20210607 Participatie en draagvlak in de energieopgave

, Participatie, draagvlak en democratische besluitvorming in de energie- en warmtetransitie

Inhoud presentatie gemeenteraad Veenendaal - Participatie in de energie- en warmtetransitie op hoofdlijnen • Het waarom • In beeld brengen lokale situatie aan de hand van invultool

• Toetsing aan democratische waarden • Welke overwegingen komen er dan naar voren bij de warmtetransitie • Werk met werk - Voorbeelden van samenspel gemeente en bewoners: • Lokaal eigenaarschap • Wageningen, Benedenbuurt • Nijmegen, Hengstdal - Windmolens, zonnevelden en participatie

• Praktijkvoorbeeld: A16 en Noordenveld

Warmtetransitie Klimaatakkoord: In 2050 zijn alle bestaande 12.000 wijken in Nederland aardgasvrij

Nog onduidelijk welke besluiten door wie genomen moeten/mogen worden.

Waarom participatie in de warmtetransitie? - Overheid is afhankelijk van bewoners om maatregelen te nemen en gedrag te veranderen. Hen betrekken is cruciaal voor draagvlak. - Mondige bewoners met eigen ideeën en expertise, willen invloed hebben op hun omgeving. Kunnen goed betrokkenheid organiseren.

- Mensen accepteren een besluit eerder als zij het proces rechtvaardig vinden. Daarom aandacht nodig voor het proces en participatie daarbinnen. Voorkomt bezwaarprocedures achteraf en daardoor kosteneffectief.

Centrale vraag Waar moet je als gemeente op letten als je in democratisch evenwicht met de omgeving de overgang naar aardgasvrije wijken wil realiseren?

Vraag verkend in Community of Practice (2017-2019) met 25 betrokken partijen (bewoners tot gemeente).

Lessen daaruit gepubliceerd april 2019, zie website Platform31: “Optimaal samenspel voor een aardgasvrije wijk” https://www.platform31.nl/publicaties/optimaal-samenspel-voor-een-aardgasvrijewijk

Naar de publicatie

Democratische bril Democratische waarde

Toelichting

Inclusie

Is deze vorm zo toegankelijk mogelijk voor verschillende betrokkenen? (of zijn er passende vormen voor verschillende betrokkenen)

Deliberatie

Is deze manier van gesprek, discussie en besluitvorming zuiver?

Transparantie

Is het transparant wie, wanneer, waar en hoe over spreekt en besluit?

Zeggenschap

Zijn de checks & balances op orde (macht en tegenmacht), hoe gaat verantwoordelijkheid samen met zeggenschap?

Efficiency

Hoeveel geld, tijd en energie vraagt het?

Democratische vaardigheden

Is iedereen voldoende toegerust om mee te doen, verantwoording te dragen voor het besluit en voor de uitvoering?

(bron: Draaiboek democratisch samenspel)

Werk met werk - Energietransitie en gezondheid in kwetsbare wijken (experimenteerprogramma)

- Learning Community Domeinoverstijgende aanpakken in kwetsbare wijken - (voor 14 juni aanmelden)

- Verduurzaming verbinden aan aanpak openbaar gebied en ondergrond - RES: keuze voor zonnepanelen (verbinden aan welke inzet in Veenendaal?)

Voorbeelden van samenspel gemeenten en bewoners

Burgerparticipatie in de warmtetransitie - Introductie handreiking

- Lokaal eigenaarschap - Benedenbuurt, Wageningen - Hengstdal, Nijmegen

Lokaal (maatschappelijk) eigenaarschap - SpaarGas Ramplaan Kwartier, Haarlem

- Energiecollectief Capelle - AlexEnergie, Rotterdam Alexanderpolder en Ommoord - TexelEnergie (nu wel onderdeel van een samenwerkingsverband van meerdere collectieven in Nederland) - Energy Island Goeree Overflakkee

Benedenbuurt, Wageningen - 400 woningen, jaren 40-50, zowel koop als huur. Klimaatstraatfeest, duurzaamheidsactiviteiten - Idee bewoner brengt wijk in actie • vervanging riolering koppelen aan aanleg warmtenet

• Studies, overleg, bewoner als wijktransitie aanjager, projectgroep gegroeid naar actieve 25 bewoners en 100 die op de hoogte willen worden gehouden. • Bewonersavond over verdere verkenning

• Projectgroep richt zich ook op communicatie naar de buurt en onderlinge rolverdeling

- Steun Gelder Energieakkoord

Hengstdal, Nijmegen - Ambitie van gemeente om warmtenet verder uit te rollen en regionaal aan te sluiten (op warmtenet Arnhem) - Ervaring opdoen met alternatieven: Hengstdal (all electric: vergaand isoleren, i.c.m. warmtepompen en zonnepanelen)

- Hengstdal: 7000 inwoners, jaren 40-50, tweederde sociale huur en deels toe aan renovatie (waarbij gas verdwijnt), ambitie woningeigenaren mee te krijgen - Gemeente zet in op versterking bestaand bewonersinitiatief Duurzaam Hengstdal (vooral gericht op energiebesparing en realiseren zonnedaken) - Inzet ingehuurde coordinator, ondersteuning extern bureau (vergelijken technische opties) - Duurzaam Hengstdal neemt voortouw in gesprek over plannen aardgasvrije wijk

Vervolg Hengstdal - Maandelijke duurzaamheidscafé’s, inspraak en discussieavonden bieden voor raadsleden platform om met bewoners in gesprek te gaan. - Flexibiliteit: proeflocatie BES (Buurt Energie Systeem), kleinschalige collectieve warmteoplossing (voor 400 tot 800 woningen) (neemt deel aan PAW)

- Bewoners zijn eigenaar en hebben zeggenschap over de exploitatie (samenwerking proeftuin gemeente, Alliander, corporatie Woonwaarts en Duurzaam Hengstdal)

Windmolens, zonnevelden en burgerbetrokkenheid: praktijkvoorbeeld - Energie A16 (28 windmolens, geschat vermogen goed voor verbruik 100.000 huishoudens) • Burenregeling, Energietransitie Lokaal (25% rendement), Financiële participatie • Provincie, BOM, 4 gemeenten, 3 lokale stichtingen gericht op verduurzaming, 4 wijks/dorpsraden Breda, Ontwikkelaars windmolens

- Noordenveld (zonnevelden); vereiste gesteld van 50% lokale participatie.

- Handreiking zon en wind - Hart van Brabant, participatiemodellen wind en zon (inclusiviteit, p. 26)

NIET ONDERDEEL VAN DE TE GEVEN PRESENTATIE, WEL ONDERDEEL VAN DE TE VERSTUREN PRESENTATIE

Bijlage bij Presentatie gemeenteraad Veenendaal Wegwijzer Participatie in de warmtetransitie voor raadsleden

Opbouw Wegwijzer Participatie

1.

Waarom is het belangrijk om bewoners te betrekken bij de warmtetransitie?

2.

Wat is participatie door bewoners in de warmtetransitie?

3.

Op welke manieren kunnen bewoners betrokken worden bij de warmtetransitie?

4.

Hoe organiseer je participatie op een democratische manier in de warmtetransitie?

5.

Welke vormen van digitale participatie zijn bruikbaar voor de warmtetransitie?

6.

Hoe wordt er door verschillende typen bewoners gedacht over de warmtetransitie?

De warmtetransitie onderscheidt zich van veel andere beleidsprocessen doordat het voor het slagen hiervan nodig is dat bijna iedereen meedoet. Eigenaar-bewoners moeten, afhankelijk van welke technische oplossing wordt gekozen, maatregelen treffen in hun huis, sociale huurders moeten instemmen met verbouwingen. Alleen communicatie, of een algemene participatieaanpak, is niet voldoende om hen hiervoor te motiveren. Het vraagt daarom om een persoonlijke, op verdergaande betrokkenheid gebaseerde aanpak. Daarnaast speelt dat veel bewoners graag directe invloed willen op hun leefomgeving. Politiek en maatschappelijk gezien is de energietransitie (waarbinnen de warmtetransitie valt) een gevoelig onderwerp met een grote impact. Het vraagt om een zorgvuldig proces waarin belangen van bewoners worden meegenomen. De overheid is één van de spelers in het netwerk van partijen dat nodig is om de warmtetransitie voor elkaar te krijgen. Bovendien weten bewoners vaak het beste wat er leeft in hun wijk. En een deel van de bewoners heeft kennis en ideeën over de warmtetransitie waarmee plannen kunnen worden verbeterd.

Need to know

1. Waarom is het belangrijk om bewoners te betrekken bij de warmtetransitie?

In de publicatie ‘Burgerparticipatie in de warmtetransitie’ van Platform31 is vanuit praktijkcasussen beschreven wat de successen en spanningen kunnen zijn bij het betrekken van bewoners. Voor raadsleden kunnen deze helpen bij het vaststellen van kaders rondom participatie.

Nice to know

Verder lezen…

Het begrip participatie gaat over actief, vrijwillig deelnemen. Een aandeel ergens in hebben. Betrokken zijn bij iets. In beleidsprocessen wordt vaak de participatieladder gebruikt om aan te geven welke mate van betrokkenheid van bewoners gewenst is. Vaak wordt participatie opgevat als het informeren of om advies vragen van bewoners. Dit zijn de onderste treden van de ladder. Hoewel belangrijk, is dit volgens veel experts niet voldoende in de warmtetransitie. Juist omdat het nodig is dat bewoners actief en vrijwillig meedoen, moeten hogere treden van de ladder worden opgezocht. Daarnaast bestaan er verschillende typen participatie. Burgerparticipatie gaat er vanuit dat het initiatief bij de overheid ligt, burgers kunnen meedenken, meewerken of meebeslissen. Overheidsparticipatie gaat er vanuit dat burgers het initiatief hebben, en de overheid hieraan bijdraagt door te faciliteren, ruimte te maken of juist niets te doen. Het gaat uiteindelijk over het samenspel tussen de gemeente en de gemeenschap. Het is van belang dat de gemeenteraad onderling in gesprek gaat over wat zij verstaat onder participatie en welke eisen zij wil stellen aan hoe bewoners kunnen participeren in de warmtetransitie in hun gemeente. Het is aan te raden om hier duidelijke kaders over te stellen. Zie de gesprekstool voor vragen die hierover besproken kunnen worden.

Need to know

2. Wat is participatie door bewoners in de warmtetransitie?

Op het Leerplatform Raadsleden staat een e-learningmodule over burger- en overheidsparticipatie, waarin onder andere het verschil hiertussen goed wordt uitgelegd en hoe deze in samenspel met elkaar werken.

Nice to know

Verder lezen…

Voor het betrekken van bewoners is zowel communicatie (informeren) als participatie (betrekken) van belang. Daarnaast is het als gemeente van belang om te kijken naar hoe je het participatieproces organiseert, maar ook naar passende methoden om daarbinnen te gebruiken. Er moet daarbij worden bepaald welke onderscheidende rollen raadsleden, bestuurders en ambtenaren hierin vervullen. Naast de representatieve democratie zijn er allerlei vormen ontstaan van participatieve democratie en doedemocratie. Samen vormen zij ‘de meervoudige democratie’. Bewoners kunnen zowel individueel als via bewonersgroepen betrokken raken. Daarbij kunnen bewoners verschillende rollen spelen in de transitie, die kunnen veranderen in de tijd. In de infographic van het Programma Aardgasvrije wijken (PAW) wordt ingegaan op de vraag: ‘Hoe kun je als raadslid zorgen dat bewoners goed geïnformeerd en betrokken zijn?’

Need to know

3. Op welke manieren kunnen bewoners betrokken worden bij de warmtetransitie?

In het ‘Draaiboek voor Democratisch Samenspel’ worden manieren beschreven voor het invullen van je rol als raadslid in de meervoudige democratie, met daarin zowel vormen van representatieve als participatieve democratie. De Handreiking Participatie geeft aanknopingspunten voor gemeenten voor het organiseren van het participatieproces (deel Wijkproces) en voor de mate van invloed die bewoners kunnen hebben (deel Beleidskeuzes). De Natuur- en milieufederaties (onderdeel van de Participatiecoalitie) en Natuur en Milieu geeft gemeenten deze aanbevelingen (H5, pag. 8-9) voor het betrekken van bewoners en bewonersinitiatieven bij het opstellen van de Transitievisie Warmte. Kennisplatform Hier opgewekt heeft een kennisdossier over de warmtetransitie waarin ook vraagstukken over participatie worden behandeld. Zoals: -

Welke mate van participatie hoort bij welke fase in de warmtetransitie? (schema plus participatieladder)

-

Aanbevelingen aan de gemeente voor de Transitievisie Warmte en bewonersparticipatie

Nice to know

Verder lezen…

Er is een belangrijke rol voor raadsleden weggelegd om te controleren of een participatieproces democratisch is verlopen. Er bestaat immers een risico dat hierin vooral bewoners met de sterkste meningen en motivatie meedoen. Daarnaast zijn er kwetsbare groepen die ook gehoord moeten worden maar die wellicht minder snel vooraan staan. Er zal dus soms meer moeite gedaan moeten worden om ervoor te zorgen dat er sprake is van democratische participatie. Daarvoor helpt het om met een ‘democratische bril’ naar het participatieproces of de plannen te kijken. Daarvoor kijk je naar de volgende waarden en ga je na welke vooral van belang zijn bij een vraagstuk: (Bron: Draaiboek Democratisch Samenspel) •

Inclusie: is deze vorm zo toegankelijk mogelijk voor verschillende betrokkenen? (of zijn er passende vormen voor verschillende betrokkenen)

•

Deliberatie: is deze manier van gesprek, discussie en besluitvorming zuiver?

•

Transparantie: is het transparant wie, wanneer, waar en hoe over spreekt en besluit?

•

Zeggenschap: zijn de checks & balances op orde (macht en tegenmacht), hoe gaat verantwoordelijkheid samen met zeggenschap?

•

Efficiency: hoeveel geld, tijd en energie vraagt het?

•

Democratische vaardigheden: is iedereen voldoende toegerust om mee te doen, verantwoording te dragen voor het besluit en voor de uitvoering?

Need to know

4. Hoe organiseer je participatie op een democratische manier in de warmtetransitie?

•

In het ‘Draaiboek voor Democratisch Samenspel’ (pag. 14) wordt ingegaan op de manier waarop je als raad kunt controleren hoe democratisch een proces verloopt.

•

Hoe raadsleden hiermee kunnen controleren op democratische kwaliteit en waarom dit belangrijk is staat in dit vlot geschreven essay (inclusief podcast) van Marije van den Berg ‘Verantwoordelijkheid en zeggenschap democratisch goed delen’.

•

Ook de Handreiking Participatie gaat in op hoe je kunt zorgen voor een goede democratische kwaliteit van het participatieproces (deel Democratisch Samenwerken).

•

De gemeente Rotterdam onderzocht in hoeverre hun communicatie inclusief is en deelt in dit artikel de resultaten.

•

Prof. dr. Marcel Boogers van de Universiteit Twente schreef het essay ‘Energie en democratie’ over hoe de democratische invloed op Regionale Energie Strategieën en andere complexe besluitvormingsprocessen kan worden versterkt.

Nice to know

Verder lezen…

Bestaande ervaringen Vorig jaar is een aantal proeftuinen rondom digitale democratie afgerond. Goed gebruik van digitale democratie verbetert de communicatie en interactie tussen overheid en burgers, zorgt voor deliberatie en gemeenschapsvorming en vergroot de participatie en invloed van burgers in publieke besluitvorming. In de Tweede Handreiking Digitale Democratie van Democratie in Actie die hierover is verschenen, staan nuttige tips hoe je digitale participatie-instrumenten succesvol inzet. Hoofdstuk 1 gaat over betrekken van raad en griffie bij online participatie. Corona en digitale participatie De Coronamaatregelen maken de roep om goede vormen van digitale participatie extra urgent. Gemeenten ontwikkelen in hoog tempo nieuwe online participatiemethoden. Enkele voorbeelden: Amsterdam verving fysieke bijeenkomsten over de Transitievisie warmte door een combinatie van een website, filmpje, inspraakformulier en webinar. Den Haag zet in op telefoongesprekken, flitspeilingen en chatsessies. Eindhoven polst bij actieve buurtbewoners welke digitale methoden het beste passen. Opkomst bij digitale participatie Gemeenten merken soms dat ze nieuwe doelgroepen (jongeren, gezinnen) bereiken. Tegelijkertijd is er een groep die juist niet goed meekomt in de online wereld.

Het Rathenau Instituut stelde eerder vast dat bij digitale participatietrajecten hetzelfde probleem speelt als bij fysieke vormen van participatie: een gebrek aan afspiegeling van de bevolking.

Need to know

5. Welke vormen van digitale participatie zijn bruikbaar voor de warmtetransitie?

•

Het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (OFL) gaat in deze publicatie in op de impact van de coronacrisis op participatie in aardgasvrije wijken.

•

Platform31 bundelt op deze website meer voorbeelden en tools van online participatie (niet specifiek voor het thema aardgasvrij).

•

Welke online alternatieven zijn er voor fysieke bijeenkomsten? Het Kennisknooppunt Participatie publiceerde hier een handreiking over.

•

HIER ontwikkelde het bewonersspel 'HIER begint het’, om buurtbewoners te betrekken en te informeren over het thema aardgasvrij.

•

Het Rathenau Instituut formuleerde uit onderzoek naar digitale burgerparticipatie zes lessen. Les 5: Mobiliseer op maat: online en offline. “Platforms hebben elk hun eigen kenmerken en groep gebruikers. Zo is Twitter meer een elitemedium dan Facebook. De combinatie van online en offline participatiemogelijkheden is ook een vorm van maatwerk.”

•

In 2017 verscheen de Eerste handreiking Digitale Democratie

Nice to know

Verder lezen…

Op bovenstaande vraag is geen eenduidig antwoord: bewoners hebben heel verschillende houdingen ten aanzien van aardgasvrij, en die zijn niet zomaar in hokjes te plaatsen. Participatie is dan ook maatwerk, waarbij het belangrijk is om in de wijk uit te zoeken wat er leeft onder de bewoners, waar hun zorgen zitten en waarvoor ze in beweging komen. Dat kan over heel andere dingen gaan dan de warmtetransitie. Raadsleden hebben overigens ook invloed op gevoelens en denkbeelden van bewoners. Is er vertrouwen in de politiek? Zijn raadsleden benaderbaar voor bewoners? Zijn er onlangs pijnlijke beslissingen genomen? Positieve of negatieve ervaringen van bewoners met lokale politiek raken indirect aan hun houding ten aanzien van thema aardgasvrij.

De recente SCP-publicatie Op weg naar aardgasvrij wonen brengt in beeld welke verschillen er tussen bevolkingsgroepen bestaan in hun steun voor het aardgasvrij-beleid. En welke verschillen er tussen groepen woningeigenaren bestaan in hun intentie om van het gas af te gaan. Het blijkt dat hoger opgeleiden, jongvolwassenen en vrouwen positiever zijn over aardgasvrij-beleid en dat er grote verschillen zijn tussen mensen die makkelijk en moeilijk financieel rondkomen (paragraaf 3.3.2). Onder woningeigenaren zien de onderzoekers voorlopers, twijfelaars en achterblijvers. Hoger opgeleiden en mensen die makkelijk rondkomen behoren eerder tot ‘voorlopers’; ouderen en alleenstaanden blijven achter (paragraaf 4.3).

Need to know

6. Hoe wordt er door verschillende typen bewoners gedacht over de warmtetransitie?

Hoe kun je ook de ‘middengroepen’ betrekken bij de transitie naar aardgasvrije wijken? Daar schreven Buurtwarmte, Energie Samen en Buurkracht een publicatie over. De kern hiervan vindt u in dit artikel. Klimaatstichting HIER voert sinds drie jaar een peiling uit onder bewoners over hoe zij denken over ‘Wonen zonder aardgas’. Uit de laatste peiling, in 2019, blijkt dat het aantal Nederlanders dat het ermee eens is dat huishoudens gaan stoppen met het gebruik van aardgas is het afgelopen jaar gedaald van 57% naar 48%. En bijna de helft (48%) geeft aan op te zien tegen de kosten. In het rapport Van Klimaatakkoord naar duurzame woning verkent Platform31 in hoeverre het rijksbeleid op het terrein van verduurzaming aansluit bij de leefwereld van burgers. De analyse levert aanbevelingen op om beleidsmaatregelen voor energiebesparing meer gericht toe te spitsen op de leefwereld van de doelgroep.(Pagina 38-39) Marktonderzoeksbureau Motivaction onderscheidt in ‘Vijf tinten groener’ op basis van onderzoek vijf duurzaamheidsgroepen. Van ‘structuurzoekers’ tot ‘ontplooiers’. Elk met eigen opvattingen, motivaties om duurzaam te leven en een communicatieaanpak die voor hen werkt.

Nice to know

Verder lezen…