1. Rekenkamerrapport Energie - van ambitie naar transitie raadsvoorstel

RAADSVOORSTEL Raad Voorstelnummer Datum Onderwerp

Programma

Inlichtingen bij Telefoonnummer E-mailadres

21 januari 2021 2021.001 10 december 2020 Rekenkamerrapport Energie: van ambitie naar transitie Burger en Bestuur

Agendapunt

Griffie

Griffie

L. Achterberg-van der Meijden (0318) 538256 bertha.achterberg@veenendaal.nl

Aan de leden van de raad, Beslispunten 1. De aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek Energieambities ‘Energie: van ambitie naar transitie’ over te nemen. Dit zijn: Aanbeveling aan de raad: 1. Laat gemeentelijke, regionale en landelijke ambities zoveel mogelijk op elkaar aansluiten. Aanbeveling aan de raad en het college: 2. Zorg dat de formulering van de ambitie en de manier waarop het verduurzamingsprogramma wordt uitgevoerd goed op elkaar aansluiten. Voorstellen voor nadere invulling moeten steeds worden beoordeeld in het perspectief van de totale ambitie. Aanbevelingen aan het college: 3. Werk een gedetailleerd pad uit voor de verwezenlijking van de ambities, dat laat zien onder welke voorwaarden verwezenlijking van de ambities haalbaar is. 4. Laat halverwege elke programmaperiode een externe toetsing uitvoeren naar de vormgeving en voortgang van het programma en leg deze voor aan de raad. 2. Het college te verzoeken de aanbevelingen op te pakken en de raad te betrekken bij de uitvoering daarvan. De raad hierover te informeren in het 3e kwartaal 2021. Waarom naar de raad? De Rekenkamercommissie Veenendaal heeft onderzoek gedaan naar het tot stand komen van de energieambities en de uitgangspunten van de aanpak om de energieambities, zoals opgenomen in het programmaplan Energieneutraal Veenendaal 2035, te realiseren.

De rekenkamercommissie doet aanbevelingen aan de raad en het college. Eén aanbeveling is gericht aan zowel de raad als het college. De raad besluit of de aanbevelingen uit het rekenkamerrapport worden overgenomen. Om de doorwerking van de aangenomen aanbevelingen te borgen, wordt het college verzocht de raad hierbij te betrekken en te informeren in het 3e kwartaal 2021. Door opname van het onderwerp in de raadskalender kan de raad de voortgang monitoren. Samenvatting De rekenkamercommissie heeft de Energieambities uit het programmaplan ‘Een energieneutraal Veenendaal in 2035’ onderzocht om inzicht te krijgen in de formulering en totstandkoming van de energieambities van de gemeente, de haalbaarheid van deze ambities en de projectmatige aanpak

Raadsvoorstel van 10 december 2020, nr. 2021.001

om de ambities te realiseren. De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek zijn samengevat in de volgende conclusies - De gemeente Veenendaal heeft een heldere en eenduidige ambitie op energiegebied geformuleerd; - De doelen zijn concreet, specifiek en goed gedefinieerd; - Bij het opstellen van de ambitie is de haalbaarheid echter onvoldoende onderbouwd. Ook is niet onderbouwd waarom deze ambitie beter is dan mogelijke alternatieven; - De gemeentelijke ambities wijken af van de regionale en landelijke ambities. Dit maakt het realiseren van de ambities niet onmogelijk, maar wel moeilijker; - Er is een professionele projectorganisatie opgezet, met goede processen voor het vaststellen, uitvoeren, monitoren en rapporteren van de maatregelen voor het realiseren van de ambities; - Externe partijen zoals het bedrijfsleven, woningcorporaties en burgers, zijn actief betrokken bij de uitvoering van de ambities; - Er is een mismatch tussen de formulering van de ambitie, die een duidelijke resultaatsverplichting inhoudt, en de opzet van de uitvoeringsorganisatie, die een flexibele, procesgerichte en programmatische aanpak volgt; - Het programmaplan is alleen voor de eerste programmaperiode gedetailleerd uitgewerkt; daardoor is er geen volledig zicht op het pad naar realisatie van de ambities in 2035.

Ook risicoanalyses ontbreken; - De gemeenteraad vervult haar kaderstellende en controlerende rol, maar kijkt daarbij vooral naar individuele dossiers, niet naar de energieambities als geheel. De rekenkamercommissie doet een viertal aanbevelingen gericht aan de raad en het college. Inleiding Op 30 maart 2017 heeft de raad het programmaplan ‘Een energieneutraal Veenendaal in 2035’ vastgesteld. De gemeente Veenendaal werkt inmiddels ruim drie jaar aan de verwezenlijking van haar energieambities. Om meer inzicht te krijgen in de formulering, totstandkoming en uitvoering van deze ambities, heeft de rekenkamercommissie hier onderzoek naar verricht. Het onderzoek van de rekenkamercommissie heeft plaatsgevonden in de zomer van 2020. Sindsdien heeft een relevante ontwikkeling plaatsgevonden in de besluitvorming over de energieambitie. In de Kaderbrief 2021-2024 d.d.2 juni 2020 stelt het college aan de raad voor om de ambitie voor energieneutraliteit in 2035 te verschuiven naar 2050. Bij de behandeling van de Programmabegroting 2021-2024 op 5 november 2020 is door de raad aldus besloten. Deze ontwikkeling kon echter niet meer worden meegenomen in het rekenkameronderzoek. Een aantal opmerkingen in het rekenkamerrapport moeten tegen deze achtergrond worden gelezen.

Nu de 1e fase van het programma Energieneutraal Veenendaal 2035 in 2021 het afrondende jaar ingaat, kunnen de aanbevelingen van de rekenkamercommissie bijdragen aan het stellen van kaders voor de volgende programmaperiode (2022-2025). De rekenkamercommissie beveelt onder andere aan om halverwege elke programmaperiode een externe toetsing uitvoeren naar de vormgeving en voortgang van het programma en deze voor te leggen aan de raad. De rekenkamercommissie biedt de raad de resultaten van het onderzoek aan in de vorm van een rapportage. De rekenkamercommissie is een door de raad ingestelde, onafhankelijke commissie die onderzoekt of het gemeentelijke beleid goed wordt uitgevoerd en het gewenste effect wordt behaald.

2

Raadsvoorstel van 10 december 2020, nr. 2021.001

Beoogd resultaat Inzicht te krijgen in de formulering en totstandkoming van de energieambities van de gemeente, de haalbaarheid van deze ambities en de projectmatige aanpak om de ambities te realiseren. Met het verkregen inzicht ondersteunt de rekenkamercommissie de raad in zijn kaderstellende en controlerende taak. Argumenten 1.1 Laat gemeentelijke, regionale en landelijke ambities zoveel mogelijk op elkaar aansluiten De ambities van de gemeente, van regionale samenwerkingsverbanden, van provincies en van het Rijk verschillen zowel qua timing als qua einddoel. Met name de verschillen met de ambities van de Rijksoverheid hebben negatieve gevolgen voor het behalen en het bekostigen van het einddoel, omdat het Rijk zowel verplichtingen kan opleggen als voor financiële ondersteuning zorgt. Deze aanbeveling is gericht op de kaderstellende rol van de raad. 1.2 Zorg dat de formulering van de ambitie en de manier waarop het verduurzamingsprogramma wordt uitgevoerd goed op elkaar aansluiten De huidige ambitie is geformuleerd als een resultaatsverplichting. Het uitvoeringsprogramma is daarentegen juist flexibel en procesgericht vormgegeven. Dit zorgt voor een spanningsveld tussen doelen en uitvoering. Beter zou zijn om ofwel de ambitie anders te formuleren ofwel de uitvoering anders vorm te geven.

Het resultaat van deze aanpassing moet gedragen worden door college, raad, uitvoeringsorganisatie, woningcorporaties en bedrijven. Beoordeel voorstellen voor nadere invulling in het perspectief van de totale ambitie. Een illustratief voorbeeld in dit verband is de keuze van de gemeenteraad om de hoogte van windmolens te beperken tot 20 meter en om iet in te zetten op het gebruik van, biomassa en zon op water. Dergelijke keuzes kunnen botsen met de verwezenlijking van de totale ambitie. Of dit het geval is, moet naar voren komen uit doorrekeningen van alternatieven voor het gekozen basispad en de bijbehorende risicoanalyses. Deze aanbeveling is gericht aan de raad en het college; de raad vanuit de kaderstellende rol en het college vanuit de verantwoordelijkheid voor de programmatische uitvoering. 1.3 Werk een gedetailleerd pad uit voor de verwezenlijking van de ambities, dat laat zien onder welke voorwaarden verwezenlijking van de ambities haalbaar is Met dit ‘basispad’ als startpunt kunnen dan ook specifieke risicoanalyses worden uitgevoerd om inzichtelijk te maken welke ontwikkelingen zouden kunnen leiden tot een afwijking van dit basispad en welke mitigerende maatregelen genomen moeten worden (en tegen welke kosten) om een dergelijke afwijking te voorkomen. Dit stelt de raad in staat om beslissingen en resultaten te toetsen aan het gestelde einddoel.

Daarbij moet helder zijn dat de beschikbaarstelling van budget weliswaar een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde is voor verwezenlijking van de ambities. Ook andere factoren, zoals de doorlooptijd van projecten en de bijdrage van stakeholders zijn essentieel en kunnen het verwezenlijken van de ambities dwarsbomen. Deze aanbeveling is gericht aan het college vanuit de verantwoordelijkheid voor de programmatische uitvoering van de door de raad vastgestelde ambities. 1.4 Laat halverwege elke programmaperiode een externe toetsing uitvoeren naar de vormgeving en voortgang van het programma en leg deze voor aan de raad De complexiteit van de opgave in combinatie met een onzekere, snel veranderende omgeving vragen om een periodieke toetsing van doelen en voortgang. Een toetsing halverwege elke 3

Raadsvoorstel van 10 december 2020, nr. 2021.001

programmaperiode sluit het beste aan bij het beschikbaar komen van resultaten en de timing van interne evaluaties. Ook kunnen de uitkomsten van de toets van nut zijn voor zowel de lopende als de toekomstige programmaperiodes. Deze aanbeveling is gericht aan het college. Het resultaat van een tussentijdse toetsing geeft de raad een actueel inzicht in de vormgeving en voortgang. Zo nodig of gewenst kan de raad besluiten tot het bijsturen daarvan. 2.1 Het monitoren van de uitvoering van de aanbevelingen en de doorwerking daarvan berust bij het college Door te besluiten dat het college de raad actief betrekt bij de wijze waarop de voorgestelde aanbevelingen worden opgevolgd is het monitoren van de doorwerking geborgd. Het borgen van de voortgang van de uitvoering van de aanbevelingen vindt plaats door opname in de raadskalender. De termijn hiervoor is gesteld op het 3e kwartaal 2021. Alternatieven Niet van toepassing. Kanttekeningen Niet van toepassing. Participatie Niet van toepassing. Wat betekent dit besluit voor inwoners? Inwoners van Veenendaal zijn gebaat bij sturing en controle op de realisatie van vastgestelde ambities en de uitvoering van beleid. Het rekenkameronderzoek levert daaraan een bijdrage.

De aanbevelingen versterken de controlerende rol van de raad op de aanpak en uitvoering van het beleid en geven handvaten richting de nieuwe programmaperiode 2022-2024 voor een energieneutraal Veenendaal. Aanpak / uitvoering De aanbevelingen in het rekenkamerrapport zijn geformuleerd als een opdracht van de raad aan het college. Het college kan de raad actief betrekken bij de implementatie van de aanbevelingen en voor de uitvoering voorstellen doen aan de raad. Het borgen van de voortgang van de uitvoering van de aanbevelingen vindt plaats door opname in de raadskalender. Voorgesteld wordt de raad over aanpak van de aanbevelingen te informeren in het 3e kwartaal 2021. Communicatie over dit besluit De Rekenkamercommissie Veenendaal heeft het onderzoeksrapport ‘Energie: van ambitie naar transitie’ aangeboden aan de raad en gecommuniceerd met het college en de gemeentelijke organisatie. De rapporten van de rekenkamercommissie zijn openbaar. Het rekenkamerrapport is gepubliceerd op de eigen pagina van de website www.veenendaal.nl en de website van de Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies (NVRR). Ook is het rapport aangeboden aan de adviesraden binnen de gemeente Veenendaal en is er een persbericht uitgegaan.

Evaluatie Als de raad de in het rapport opgenomen aanbevelingen onderschrijft, kan de Rekenkamercommissie Veenendaal vanuit haar onafhankelijke rol afwegen om op termijn een vervolgonderzoek uit te voeren 4

Raadsvoorstel van 10 december 2020, nr. 2021.001

om na te gaan of en op welke wijze invulling is gegeven aan de aanbevelingen. De raad kan dit in het kader van zijn controlerende rol ook zelf onderzoeken. Kosten, baten, dekking Voor de onderzoeken van de rekenkamercommissie is een budget verwerkt in de Programmabegroting 2020-2023.

Voorzitter rekenkamercommissie Veenendaal,

L. Achterberg secretaris

prof. der. J. Telgen voorzitter

Bijlagen Rekenkameronderzoek 'Energie: van ambitie naar transitie'

5