6. Consultatie Ritmeestercomplex - Bijlage 5 Gewijzigde redengevende beschrijving

KERKEWIJK 65 Adres Plaats Naam Kadastraal perceel Typologie Complex Complexonderdelen

Kerkewijk 65 Veenendaal Ritmeesterfabriek C 3124 Fabriek Ja Uitbreidingen van de fabriek in: 1925, 1933 en 1958 (met latere uitbreiding aan de rechterzijde)

Omvang bescherming Het fabrieksgebouw uit 1913 is reeds aangewezen als gemeentelijk monument. Nu gaat het om de bescherming van de achtergelegen bouwdelen tot en met 1958 en de bijpassende latere uitbreiding aan de rechterzijde van het bouwdeel uit 1958. Het exterieur, de interne structuur en constructieve onderdelen, vallen onder de bescherming. De overige productiehallen van na 1958 vallen buiten de bescherming. Stedenbouwkundige en landschappelijke beschrijving De Ritmeesterfabriek is gesitueerd aan de Kerkewijk iets ten zuiden van het centrum van Veenendaal. De Kerkewijk is een lange, rechte weg in het verlengde van de Hoofdstraat van Veenendaal. Het fabrieksgebouw op Kerkewijk 65 staat in het noordelijke deel van de Kerkewijk, tussen het kanaal en het spoor. Dit deel wordt gekenmerkt door gemengde bebouwing. Er staan voormalige directeurswoningen, voormalige fabriekspanden, wederopbouw woonhuizen en een kerk. Links en rechts van het fabriekspand staan de vrijstaande directeurswoningen die afzonderlijk zijn beschermd. De te beschermen gebouwdelen bevinden zich aan de achterzijde van het reeds als gemeentelijk monument aangewezen fabrieksgebouw. Het terrein rond het gebouw is geheel verhard. Architectonische beschrijving De bouwdelen op hoofdlijnen Bouwdeel 1 (mogelijk 1925) De uitbreiding in het verlengde van de fabriek naar plannen van Erven B.

Van Kreel, is in materialisering, maat en detaillering afgestemd op het oorspronkelijke fabriekspand. Bouwdeel 2 (1933 jnclusief bestaand volume uit 1910) Hierachter is een uitbreiding uit de jaren dertig die deels sheddaken en deels platte daken heeft met overstekken. De rechtgesloten, meerruits vensters onder een doorlopende latei verschillen in formaat. Ook in zuidoostelijke richting breidde de fabriek zich uit. Het platte bouwdeel uit circa 1910 dat achter het naast de fabriek gelegen woonhuis ligt, wordt gekenmerkt door MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 1 van 18

rechtgesloten vensters op de begane grond en getoogde vensters op de verdieping. De gevels zijn opgetrokken in baksteen. Het hogere bouwdeel, dat deels door het bouwdeel uit ca. 1910 wordt omarmd, dateert uit de jaren ’30. Ook dit deel is opgetrokken in baksteen. Het wordt afgesloten met een plat dak. Aan de zuidzijde is een lage aanbouw gerealiseerd in 1968. Deze door architectenbureau OptenNoort Blijdestein getekende aanbouw valt buiten de bescherming. Bouwdeel 3 In de oksel van het bouwvolume uit 1910 en ingeklemd door de bouwdelen uit de jaren dertig is een eenlaags ketelhuis met glazen sheddaken. De schoorsteen hierbij geeft aan dat hier de stookketel staat. Deze zit hier in 2022 nog altijd. Bouwdeel 4 (1958) met latere uitbreiding aan de rechterzijde De productiehal met parallelle lichtstraten oostelijk van de eerdere uitbreidingen, dateert van ca. 1958. Ergens tussen 1960 en 1976 is het bouwdeel uit 1958 aan de rechterzijde op een identieke bouwwijze uitgebreid en is de zijgevel gedemonteerd en een stramien verder weer herplaatst. Deze hal betreft een bouwlaag onder parallelle lichtstraten. Het exterieur per gevel De noordoostelijke wand: De gevel van de fabriek uit 1913 wordt na een vooruitspringend deel voortgezet in dezelfde opzet en detaillering. De entreepartij in het naar vorenspringende geveldeel is van recentere datum en valt buiten de bescherming.

De in baksteen opgetrokken gevel bevat vier bouwlagen en wordt afgedekt met een plat dak. De gevelwand wordt op de tweede en derde verdieping onderverdeeld door lisenen. De kozijnen en deuropeningen worden recht afgedekt met lateien. De houten kozijnen op de begane grond en de vierde verdieping zijn nog oorspronkelijk en voorzien van roedenverdelingen. De gevel die hier in oostelijke richting op aansluit, springt naar voren en behelst de eveneens uit de jaren dertig daterende uitbreiding met bakstenen gevels en een deels plat dak en deels met sheddaken. Dit bouwvolume telt drie verdiepingen met op twee plekken een verhoging, waarin de liftschachten zijn gesitueerd. De zijgevel van dit blok, op het westen gericht, bevat rechts een travee met drie verdiepingen onder een shed en op de begane grond een eenlaags aanbouw van recente datum. De venters op de verdiepingen zijn op een na nog oorspronkelijk en voorzien van roeden verdeling. Links van deze travee is een liftschacht toegevoegd in afwijkende baksteen. De gevel aan de noordzijde heeft een entree in het midden. De meerruitsvensters onder doorlopende lateien zijn overwegend van staal, sommige zijn vervangen door hout. Verder naar het oosten sluit het lage bouwdeel aan van de productiehal uit ca. 1958. Deze lage blinde bakstenen gevel bevat een terugliggende ingangspartij en links ervan is de gevel beplaat.

De gevels verder in oostelijke richting betreffen uitbreidingen die niet onder de bescherming vallen. De zuidoostelijke wand: De zuidoostzijde van het complex bestaat op de begane grond volledig door de van de bescherming uitgesloten uitbreidingen en wordt niet beschreven. Vanuit oostelijke richting is boven de eenlaags productiehallen het bouwvolume uit de jaren dertig zichtbaar, namelijk het voorste deel met de platte daken die voorzien zijn van overstekken en het daarachter gelegen volume dat wordt afgedekt met sheddaken.

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 2 van 18

De zuidwestelijke wand: De gevels aan de zuidwestzijde van het complex worden van west naar oost grotendeels in beslag genomen door de buiten de bescherming vallende uitbreidingen. Meer naar het westen, richting Kerkewijk, markeert een terugliggend deel de productiehal uit 1958 met vermoedelijk een verlenging uit ca.1965. De gevel van dit al dan niet verlengde bouwdeel is voorzien van witte en blauwe beplating tussen bakstenen penanten. De vensters zijn van hout. In het midden een entree met een luifel. De gevel zet zich om de hoek in de zelfde trant voort. Ook in deze westelijk gerichte gevelwand bevindt zich een entree met daarboven een luifel. De sheddaken lopen aan de kopse kant grotendeels schuin terug en worden met een opmerkelijke punt afgesloten. De zuidelijke gevelwand ligt waar de productiehal eindigt, verder terug. Hier wordt met een eenlaags bakstenen tussenlid aangesloten op de uitbreidingen vanaf de jaren ’30 en op de begane grond een toevoeging uit ca. 1968 in een afwijkende baksteen. Er boven is de uitbreiding uit de jaren ’30 zichtbaar met vier grote meerruits stalen vensters onder een plat dak. Links van de stalen vensters zijn drie getoogde houten vensters. De zijgevel van dit bouwvolume, op het westen georiënteerd, heeft een gewijzigde begane grond met erboven drie meerruits vensters.

Het meer terugliggende bouwdeel is van oudere datum en bevat op de verdieping getoogde houten vensters. De noordwestelijke wand: Vanaf de Kerkewijk is van het complex in eerste instantie voornamelijk de voorgevel van het al beschermde fabriekspand zichtbaar, waar zich de uitbreidingen achter bevinden. Rechts van het fabriekspand zijn tussen de fabriek en directeurswoning de uitbreidingen deels zichtbaar. Daarbij vallen de luchtbrug uit ca. 1970 en de schoorsteen van het ketelhuis op. Vanuit deze hoek is ook de noordelijke bakstenen zijgevel van de uitbreiding uit de jaren 30 zichtbaar. Hierin bevinden zich op de verdieping getoogde houten vensters. Op de begane grond is vanaf de westzijde een elektriciteitshuisje en een bakstenen afscheiding zichtbaar. Interieur In het interieur van de uitbreiding uit de jaren dertig zijn van belang: - Op de derde verdieping van de uitbreiding in het verlengde van de oude fabriek is het plafond gedeeltelijk met kraaldelen afgewerkt. Deze zijn kenmerkend voor de bouwtijd. - De trappenhuizen. - Op enkele plekken zijn nog de centrale verwarmingselementen aanwezig. Deze zijn kenmerkend voor de bouwtijd. - Twee liftschachten en liften. - Op enkele plekken zware ijzeren schuifdeuren. In het bouwdeel uit de jaren vijftig is van belang: - De vlakke, lichtdoorlatende plafondafwerking.

- Opmerkelijk en van enige cultuurhistorische waarde zijn de nog aanwezige installaties voor de luchtbehandeling. Cultuurhistorische beschrijving De Kerkewijk is een lange, rechte weg in het verlengde van de Hoofdstraat van Veenendaal. De straat is een restant van de middeleeuwse veenkoloniale structuur. Een wijk was een klein kanaal voor de aan- en afvoer van water en turf naar de hoofdvaart. De straatnaam is afgeleid van de aanwezigheid van een (nog bestaande)

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 3 van 18

kerk aan de wijk. In 1845 werd het noordelijke deel van de Kerkewijk gedempt. Vanaf deze tijd tot circa 1940 maakte Veenendaal een explosieve groei door. Er verrezen in de loop der tijd vooral vrijstaande woningen. De Ritmeester sigarenfabriek vindt zijn oorsprong in een tabakskerverij die Jochem van Schuppen in 1887 oprichtte op een zolder van een gebouw bij de markt. Bij gebrek aan interesse voor tabak, ging Van Schuppen al snel over op het vervaardigen van sigaren. Het was de eerste sigarenfabriek in Veenendaal. Het bedrijf groeide uit tot de meest succesvolle sigarenfabriek van het land. De vraag naar sigaren nam toe en in 1910 werd besloten het gebouwtje bij de Markt te verlaten en een grote fabriek te bouwen aan de Kerkewijk. In 1912-1913 verrees een fabrieksgebouw aan de Kerkewijk naar ontwerp van B. van Kreel. In 1915 kreeg het bedrijf de naam Ritmeester. In de loop der jaren werd de fabriek meerdere malen fors uitgebreid totdat in 2005 de productie werd gestaakt en er in 2007 een einde kwam aan het hoofdkantoor van Ritmeester op de Kerkwijk 65. Rond 1934 vond een verbouwing plaats naar ontwerp van Erven B. van Kreel. Blijkens de blauwdrukken waren op de begane grond een pakhuis, kerverij en stopkamer ondergebracht. Op de eerste verdieping bevonden zich de expeditie, kantoor, magazijn en sorteer-, droog- en plakkamers. Op de tweede verdieping lag de sigarenmakerij.

Op de derde verdieping waren de ringerij, droogkamer, kisten- en vormenzolder. Achter het woonhuis rechts van de fabriek bevond zich toen al een bouwvolume, dat op de kadasterkaarten in 1910 is ingetekend. Aan dit bouwvolume werd in de jaren ’30 een hoger deel toegevoegd, dat rond 1968 aan de noordzijde nog een keer met een eenlaags bouwdeel is uitgebreid. Bij de na-oorlogse uitbreiding met de productiehal uit 1958 werd het totale oppervlak van de fabriek bijna verdubbeld met de toevoeging van een grote hal. Het gebruik van vakwerkliggers maakte een nog grotere overspanning mogelijk. Deze werden in kleinere delen in een fabriek in elkaar gelaste waarna ze in het werk met boutverbindingen werden samengesteld tot grotere liggers. De stalen vakwerkliggers werden daarbij opgelegd in een betonskelet. De hal vormt hiermee een voorloper van de hedendaagse hallenbouw. De hal kenmerkt zich door de parallelle lichtstraten, die vergelijkbaar zijn met sheddaken en die karakteristiek zijn voor historische fabrieksgebouwen. In de beginperiode hadden deze sheddaken een gesloten karakter, maar op een gegeven moment werd er ook glas in geplaatst om meer daglicht toe te laten treden. Bij de uitbreiding van ca. 1958 is een kenmerkend verlaagd plafond met witte platen en figuurglas toegepast ter verstrooiing van het daglicht en een indirecte daglichttoetreding.

De sheddaken waren daardoor van binnenuit aan het zicht ontnomen en zal daarmee een voor die tijd en moderne en klinische uitstraling hebben gekregen. De ontwikkeling van de fabriek, waarbij het bedrijf zich vestigde in een oud lint en door de uitbreiding een flink deel van het centrumgebied in beslag nam, is kenmerkend voor de Veenendaalse stedenbouwkundige en industriële ontwikkeling. De uitbreidingen van de fabriek kenmerken zich in verschillende fasen die een aanzienlijke schaalvergroting zichtbaar maken. Voor een exacte datering van de uitbreidingen tot aan de jaren ’50 wordt ook doorverwezen naar het Bouwhistorisch deelonderzoek (Van Rhenen, 22 maart 2022).

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 4 van 18

Waardestelling De beschreven fabrieksdelen zijn vanuit stedenbouwkundig, architectuurhistorisch en cultuurhistorisch oogpunt van lokaal belang - als onderdeel van de historische lintstructuur van de Kerkewijk; - vanwege de ensemblewaarde met het fabrieksgebouw uit 1913; - als een goed voorbeeld van de ontwikkeling van een fabriek met steeds grotere productiehallen en de daarbij passende nieuwe constructietechnieken. - als voorbeeld van ontwerpen uit het oeuvre van de Veenendaalse architect B.van Kreel en erven van Van Kreel. - als uitdrukking van de economische ontwikkelingen in de gemeente, namelijk de groei van Veenendaal tot flinke industriestad in de twintigste eeuw; - vanwege de herkenbaarheid van de oorspronkelijke functie; - vanwege de typologische zeldzaamheid.

Bronnen Gemeentearchief Veenendaal - Bouwtekeningen en bouwaanvragen 1934-2015 Archief Architectenbureau Huibers van Weelden architecten - Bouwtekeningen van de eerste uitbreiding, vermoedelijk jaren ’30. Literatuur - D. Cazemier en W. van der Hamsvoord, Monumenten Inventarisatie Project. Gemeente Veenendaal, Utrecht 1992, objectnr. VND 43. - J. van ’t Hof, M. Kooiman en T. Stol, Veenendaal. Geschiedenis en architectuur, Zeist 1992 (Monumenten-inventarisatie Provincie Utrecht), p. 24, 47-48, 95, 106-107. - RAAP, “…alles gebeurde met de hand…”. Een geactualiseerde archeologische waarden- en verwachtingskaart en een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Veenendaal, ongepubliceerd rapport, Weesp 2018, p. 41, 52, 70. - W. van Amerongen, Ritmeester intimus; ruim een eeuw sigarenfabriek, Veenendaal 1988. - Van Rhenen, Bouwhistorisch deelonderzoek van de Ritmeester Sigarenfabriek. Kerkewijk 65 te Veenendaal, 22 maart 2022 Websites - www.topotijdreis.nl - www.ritmeester.com/en/our-company - www.usine-utrecht.nl/sigarenfabriek-ritmeester-veenendaal Bijlagen - Kadastrale kaart oktober 2021 met omvang bescherming - Obliek luchtfoto’s oktober 2021 - Foto’s mei 2019 en januari 2022 - Van Rhenen, Bouwhistorisch deelonderzoek van de Ritmeester Sigarenfabriek. Kerkewijk 65 te Veenendaal, 22 maart 2022

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 5 van 18

Kadastrale kaart oktober 2021met omvang bescherming

Aan deze kaart kunnen geen rechten worden ontleend. De beschrijving is leidend. Geel = omvang bescherming monument

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 6 van 18

Obliek luchtfoto’s oktober 2021

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 7 van 18

Rechterzijgevel (zuidzijde) van verlenging van het fabriekspand

Noordelijke zijgevel van de verlenging van het fabriekspand

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 8 van 18

Kopgevel van het noordelijke bouwdeel jaren ‘30

Noordgevel bouwdeel jaren ‘30

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 9 van 18

Achtergevel van het noordelijke bouwdeel en zijgevel van productiehallen

Foto’s januari 2022

De zuidelijke bouwdelen, westkant

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 10 van 18

Doorkijk naar de zuidelijke bouwdelen met links de verlenging van het fabriekspand.

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 11 van 18

Zuidwestelijke gevels productiehal.

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 12 van 18

Zuidelijke gevels van de uitbreiding uit de jaren 30 en aanbouw van ca. 1968.

Interieuronderdelen

Trappenhuis bouwdeel jaren ’30.

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 13 van 18

Bovenste verdieping bouwdeel jaren ’30. Met sheddak en schuifdeur.

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 14 van 18

Kraaldelen in verlenging van oude fabriekspand, zolderverdieping.

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 15 van 18

Lift bouwdeel jaren ’30.

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 16 van 18

Onderdeel luchtbehandelingsinstallatie, productiehal 1958.

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 17 van 18

Recht, lichtdoorlatend plafond onder de lichtstraten

MooiSticht april 2022 – 1e wijziging 11 mei 2023 Redengevende beschrijving gemeentelijk monument Kerkewijk 65 te Veenendaal Pagina 18 van 18