4. RIB ‘Terugbetaling Rijk wegens natuurlijke verbintenis’

RAADSINFORMATIEBRIEF Documentnummer Aan Van

Datum Onderwerp

2024/51766 Gemeenteraad College van burgemeester en wethouders 26 februari 2024 Terugbetaling Rijk wegens natuurlijke verbintenis

Het ministerie van SZW verstrekt aan gemeenten op grond van de Regeling specifieke uitkering kwijtschelding schulden SZW (op grond van de Wet hersteloperatie toeslagen) een specifieke uitkering ter bekostiging van kwijtgescholden schulden van gedupeerden en toeslagenpartners. Het ministerie van SZW betaalt een uitkering uit na indiening van de sisa-opgaaf door gemeenten. Onterecht ontvangen uitkering De sisa-opgaaf voor de Regeling dient in 2021 voor het eerst ingevuld te worden. De sisa-opgaaf bestaat uit het invullen van een G2, G3, G4 en G12 bijlage en op het moment van indienen is nog onvoldoende duidelijk onder welke categorie de kwijtschelding van de verschillende vorderingen moeten worden ondergebracht. De 4 categorieën zijn bedoeld om te voorkomen dat samenloop zou ontstaan met andere regelingen rond compensatie van kwijtschelding 1 In 2021 is er namelijk ook nog geen handreiking. Achteraf blijkt dat de gemeente Veenendaal een te hoog bedrag heeft ontvangen. Op basis van onze sisa-opgaaf heeft het Rijk een bedrag van € 495.135,- aan de gemeente Veenendaal betaald, terwijl dit feitelijk € 38.793,- had moeten zijn. Op 9 oktober 2023 bevestigt het Rijk na schriftelijke vragen van ons dat er een bedrag van € 456.342,- te veel is betaald. Het college neemt het standpunt in dat dit bedrag terugbetaald moet worden, omdat sprake is van een natuurlijke verbintenis.

In deze brief wordt dit standpunt uiteengezet. Natuurlijke verbintenis Op grond van artikel 6:3 BW is sprake van een natuurlijke verbintenis 1. wanneer de wet of een rechtshandeling de afdwingbaarheid onthoudt; en 2. wanneer iemand jegens een ander een dringende morele verplichting heeft van zodanige aard dat naleving daarvan, hoewel rechtens niet afdwingbaar, naar maatschappelijke opvattingen als voldoening van een aan die ander toekomende prestatie moet worden aangemerkt. Er is dus sprake van een natuurlijke verbintenis als is voldaan aan deze twee voorwaarden.

1 (NB dat is met name aan de orde bij leningen voor ondernemers: Bbz en Tozo ).

Raadhuisplein 1 • 3901 GA Veenendaal • Postbus 1100 • 3900 BC Veenendaal Tel. (0318) 538 538 • Fax (0318) 510 414 • www.veenendaal.nl • www.veenendaal.nl/vraag

Geen afdwingbaarheid De afdwingbaarheid is bestuursrechtelijk en civielrechtelijk onderzocht. Aan de gemeente Veenendaal is bij beschikking € 495.135,- aan uitkering toegekend. Deze beschikking is in kracht van gewijsde gegaan. In de Regeling specifieke uitkering kwijtschelding schulden SZW is geen grondslag tot terugvordering opgenomen, ook niet als de uitkering grotendeels het gevolg is van een verkeerd ingevulde sisa-opgaaf. Een expliciete keuze over het ontbreken van deze grondslag ontbreekt. Dit betekent echter niet dat ervan kan worden uitgegaan dat de wetgever hiermee heeft bedoeld dat gemeenten (onterecht) ontvangen uitkering mogen behouden Het Rijk stelt in haar mail van 9 oktober 2023 dat de terugbetaling uitsluitend op vrijwillige basis kan plaatsvinden. In de e-mail van 9 oktober 2023 staat dat de ministeriële regeling voor het kwijtschelden van publieke schulden SZW niet de mogelijkheid biedt om nu nog correcties over het jaar 2021 door te voeren. In dezelfde e-mail staat dat terugbetaling alleen kan op basis van vrijwilligheid. In hetzelfde bericht staat ook dat, als de gemeente Veenendaal het bedrag wil terugbetalen, dit alleen kan worden gedaan op basis van vrijwilligheid door het bedrag over te maken op het bankrekeningnummer van het ministerie van SZW: NL30INGB0705003434 met als omschrijving ‘Spuk G12 sisa 2021 gemeente Veenendaal’.

In een aanvullende e-mail van 5 december 2023 verklaart het Rijk ook dat er geen sprake is van een civielrechtelijke verplichting tot terugbetaling. Er is overigens nog een kans aanwezig dat het Rijk het bedrag opeist wegens onverschuldigde betaling (artikel 6:120 BW). Het Rijk heeft dan het recht om het onverschuldigd betaalde op te eisen bij de persoon aan wie onterecht betaald is. In juridische zin wordt gesproken van het recht op restitutie én het ongedaan making van de onverschuldigde prestatie. Echter, het beroep hierop is discutabel en uit de gedane uitlatingen in de e-mails van 9 oktober 2023 en 5 december 2023 kan de conclusie worden getrokken dan het Rijk een beroep op dit artikel weinig kans maakt. Bovendien kan de gemeente Veenendaal met een verwijzing naar de gedane uitlatingen het beroep op dit artikel juridisch betwisten. Het college van B&W gaat om die reden uit van de niet afdwingbaarheid van de vordering. Dringende morele verplichting De morele verplichting kan worden teruggevonden in de algemene beginselen van behoorlijk bestuur (Abbb) en de eisen van redelijkheid en billijkheid. Zo dient de gemeente Veenendaal zorgvuldig, consistent en voorspelbaar te zijn, daar waar zij van haar inwoners verlangt dat onterecht ontvangen geld moet worden terugbetaald. Deze gedragsnormen dienen dan ook te gelden voor de gemeente Veenendaal zelf.

Het niet handelen conform de Abbb dragen ook niet bij aan het terugwinnen van vertrouwen in de overheid, toch de kern van de uitvoering van de hersteloperatie toeslagenaffaire. Redelijkheid en billijkheid kan worden teruggevonden in de in Nederland levende rechtsovertuiging dat er een plicht tot terugbetaling geldt als je middelen, die je niet toebehoren, terugbetaalt. Verder kan nog worden gewezen op het feit dat het hier overheidsgeld betreft, geld dat alle inwoners van Nederland betreft, ook de inwoners van Veenendaal. Verjaring Als de gemeente Veenendaal ervoor kiest om het bedrag niet terug te betalen, zal toch rekening moeten worden gehouden met de vordering wegens onverschuldigde betaling, ook al is dit betwistbaar. De vordering wegens onverschuldigde betaling verjaart vijf jaar na de opeisbaarheid daarvan (artikel 6:203 BW en artikel 3:309 BW). De vordering verjaart in dit geval op 9 oktober 2028, omdat op 9 oktober 2023 duidelijk is geworden dat er ten onrechte een te hoog bedrag aan uitkering is verstrekt.

2

Dat betekent dat de gemeente tot vijf jaar na ontvangst geconfronteerd kan worden met een vordering tot terugbetaling. Ook bestaat het risico dat het Rijk in deze periode het recht van verrekening inzet (6:127 BW). Als de middelen in de periode van vijf jaar voor andere doelen wordt ingezet, ontstaat het risico van een tekort op de begroting. Dit risico kan worden ondervangen door de middelen gedurende 5 jaar op te nemen in de overlopende passiva in de balans ten behoeve van het recht op restitutie van het Rijk. Hiermee is door de accountant ingestemd. Redenen om het geld niet terug te betalen Er zijn 3 redenen waarom gediscussieerd kan worden over het terugbetalen. Allereerst handelt het Rijk niet zorgvuldig. In 2021 wordt voor het eerst de mogelijkheid geboden om via de sisa-opgaaf de kosten van kwijtschelding te declareren bij het Rijk. Deze eerste sisa-opgaaf 2021 roept door de verschillende kwijtscheldingsmogelijkheden vragen op. Het Rijk laat echter een handreiking achterwege. Deze komt er in 2022 wel. Het Rijk heeft een procedure in het leven geroepen die dermate onduidelijk is dat een vergissing snel gemaakt is. Hoewel van het Rijk kan worden verwacht dat zij zorgvuldige procedures in het leven roept, doet dit feit niets af aan de morele verplichting tot terugbetaling. Daarnaast heeft het Rijk niet kenbaar gemaakt dat het geld terugbetaald moet worden.

Op 9 oktober 2023 bevestigt het Rijk schriftelijk dat er een bedrag van € 456.342,- te veel is betaald. Daarbij stelt het Rijk dat de Regeling niet voorziet in het doorvoeren van correcties over het jaar 2021 (wegens het verlopen van de uiterste termijn), waardoor de terugbetaling uitsluitend op vrijwillige basis kan plaatsvinden. In hetzelfde bericht staat ook dat, als de gemeente Veenendaal het bedrag wil terugbetalen, dit alleen kan worden gedaan op basis van vrijwilligheid door het bedrag over te maken op het bankrekeningnummer van het ministerie van SZW: NL30INGB0705003434 met als omschrijving ‘Spuk G12 sisa 2021 gemeente Veenendaal’. In een aanvullende e-mail van 5 december 2023 verklaart het Rijk dat er geen sprake is van een civielrechtelijke verplichting tot terugbetaling. Uit de e-mail kan niet worden opgemaakt dat het Rijk ondubbelzinnig verzoekt om een terugbetaling van het bedrag. Het kan eerder worden gelezen als een suggestie. Dit roept vragen op, omdat ook het Rijk gehouden is om zorgvuldig, consistent en ook transparant om te gaan met overheidsgeld. De houding van het Rijk kan worden gezien als een legitimatie om het bedrag niet terug te betalen. Echter, uit de e-mail kan ook worden opgemaakt dat het Rijk de uitkering ziet als een niet-opeisbare vordering. Daarmee kan het Rijk dus niet anders dan een suggestie doen.

En dit doet niets af aan het feit dat er een morele verplichting tot terugbetaling bestaat. Tot slot vloeien de middelen terug naar de algemene reserves van het Rijk. Tijdens de behandeling van de derde bestuursrapportage op 14 december 2023 heeft de raad het amendement, om het financieel nadeel bij de inkomensregelingen te dekken door het financieel voordeel toeslagenaffaire, besproken. Op dat moment was het onderzoek rond de ontvangen middelen nog niet afgerond en was dus nog niet bekend waarom het bedrag onterecht was ontvangen. Uitkomst van dit debat was dat dit onderzoek zou worden afgewacht. Uit het onderzoek bleek dat de middelen zijn ontvangen doordat de gemeente Veenendaal de sisa-bijlagen te goeder trouw verkeerd heeft ingevuld. De Regeling was nieuw en op dat moment was er nog geen Handreiking voorhanden. Daarnaast werd tijdens de raadsvergadering op 14 december 2023 de voorkeur uitgesproken om het voordeel niet te laten terugvloeien naar de algemene reserves van de gemeente, maar ze te bestemmen voor de kwetsbare doelgroep.

3

Uit de e-mail van 5 december 2023 van het Rijk volgt dat het Rijk de middelen laat terugvloeien naar de algemene middelen. Dit kan worden gezien als een legitimatie om de middelen te houden, omdat de bestemming van de middelen nu verandert. Echter, de middelen waren bestemd om de gemeente te compenseren voor misgelopen inkomsten uit openstaande vorderingen. De middelen zijn nooit bestemd voor de gedupeerden zelf. Bovendien laat de mededeling in de e-mail van 5 december 2023 onverlet dat de middelen onterecht zijn ontvangen. Ondersteuning gedupeerden toeslagenaffaire De gemeente Veenendaal blijft gedupeerde inwoners ondersteunen en begeleiden. Op basis van de huidige Rijksregeling kunnen gemeenten kosten voor organisatie, uitvoering en voorziening declareren bij het Rijk.

4