veenendaal. Het voordeel van een pilot project op Prattenburg is dat een van de grootste obstakels direct ontbreekt, de eigendom van de grond, deze is immers in eigendom van het landgoed. Het landgoed wil verder de huidige gangbare landbouw transformeren naar natuur met wellicht wat elemnten van natuur inclusieve landbouw zoals een voedselbos. Daarnaast is Henrick als directeur van het landgoed al langer op zoek naar manieren om deze transitie en de landbouw op het landgoed meer budgetneutraal te maken, mede door het creëren van een natuurbegraafplaats en in het bijzonder het ontwikkelen van enkele duurzame woningen. Helaas is het vooralsnog de Gemeente en het bestemmingsplan wat dwarsligt. Naast een gedreven eigenaar van het stuk grond, is

18

het voordeel van Prattenburg de ligging ten opzichte van Veenendaal, met het station slechts op 6 minuten fietsen van de beoogde locatie. Zo is er de ideale combinatie van wonen in de natuur in de nabijheid van alle voorzieningen.

Locatie

Het plot waar de woningen moeten komen is zo’n 60 x 150m. Het voordeel is dat door de relatief kleine schaal het project de potentie heeft om snel uitgevoerd te worden. Zodra het plannen gereed zijn, (en nog beter, het plan uitgevoerd) hopen wij andere grond eigenaren, gemeentes, ontwikkelaars, boeren en woning zoekenden te inspireren!

Centrum op +/- 6min. fietsen

Het landgoed Prattenburg met in wit de betreffende locatie aangegeven.

De locatie is er, de visie is er, en de wil om aan de slag te gaan. Op dit moment zijn we ‘slechts’ een Landgoed beheerder en een beginnend architect, wat we nodig hebben, is de slagkracht om tot uitvoering over te gaan.

Grove planning:

Wij willen dan ook gretig gebruik maken van het ontwikkelplatform waar deze challenge uit voort komt.

Het plan indienen bij de gemeente, met steun van het ontwikkelplatform.

Wat wij willen doen:

Bij goedkeuring, het plan procesmatig uitwerken.

Het maken van een schetsontwerp en plan beschrijving, o.a. met behulp van ingeschakelde experts.

Het inschakelen van experts op het gebied van ecologie, duurzame landbouw en biobased bouwen. Het faciliteren van collectieve ontwerpprocessen met de doelgroep, dus gebruik maken van de klankboord groep binnen het ontwikkelplatform.

“Okohaus” in Berlijn, een collectief ontworpen woongebouw waar de potentiele bewoners de ontwerpers waren.

Verder willen we experts zoals, landschaps architecten, ecologen, experts op het gebied van biobased bouwen en agrarische experts in kunnen schakelen om er zo een succesvolle pilot van te maken.

Schets door Mees, van het landgoed.

20

Contact gegevens

22