3. Programmabegroting 2026 en meerjarenraming 2027-2029

53%

102%

83%

96%

117%

129%

Solvabiliteitsratio

34%

21%

29%

26%

23%

21%

Grondexploitatie

8%

5,9%

10,4%

9,5%

7,0%

1,6%

Structurele exploitatieruimte

-0,16

2,30

2,10

1,0

0,6

0,8

Belastingcapaciteit

85%

85%

82%

82%

82%

82%

De schuldquote laat zien in hoeverre een gemeente afhankelijk is van vreemd vermogen (leningen) ten opzichte van haar structurele inkomsten (baten). Hoe lager dit percentage is des te gunstiger het voor de gemeente is. Om inzicht te verkrijgen in hoeverre sprake is van doorlenen aan particulieren en bedrijven wordt de netto schuldquote zowel in- als exclusief doorgeleende gelden weergegeven (netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen). Op die manier wordt duidelijk in beeld gebracht wat het aandeel van de verstrekte leningen is en wat dit betekent voor de schuldenlast. In 2026 daalt de gemeentelijke schuldquote gecorrigeerd voor leningen naar 83%. Een daling van 19% ten opzichte van de begroting 2025. Dit wordt veroorzaakt door het gefaseerd opnemen van grote investeringen in het meerjareninvesteringsplan (MIP). Vanaf 2026 zien we dat de ratio oploopt. Dit effect treedt op doordat het MIP een forse ambitie in zich heeft. Onze toezichthouder: de provincie Utrecht hanteert als neutrale norm een percentage tussen de 90% en 130%. Boven de 130% is er sprake van meest risicovol (Bron: GTK 2020). De norm van 130% wordt in 2029 nog niet overschreden maar komt er net onder. Belangrijk is dan om daar waar mogelijk bij te sturen door een verdere fasering van de investeringen. Ook wordt het steeds belangrijker om de rentelasten in de begroting verder zeker te stellen.

Met het ook hierop is bij de inventarisatie van de risico's een bedrag van € 420.000 opgenomen om tegenvallers bij de renteontwikkeling verantwoord op te kunnen vangen. Overigens is uit het overleg met onze toezichthouder gebleken dat het hier niet om harde normen gaat. Belangrijker is om te kijken naar het totale gemeentelijk financieel perspectief. Verder wordt nog verwezen naar het financieel kader in deze begroting en de nadere duiding van de kengetallen naar aanleiding van de motie van SGP, CDA, Pro Veenendaal en CU d.d. 15 juli 2025.

93

De solvabiliteitsratio geeft de verhouding eigen/vreemd vermogen aan en helpt om inzicht te krijgen in welke mate wij in staat zijn aan onze financiële verplichtingen te voldoen. Deze ratio daalt in 2026 naar 29%. De verklaring hiervoor is dat in 2026 extra vreemd vermogen nodig is voor de financiering van de investeringen. Deze tendens zal zich in 2027, 2028 en 2029 verder doorzetten. Onze toezichthouder geeft aan dat een percentage onder de 20% meest risicovol is. Volgens de huidige prognose blijven we in de huidige meerjarenbegroting boven de 20%. Het kengetal grondexploitatie geeft weer hoe de waarde van de grond zich verhoudt tot de totale (geraamde) baten. De grondexploitatie kan een forse impact hebben op de financiële positie. De boekwaarde van de voorraden grond is van belang, omdat deze waarde moet worden terugverdiend bij verkoop. Voor de berekening van dit kengetal worden de niet in exploitatie genomen gronden en de bouwgrond in exploitatie bij elkaar opgeteld en gedeeld door de totale baten. Dit kengetal geeft aan dat de gemeente op het terrein van de grondexploitatie iets meer risico gaat lopen door grote projecten als Het Ambacht en Spoorzone. De boekwaarde van de complexen loopt hierdoor wat op. In 2029 zien we dat een aantal complexen wordt afgesloten waardoor het risico terugvalt.

De structurele exploitatieruimte wordt bepaald door het saldo van structurele baten en lasten en het saldo van de structurele onttrekkingen en toevoegingen aan reserves gedeeld door de totale baten. Een begroting waarvan de structurele baten hoger zijn dan de structurele lasten is meer flexibel dan een begroting waarbij structurele baten en lasten in evenwicht zijn. In 2026 komt de structurele exploitatie ruimte uit rond de 2,1. De belastingcapaciteit geeft inzicht hoe de belastingdruk in de provincie of gemeenten zich verhoudt ten opzichte van het landelijke gemiddelde. De toelichting hiervan is opgenomen in paragraaf G Lokale heffingen.

94

B. Onderhoud Kapitaalgoederen Tot de kapitaalgoederen rekenen we de wegen en civiele kunstwerken (bruggen, tunnels en viaducten), de riolering, het water, het groen, de sport- en speelvoorzieningen en het vastgoed in de gemeente. Onderhoud bestaat uit dagelijks onderhoud, groot onderhoud en technische vervanging in renovatie. Omgevingsprogramma Openbare Ruimte (OPOR) De omgevingsvisie (herziene versie 2025/2026), het Programma Circulariteit en het Programma Klimaat en Groen vormen de input voor het nieuwe OPOR. De verwachting is dat deze plannen eind 2025 of begin 2026 gereed zijn. Hierdoor kunnen we het proces voor het opstellen van het OPOR pas in 2026 starten. Bij deze programmabegroting 2026 stellen we voor om het huidige OPOR 2021-2025 met een jaar te verlengen. Mede omdat de jaarschijf 2026 van het MIP met de heroverwegingen doorgeschoven is naar 2027. Algemene ontwikkelingen De komende jaren staat de gemeente voor een grote vervangingsopgave in de openbare ruimte doordat de investeringen einde levensduur is. Doordat de huidige openbare ruimte (grotendeels) gefinancierd is vanuit de ontwikkeling kennen deze momenteel geen financiering. Na vervanging is dit wel het geval en gaan de kapitaallasten en rentelasten stijgen. Naast de vervangingsopgave staat de gemeente voor de opgave te komen tot een klimaatadaptieve, energie neutrale, circulaire en datagerichte gemeente.

Heroverwegingen In de programmabegroting 2025 is besloten de afschrijvingstermijnen voor wegen en riolering aan te passen naar respectievelijk 50 en 60 jaar. Ook is besloten om alle investeringen in de fysieke leefomgeving uit het meerjareninvesteringsplan (MIP) in 2026 één jaar door te schuiven. Door het doorschuiven van de investeringen komt de jaarschijf 2026 en de daarbij horende kapitaallast te vervallen. De projecten die voor 2026 en verder zijn ingepland, zijn inmiddels vanaf 2027 opnieuw ingepland. Hierbij bleek dat uitstel van fase 3 van De Pol teveel overlast voor omwonenden en extra kosten veroorzaakt. Daarom wordt voorgesteld om totaal € 3.000.000,- van 2027 te verschuiven naar 2026. Daarnaast is besloten dat we vanaf 2025 de openbare verlichting versneld van led technologie te voorzien. Conventionele verlichting wordt vervangen door ledverlichting met waaklicht. In 2025 zijn we gestart met de uitvoering wat een vervolg krijgt in 2027 en verder. Technische kwaliteit Op basis van (eigen) inspecties en schouwrapporten wordt klein of groot onderhoud uitgevoerd in de openbare ruimte zodat deze voldoen aan de beeldkwaliteit conform de CROW-systematiek. In de winkelcentra en op de begraafplaats wordt voor de verhardingen, straatmeubilair en groen een A-niveau gerealiseerd. In de overige wijken wordt de kwaliteit beoordeeld op een B-niveau.

Verzorgende kwaliteit De onderhoudskwaliteit wordt in het jaar 2026 grotendeels onderhouden op beeldkwaliteit B en voor winkelcentra en begraafplaats beeldkwaliteit A. Door het regelmatig uitvoeren van een externe schouw wordt de kwaliteit beoordeeld en waar nodig extra inzet gepleegd. Het openbaar groen wordt in lijn met het Koersdocument steeds meer op natuurlijke wijze onderhouden, mede om de biodiversiteit te bevorderen. Het kwaliteitsniveau zal alleen nog gelden voor het cultuurlijke groen (dit neemt af). Voor het natuurlijke groen gaan we monitoren en sturen op soortenrijkdom van inheemse flora.

95

Verloop kwaliteit Aandachtspunt voor de onderhoudskwaliteit zijn de weersomstandigheden waardoor een wisselende piekbelasting ontstaat in het reguliere onderhoud (onkruidverwijdering). Omdat de onkruidgroei een jaarlijks terugkerend probleem is, wil het college zich bezinnen op de vraag welk type groen we in de stad wensen. Arbeidskrapte, klimaatverandering en de wens voor meer natuur en biodiversiteit in de stad, vragen een andere kijk op groen. Dit moet vorm krijgen bij de herziening van onze omgevingsvisie en omgevingsprogramma’s. Daarnaast wil de gemeente inwoners stimuleren om hun leefomgeving schoon, heel en veilig te houden. Participatie In elk project dat wij voorbereiden en uitvoeren, werken we met de participatietrap. We betrekken bewoners bij de voorbereiding van een project. Na afronding van een project volgt een evaluatie. De eventuele verbeterpunten uit de evaluatie borgen wij in ons werkproces en passen we toe op de toekomstige projecten. Integrale planning 2025 Straat

Jaar

Stand van zaken

Afkoppelen en reconstructie De Pol

20242027

Uitvoering

Afkoppelen en reconstructie Dragonder Noord (fase 2)

20252028

In voorbereiding

Vervangen brug De Pionier/Wiekslag (incl. reconstructie De Pioneer/Wiekslag, kruispunt Hoornzwaluw en Verlengde Sportlaan)

20252026

In voorbereiding/uitvoering

Afkoppelen en reconstructie Boogschutter

20252026

In voorbereiding

Groot onderhoud en verbeteren verkeersveiligheid Grote Beer-Lorentzstraat (oost-west)

20252026

In voorbereiding/uitvoering

Reconstructie parkeerplaats Groene Velden I

20242026

Uitvoering

Diverse verkeersmaatregelen

20242026

Uitvoering

Reconstructie Zuivelstraat

20252026

In voorbereiding

Reconstructie Noorderkroon (de circulaire weg)

20252026

In voorbereiding

Vervanging verkeersregelinstallatie door iVRI

2026

In voorbereiding/uitvoering

96

Herstel kademuren (Brederodelaan en Vondellaan)

20252026

In voorbereiding

Groot onderhoud asfaltverhardingen 2026

2026

Uitvoering

Buurtaanpak* Pioniersbuurt, incl. BOSS

20252026

Uitvoering

Buurtaanpak* Componistenbuurt en Vogelbuurt, incl. BOSS

20252026

In voorbereiding/ in uitvoering

Buurtaanpak* Schrijverswijk, incl. BOSS

20252026

In voorbereiding/ in uitvoering

Buurtaanpak* ‘t Hoorntje

20262027

In voorbereiding

Omvormen speelplekken naar BOSS locaties: Componistenbuurt, Dragonder Noord, Franse Gat ((nieuwe inclusie/ samenspeelplek), Schepenbuurt, De Pol en Molenbrug.

20252027

In voorbereiding/ in uitvoering

Vervangen boom- en groenstructuur Van Essenlaan (vanwege invasieve soort)

20252026

In voorbereiding/ in uitvoering

Herinrichting Gortstraat (gedeelte Vendelseweg – D.S. van Schuppenstraat)

20252027

In voorbereiding

Herinrichting Salamander

20252028

In voorbereiding

Herinrichting Schepenbuurt fase 1

20252028

In voorbereiding

Herinrichting Marsmanlaan en Achterberglaan (aanleg hemelwaterriool)

20252026

In voorbereiding

Herinrichting Buurtlaan-oost (oostzijde)

20252026

In voorbereiding

Herinrichting Schoolstraat

20252026

In voorbereiding

* Buurtaanpak: in deze aanpak wordt de buurt opgeknapt. We vormen (een deel van) speelplekken om naar BOSS-locaties en we leggen BOSS-routes en ontmoetingsplekken aan. Waar nodig renoveren we groen en herstellen we boomstructuren. Ook kijken we naar locaties om te vergroenen. Straatwerk wordt recht gelegd en wortelopdruk zo veel mogelijk 97

weggenomen. Bebording wordt in orde gebracht en straatkolken worden waar nodig hersteld of vervangen. Ook worden blindegeleidetegels aangebracht op hoofdroutes om de toegankelijkheid te verbeteren. Tot slot wordt aandacht besteed aan de veiligheid van schoolomgevingen. Na realisatie kan de buurt er weer minimaal 7 jaar tegenaan zonder dat grootschalige ingrepen nodig zijn. Wegen, kunstwerken, Openbare verlichtingen en technische installaties Beleidskaders Het vastgestelde beleidskader is het Omgevingsprogramma Openbare Ruimte 2022-2025 (OPOR 2022-2025). Kapitaalgoederen die aan het einde van de technische of maatschappelijke levensduur zijn worden gereconstrueerd. Hierbij wordt gekeken of vervangingen integraal opgepakt kunnen worden. Financiële consequentie (langjarig) De komende jaren staat de gemeente voor een grote vervangingsopgave voor de openbare ruimte, waaronder de wegen, kunstwerken, openbare verlichting en verkeersregelinstallaties. Deze zijn veelal aangelegd en gefinancierd vanuit de grondexploitatie. Bij vervanging levert dit een toename op van kapitaal- en rentelasten zoals in onderstaande grafiek is weergegeven.

Figuur 1: visualisatie kapitaallasten taakveld verkeer en vervoer De verkeersregelinstallaties (VRI's) zijn aan het eind van hun levensduur en aan vervanging toe. De eerste VRI’s zijn in 2024 en 2025 vervangen door intelligente installaties (iVRI’s). De komende jaren wordt geïnvesteerd in de vervanging van de overige VRI’s. Bij het vaststellen van het OPOR is besloten in 2026 een voorziening met een jaarlijkse dotatie van € 1.370.000,- in te stellen voor financiering van het groot onderhoud van de asfaltverhardingen. In de kadernota 2025-2028 (heroverwegingen) is besloten om de jaarlijkse dotatie te verlagen naar € 1.020.000,-.

98

Vertaling begroting Voor de reconstructies aan wegen en kunstwerken is voorgesteld om een investeringsbudget van € 1.410.000 van 2027 naar 2026 te verschuiven. Dit zodat aansluitend op fase 2 gestart kan worden met fase 3 van de reconstructie in wijk de Pol. Dit om langere overlast voor de omwonenden en extra kosten te voorkomen. Voor het dagelijkse onderhoud zijn in 2026 de volgende bedragen in de exploitatiebegroting opgenomen: • Wegen en kunstwerken en gladheidbestrijding € 3.105.899,-; • Openbare verlichting, technische installatie en VRI € 842.985,-; • Straatmeubilair , bewegwijzering en bebording € 334.604,-; • Reiniging openbare ruimte en onkruidverwijdering € 1.165.343,-. Riolering Beleidskaders Het vastgestelde beleidskader is het Omgevingsprogramma Openbare Ruimte 2022-2025 (OPOR 2022-2025). Financiële consequentie (langjarig) De komende jaren worden riolen vervangen welke aangelegd zijn vanuit de grondexploitatie, ook worden nieuwe hemelwaterrioleringen en waterbergingen aangelegd. De komende jaren levert dit door deze bedragen te investeren een toename aan kapitaalslasten op zoals in de onderstaande grafiek is weergegeven.

Figuur 2. visualisatie toename kapitaallasten taakveld riolering Elk jaar worden in Veenendaal reconstructies uitgevoerd van straten en wijken. Hierbij wordt het hemelwater afgekoppeld van het vuilwaterriool. Het regenwater komt dan in het oppervlaktewatersysteem wat berging bevat en afvoer naar de Grift. Omdat er door klimaatinvloeden in de toekomst grotere piekbuien zullen gaan optreden, bestaat het gevaar dat De Grift door de aanliggende gemeenten dusdanig wordt belast dat dit benedenstrooms bij Amersfoort voor problemen kan zorgen. Om deze piek in de afvoer van regenwater te dempen, en water vast te houden waar het valt, kan het regenwater ter plaatse langer geborgen dan wel geïnfiltreerd worden. In de Veense situatie is dit echter heel complex vanwege de hoge grondwaterstand in relatie tot het benodigde ruimtebeslag. Of berging en infiltratie mogelijk en noodzakelijk is, is daarom maatwerk per locatie. De klimaatstresstest die op het moment wordt uitgevoerd, zal hierin sturing geven. De extra investeringskosten en de gevolgen voor de kapitaallasten en rioolheffing voor de komende jaren worden in het nieuwe OPOR in beeld gebracht.

99

Vertaling begroting Voor afkoppelprojecten en rioolvervangingen is in 2026 een bedrag van € 1.400.000,opgenomen. Dit betreft het voorstel voor verschuiving van de middelen van 2027 naar 2026 voor fase 3 van de reconstructie van wijk de Pol. Voor het dagelijkse onderhoud zijn onderstaande bedragen in de exploitatiebegroting 2026 opgenomen: •

Rioolbeheer € 576.669,-;

•

Reinigen en onderhouden kolken en plaagdierbestrijding € 305.906,-;

•

Onderhoud pompen en persleidingen € 277.411,-.

Ook is € 155.000,- beschikbaar voor het stimuleren van afkoppelen van regenwater en vergroenen van particuliere percelen. En er is € 150.000,- beschikbaar voor het afkoppelen van regenpijpen bij reconstructieprojecten. Deze impuls wordt gedekt uit de voorziening rioleringen. Water Beleidskader Het vastgestelde beleidskader is het Omgevingsprogramma Openbare Ruimte 2022-2025 (OPOR 2022-2025). Financiële consequentie Naast het regulier onderhoud zoals het maaien en korven van vijvers en sloten worden in 2026 meerdere watergangen en oevers voorzien van nieuwe beschoeiingen of omgevormd tot natuurvriendelijke oevers. Vertaling begroting Voor het vervangen van beschoeiingen is in 2026 vanuit het meerjareninvesteringsplan €159.185,- opgenomen. Voor het dagelijkse onderhoud zijn onderstaande bedragen in de exploitatiebegroting 2026 opgenomen: •

Maaien vijvers en klein onderhoudswerk € 91.376,-;

•

Baggerwerkzaamheden € 158.905,-.

Groen en speelvoorzieningen/ Bewegen, Ontmoeten, Spelen en Sporten (BOSS) Beleidskader Het vastgestelde beleidskader is het Omgevingsprogramma Openbare Ruimte 2022-2025 (OPOR 2022-2025). Voor de openbare sport- en speelvoorzieningen is dit uitgewerkt in het BOSS uitvoeringsplan 2023-2030. Er wordt zoveel mogelijk integraal gewerkt. Investeringen aan het groen en speellocaties vinden gelijktijdig plaats met reconstructies van buurten of met onderhoud aan verhardingen. Groot voordeel van de integrale aanpak is onder andere dat er duurzame groeiplaatsen voor bomen aangelegd kunnen worden onder de verharding. Hierdoor kunnen bomen groot en oud worden en daarmee een belangrijke bijdrage leveren aan het klimaat. Uitgangspunt is dat waardevol groen behouden blijft en dat Veenendaal in 2030 groener is dan in 2020.

100