1. Technische vragen en antwoorden extern onderzoek VKA

(TECHNISCHE) VRAGEN Raadscyclus d.d.

Juni 2022

Vragen tbv presentatie / toelichting Technische vragen

-

Onderwerp:

23. Presentatie en bespreking resultaten onafhankelijk onderzoek Verdonck, Klooster & Associates

D66

Vragen tbv presentatie / toelichting Geen

Technische vragen Algemene opmerking De vragen zijn voorgelegd aan de onderzoeker van VKA. Hieronder leest u zijn beantwoording. D66 1) Hoe komt het dat de gemeente Zoetermeer die ook uitvoerig heeft gekeken naar de gemeentewet (art. 172) tot de conclusie komt dat de gemeente geen grondslag heeft om een dergelijk onderzoek in te stellen en dat de gemeente Veenendaal die een beroep doet op hetzelfde artikel tot een andere conclusie komt? Antwoord In de afgelopen jaren hebben verschillende gemeentes onderzoek laten doen naar de rechtmatigheid van dit onderzoek. Daarbij is duidelijk geworden dat juristen niet eenduidig zijn in hun oordeel, sommigen hebben geconcludeerd dat een dergelijk onderzoek wel rechtmatig was, anderen niet. De AVG is een wet die open normen bevat, die ruimte biedt aan een context afhankelijke interpretatie. In dit geval is als grondslag voor de verwerking verwezen naar de Gemeentewet (artikel 172). Dit artikel geeft weinig specifiek aan welke bevoegdheden exact onder dit artikel vallen en welke niet. Juridisch gezien staat daarmee niet zomaar vast of iets ‘wel’ mag of ‘niet’ mag. Bij een onderzoek als dit is sprake van een inbreuk op grondrechten (daar bestaat geen twijfel over), maar een inbreuk kan legitiem zijn als deze noodzakelijk en voldoende proportioneel is.

Tijdens mijn onderzoek heb ik vastgesteld dat de gemeente wel een beoordeling heeft gedaan van de proportionaliteit en noodzakelijkheid, echter heeft zij verzuimd deze op papier te stellen, zodat ik deze niet achteraf heb kunnen beoordelen. In de juridische analyse voor de gemeente Ede is daarbij een belangrijk criterium aangegeven: als sprake zou zijn geweest van ‘heimelijk’ of ‘undercover’ onderzoek dan is twijfelachtig of de proportionaliteit en noodzakelijkheid kan worden onderbouwd. In het onderzoek is echter gebleken dat de Veenendaal expliciet geen opdracht heeft gegeven tot undercover onderzoek. Rechtmatigheid onderzoek? Voor de beantwoording van de rechtmatigheidsvraag stoelt adviesbureau Verdonck, Klooster & Associates haar bevindingen op het onderzoek dat gemeente Ede op 4 november 2021 heeft gepubliceerd. Deze informatie was al bekend bij de Veense raad. Desalniettemin heeft de Veense gemeenteraad op 27 januari j.l. om een onafhankelijk onderzoek gevraagd naar de rechtmatigheid van het NTA onderzoek in Veenendaal. 2) Kunt u aangeven waarom u voor de beantwoording van het rechtmatigheidsvraagstuk volledig leunt op het

onderzoek van Ede en niet zelfstandig een eigen onafhankelijk onderzoek heeft verricht zoals verzocht is door de raad waarbij u gebruik maakt van meerdere informatiebronnen? Antwoord Diverse gemeentes hebben in het verleden door NTA krachtenveldanalyses op laten stellen. Daarbij zijn vooraf tussen de gemeenten en NTA afzonderlijke afspraken gemaakt over de onderzoeksvragen, de onderzoeksopzet en geheimhouding. Iedere krachtenveldanalyse staat daarmee op zichzelf. Na de publicatie in de NRC en de stelling dat er sprake was van heimelijk onderzoek, hebben verschillende gemeenten door advocatenkantoren en privacyadviesbureaus onderzoeken laten uitvoeren naar de werkwijze van NTA. Daarbij zijn de onderzoeken echter onderling verschillend. Zo kan de aanleiding verschillen, de gevolgde onderzoeksmethode, de tijdgeest, de onderzoeksvraag, et cetera. Helaas zijn de conclusies omtrent de rechtmatigheid verschillend. Bij de ene gemeente wordt geconcludeerd dat de analyse rechtmatig was en bij de andere gemeente niet. Tijdens mijn onderzoek bleek dat bij Gemeente Ede de aanleiding, onderzoeksmethode en aanpak voor de krachtenveldanalyse NTA identiek waren als bij Veenendaal. Ook was de juridische toets juist en voldoende genuanceerd. Om die reden heb ik er voor gekozen om de juridische analyse van Ede ook als toetssteen te gebruiken bij de gevolgde aanpak in Veenendaal.

In het onderzoek van de gemeente Ede wordt aangetoond dat een expliciet wettelijke grondslag ontbreekt (3.10) en wordt in (3.9) aangegeven dat artikel 172 van de gemeentewet 1 niet expliciet een rechtvaardiging is voor de verwerking van persoonsgegevens (en helemaal niet voor bijzondere persoonsgegevens zoals in dit geval als het gaat om religie), maar dat het verzamelen van gegevens noodzakelijk en proportioneel moet zijn voor de taken van de gemeente. 3) Deelt u de opvatting dat een expliciete wettelijke grondslag ontbreekt? Antwoord Ik deel niet dat een expliciete wettelijke grondslag ontbreekt. Wel dat artikel 172 niet expliciet een rechtvaardiging is en dat de proportionaliteit en noodzakelijkheid beter had moeten worden onderbouwd. Op dit punt zijn daarom in het onderzoek ook aanbevelingen gedaan. 4) De burgemeester van Veenendaal heeft in de gemeenteraad aangegeven dat dit onderzoek geen veiligheidsonderzoek is. Kunt u aangeven wat de noodzaak en proportionaliteit is (geweest) van dit NTAonderzoek voor de gemeente Veenendaal? Antwoord Deze is door de Burgemeester onderbouwd in de RIB van 20 oktober 2021.

5) Indien de noodzaak er is, zou er dan geen sprake zijn van een veiligheidsonderzoek en zou dit dan niet onderzocht moeten worden door de veiligheidsdiensten zoals de politie en/ of AIVD? Antwoord Het onderzoek heeft betrekking gehad op een mogelijke verstoring van de openbare orde en de veiligheidssituatie. Dit is een bevoegdheid van de burgemeester, zoals ook geduid in de raadsinformatiebrief van 20 oktober 2022. Er mogen echter geen bijzondere opsporingsmethoden worden gebruikt, zoals de politie en de AIVD deze wel mogen toepassen. Bij de het onderzoek naar de krachtenveldanalyse in Veenendaal is opdracht gegeven dergelijke bijzondere opsporingsmethoden niet te gebruiken. In uw rapport concludeert u dat de gemeente Veenendaal geen opdracht heeft gegeven tot heimelijk onderzoek en dat dit een rechtvaardiging zou zijn voor het gebruik van artikel 172 van de gemeentewet als grondslag. Echter, NTA geeft aan dat het verrichte onderzoek een non-informed onderzoek is wat in feite betekent dat mensen die in het rapport staan niet geïnformeerd zijn hierover. Tevens is in de voorwaarden van de overeenkomst met de gemeente expliciet opgenomen dat het rapport niet openbaar mag zijn. 6) Kunt u aangeven hoe uw conclusie zich verhoudt tot het geheime karakter van dit onderzoek?

Antwoord In het onderzoek bij Veenendaal is de term ‘non-informed’ niet genoemd, deze komt blijkbaar uit het onderzoek van Gemeente Zoetermeer. In het onderzoek van Zoetermeer staat: “Respondenten worden bij non-informed onderzoek 1

Artikel 172 Gemeentewet gaat het gaat over taken verband houdende met de handhaving van de openbare orde, in beginsel bij de burgemeester.

wél geïnformeerd over de vraag met wie van NTA wordt gesproken, waarom zij in gesprek gaan met NTA en wie de opdrachtgever van NTA is. Daarbij wordt door NTA aan de respondenten een anonimiteitsgarantie verstrekt. Dit houdt in, zo werd toegelicht, dat NTA garandeert dat de identiteit van de respondenten door NTA niet bekend worden gemaakt aan derden buiten NTA.” Deze handelingswijze komt overeen met mijn observaties bij Veenendaal en is op zichzelf niet in strijd met de AVG. Vragen over andere beschrijvingen van het in Zoetermeer gevolgde onderzoek zult u aan Zoetermeer of NTA moeten stellen. Deze kan ik lastig beantwoorden. Over de voorwaarden waaronder de opdracht door de Gemeente is aangegaan : hier is in het onderzoek een opmerking gemaakt. De gemeente had hier specifiekere eisen moeten stellen waarbij voorwaarden niet ten laste mogen gaan van de burger.

Lessons learned onderzoeken andere gemeenten Ondertussen hebben we kennis kunnen nemen van de bevindingen van de conclusies die de gemeente Zoetermeer 2 (24 januari j.l.) en Rotterdam3 (17 mei j.l.) onlangs hebben laten uitvoeren naar de rechtmatigheid van hun onderzoeken/ werkwijze in het kader van het verzamelen van gegevens over personen in hun gemeenten. Beide uitgebreide onderzoeken concluderen dat er een expliciete wettelijke grondslag (voor gemeenten) moet zijn om gegevens te verzamelen; dat deze ontbreekt en; dat artikel 172 van de gemeentewet niet toereikend is. 7) Heeft u kennisgenomen van deze rapporten en kunt u aangeven hoe uw conclusies zich verhouden tot deze conclusies? Antwoord Ik heb kennisgenomen van de verschillende rapporten, maar merk op dat de conclusies van deze rapporten niet een op een zijn door te vertalen naar de Veenendaalse situatie. Hier zijn verschillende redenen voor:

  

In de loop van de jaren zijn diverse krachtenveldanalyses gedaan die op elkaar lijken, maar een andere aanleiding, onderzoeksmethode en -aanpak hebben gevolgd. Er zit een verschil in de manier waarop men de radicaliseringsaanpak per gemeente heeft vormgegeven (gericht op fenomenen of individuen), wat verschil uitmaakt in de afweging rondom de rechtmatigheid. Tenslotte is er een verschil in de vraagstelling aan de verschillende onderzoeksbureaus/advocatenkantoren

Daar waar de vraag omtrent rechtmatigheid dermate nauw luistert, is het daarom lastig om de rapporten te vergelijken. In het onderzoek van Zoetermeer wordt een uitgebreide beschrijving gegeven van de beschreven onderzoeksaanpak. Of deze onderzoeksaanpak één op één overeenkomt met de aanpak in Veenendaal heb ik tijdens mijn onderzoek niet kunnen vaststellen. Ik kan de Raad enkel in overweging geven vragen over de uitvoering van het onderzoek aan NTA te stellen. Gemeente Veenendaal heeft de onderzoekers nadrukkelijk gewezen op de wens dat bij het uitvoeren van het participerende onderzoek men niet anoniem te werk zou moeten gaan en zich bekend zou moeten maken. Het NTA heeft in Veenendaal sleutelfiguren (respondenten) gebruikt voor haar onderzoek. De gemeente Rotterdam heeft ook sleutelfiguren gebruikt om gegevens over personen te verzamelen. Eind mei heeft een onafhankelijk expert commissie (wie?) geconcludeerd dat deze werkwijze onrechtmatig is4. 8) Kunt u aangeven hoe uw conclusie zich verhoudt tot de conclusies van het Rotterdamse rapport? Antwoord Zie ook de beantwoording bij vraag 7. Het ontbreken van een wettelijke basis geldt voor het volgen van individuen, waar in het Rotterdamse rapport sprake van lijkt. Niet voor het opstellen van een krachtenveldanalyse.

2

https://www.zoetermeer.nl/_flysystem/media/bijlage-rapport-van-der-feltz-advocaten.pdf

3

https://gemeenteraad.rotterdam.nl/Agenda/Document/3f99f015-528c-4e8e-b314-e2d0e4d0b07e?documentId=e7b43b09-47e1-42c0-a9878f1e5297918f&agendaItemId=0241ebad-6372-41a6-8e45-3c6ba0eaf99e 4

https://gemeenteraad.rotterdam.nl/Agenda/Document/3f99f015-528c-4e8e-b314-e2d0e4d0b07e?documentId=e7b43b09-47e1-42c0-a9878f1e5297918f&agendaItemId=0241ebad-6372-41a6-8e45-3c6ba0eaf99e

Gebruik externe commerciële partij? Voor de beantwoording van deze vraag wordt in het rapport niet ingegaan of er een wettelijke grondslag is om een dergelijk onderzoek uit te besteden aan een private partij? In het onderzoek dat is uitgevoerd door de gemeente Zoetermeer blijkt dat een dergelijke specifieke wettelijke grondslag ontbreekt (regel 119 t/m 125) en kan volgens hen ook blijkens de parlementaire geschiedenis niet worden 'ingelezen' in de bevoegdheden verband houdende met de handhaving van de openbare orde uit de Gemeentewet. Een (deels) onaangekondigd en (gedeeltelijk) niet-openbaar onderzoek door of in opdracht van een overheidslichaam of bestuursorgaan, zonder dat daarvoor een op de handhaving van de openbare orde gebaseerde grondslag bestaat, heeft primair plaats te vinden door de politie, in de voorfase van opsporing en ook met het oogmerk om uiteindelijk tot opsporing over te gaan. Zij concluderen dat voor opdrachtverlening door de gemeente aan NTA voor het verrichten van onderzoek op basis van de methode participerende observaties, geen wettelijke grondslag is aan te wijzen. 9) Ben u het eens met deze stelling. Zo niet, kunt u aangeven op basis van welke wetsartikelen blijkt dat er wel een expliciete juridische grondslag voor de gemeente Veenendaal is om deze taak uit te besteden aan een private partij?

Antwoord De door u in de motie gestelde vraag had betrekking op de AVG en privacyaspecten. Vanuit de AVG geldt in algemene zin dat een grondslag moet worden verkregen voor de verwerking. Daarbij is niet relevant of deze verwerking door een derde partij kan worden gedaan. De gemeente had dit dan ook niet hoeven onderbouwen.