1. Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal - raadsvoorstel

RAADSVOORSTEL

Agendapunt

Raad

21 maart 2024

Voorstelnummer Datum Onderwerp Programma

2141847 06 februari 2024 Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal Fysieke Leefomgeving

Inlichtingen bij Telefoonnummer E-mailadres

E. Starreveld 0318-538341 evelien.starreveld@veenendaal.nl

Team

Team Adviseurs Openbare ruimte en Vastgoed

Aan de leden van de raad, Beslispunten 1. De transitie naar een duurzaam Veenendaal in 2050 in te zetten en uitvoering geven aan de thema’s “Energie en Duurzaamheid” en “Openbare ruimte en Groen” van het raadsakkoord door het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal vast te stellen. Waarom naar de raad? Vanuit haar kaderstellende bevoegdheid is de raad aan zet om het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal vast te stellen. Tijdens de beeldvormende avond op 30 augustus 2023 is met de raad gesproken over de duurzaamheidsambities van Veenendaal en toegezegd dat dit Opgaveperspectief aan u zal worden voorgelegd. Veenendaal heeft de opgave om te werken aan een leefbare stad, voor nu en voor de generaties na ons. Het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal formuleert een passend antwoord op wat dit maatschappelijke vraagstuk over duurzaamheid, energie, circulariteit en klimaatbestendigheid voor Veenendaal betekent. Het in gang zetten van de transitie die nodig is om van Veenendaal een duurzame gemeente te maken, vraagt om kaders voor het te voeren (uitvoerings)beleid in de komende jaren. Het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal zet deze aanpak in gang en geeft de doelen en tussendoelen op weg naar 2050. Samenvatting Het nu voorliggende Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal geeft voor de komende periode richting aan de ambities en (tussen)doelen die leiden tot een duurzame stad in 2050.

2050 lijkt nog zo ver weg, maar de duurzaamheidsambities voor circulariteit, energieneutraliteit en klimaatbestendigheid zijn groot en complex. Er moet een ‘nieuw normaal’ ontstaan en het is belangrijk dat we hiervoor nu al stappen zetten om in 2050 de ambities te halen. Het behalen van de (wettelijke) ambities bereiken we door samen te werken. Samenwerken binnen de gemeente en met de Regio Food Valley, samenwerken met het Veense bedrijfsleven en samenwerken met de bewoners,

Raadsvoorstel van 21 maart 2024, nr. 2141847

onderwijsinstellingen, maatschappelijke instellingen en andere overheden. En dat vraagt om actie: het vormgeven van een duurzame toekomst! Wat betekent het vormgeven van een duurzame toekomst concreet? De transitie naar een duurzaam Veenendaal is een grote en complexe opgave die is verdeeld over drie belangrijke thema’s. Twee zijn gericht op klimaatmitigatie: het substantieel verminderen van de CO2 uitstoot en het verminderen van het gebruik van grondstoffen. En één op de klimaatadaptatie, waarin de nadruk ligt op het aanpassenen bestendig maken aan de gevolgen van klimaatverandering zodat Veenendaal leefbaar blijft ondanks de veranderingen: • Circulair Veenendaal (klimaatmitigatie) • Energieneutraal Veenendaal (klimaatmitigatie) • Klimaatbestendig Veenendaal (klimaatadaptatie) De ambities en doelen worden later per thema uitgewerkt in omgevingsprogramma’s met duidelijke doelstellingen en concrete meetbare inspanningen. Voor Energieneutraal Veenendaal is er al een programma vastgesteld. Inleiding Net als andere gemeenten staat Veenendaal voor de taak om een gezonde, duurzame en veilige stad te creëren voor huidige én toekomstige generaties. In 2017 zijn de eerste stappen naar een duurzaam Veenendaal al gezet door het starten van het programma Energieneutraal Veenendaal.

Daarnaast zijn ook in de Strategische visie 2040, het Raadsakkoord 2022-2026, de Omgevingsvisie Veenendaal 2030, het Omgevingsprogramma Openbare Ruimte (OPOR) 2022-2025 en in ons beleidsplan huishoudelijk afval 2022-2025 al belangrijke stappen gezet die leiden naar een duurzaam Veenendaal dat circulair, energieneutraal en klimaatbestendig is. Maar er moet nog meer gebeuren. Voorliggend Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal stelt duidelijke ambities en daarbij behorende doelen (zie hoofdstuk 2, 3 en 4 van het Opgaveperspectief) om het maatschappelijke vraagstuk in de fysieke leefomgeving aan te pakken. Zo vraagt de oplossing voor het tekort aan woningen in Veenendaal alsook het behalen van ingrijpende (landelijke) ambities op het vlak van duurzaamheid om een actieve inzet en betrokkenheid van ons als gemeente om de ambities zoals verwoord in dit opgaveperspectief te realiseren. Betrokkenheid en duidelijke doelen zijn ook nodig in de grote opgave die de circulaire- en energietransitie van de gemeente vraagt, voor het realiseren van een robuust bodem- en watersysteem en voor de versterking van biodiversiteit om de leefomgeving klimaatbestendig te maken en te houden.

Om de betrokkenheid van de gemeente in acties om te zetten, in het bijzonder voor de circulaire transitie, het klimaatbestendig maken van Veenendaal en Communicatie, is een stevige impuls nodig zoals ook voor energieneutraal Veenendaal is ingericht. Deze stevige aanpak bestaat uit het inrichten van omgevingsprogramma’s waarin de geformuleerde ambities en doelstellingen worden uitgevoerd door de inzet van projecten en mensen die bijdragen aan het behalen van de stip op de horizon. Naast het programma Energieneutraal Veenendaal worden ingericht:

Raadsvoorstel van 21 maart 2024, nr. 2141847

1. Programma Circulair Veenendaal De ambitie van dit programma is om de benodigde stappen in gang te zetten waardoor de ambitie van Veenendaal om in 2050 een volledig circulaire stad te zijn. Ook wordt het ontwikkelen van een meetmethode om de voortgang van duurzaamheidsdoelen te meten en monitoren meegenomen. 2. Programma Klimaatbestendig Veenendaal Binnen dit programma staat het stappenplan centraal wat bestaat uit het creëren van een koele en groene leefomgeving om hittestress te verminderen en de biodiversiteit te versterken, het ontwikkelen van een robuust watersysteem om wateroverlast en droogte aan te pakken, en het waarborgen van veiligheid tijdens extreme weersituaties zoals overstromingen. Beoogd resultaat Een duidelijk kader voor het in gang zetten van de transities die leiden naar een circulair, energieneutraal en klimaatbestendig Veenendaal in 2050, waarbij de concrete doelen en daarbij behorende acties die in het Opgaveperspectief staan beschreven zijn vastgesteld. Daarnaast is het van belang dat de doelen voor een periode van tenminste vier jaar worden uitgewerkt naar concrete uitvoeringsmaatregelen in de voorgestelde programma’s, zodat we de eerste stappen in de transitie naar 2050 in gang kunnen zetten. Argumenten 1.1.

Met het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal stellen we doelen die zorgen voor het in gang zetten van de transitie naar een circulair Veenendaal in 2050. In de Rijksdoelstellingen staat dat Nederland in 2050 100% circulair moet zijn. Deze doelstelling is in de Omgevingsvisie 2030 voor Veenendaal vertaald naar het doel dat ook Veenendaal in 2050 100% circulair is. Hoe we dit echter gaan bereiken, wat dit betekent voor zowel ons als gemeente, als voor onze inwoners, ondernemers, scholen en maatschappelijke instellingen is minder concreet uitgewerkt. De urgentie om hieraan te beginnen wordt steeds groter en de uitdaging is complex - helemaal als we bedenken dat er de komende jaren in Veenendaal ook nog een grote woningbouwopgave ligt en het nodige (gemeentelijke) vastgoed de technische- en/of functionele levensduur heeft bereikt – zijn er gerichte doelstellingen nodig en praktische handvatten om de transitie de komende jaren goed te doorlopen. Deze worden gegeven in het Opgaveperspectief. 1.2. Met het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal stellen we doelen die zorgen voor een energieneutrale stad in 2050. In 2016 zijn de afspraken voor een wereldwijde klimaattransitie aangescherpt in de Overeenkomst van Parijs die door 193 landen is getekend. Het doel van deze Overeenkomst is om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de 2 graden Celsius.

Dit heeft geleid tot klimaatdoelen in het nationale Klimaatakkoord en de Klimaatwet en ook op gemeentelijk niveau ligt er een belangrijke rol in de transitie naar een duurzame en circulaire samenleving. Door het vaststellen van het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal kunnen we per thema gerichte actie ondernemen en zijn er duidelijke doelstellingen geformuleerd waarmee we de stad gezond, duurzaam en veilig houden. 1.3. Met het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal stellen we doelen die zorgen voor het in gang zetten van de transitie naar een klimaatbestendige stad in 2050. In Veenendaal merken we al langer de gevolgen van het veranderende klimaat: meldingen van wateroverlast op straat en in tuinen na een heftige regenbui en een groot aantal bomen die jaarlijks vervangen moeten worden, doordat er meer ziektes en infecties voorkomen en omdat ze de droogte van de afgelopen jaren niet overleefden. Het is daarom urgent om de transitie zo snel mogelijk in gang

Raadsvoorstel van 21 maart 2024, nr. 2141847

te zetten en zo de leefomgeving van Veenendaal klimaatbestendig te maken en te houden. Het betekent het opstellen van gericht klimaatbeleid en actieplannen waarmee we de gevolgen van klimaatverandering zoveel mogelijk kunnen beperken en de gezondheidsrisico’s en veiligheidsrisico’s voor de inwoners van Veenendaal minimaliseren. Alternatieven De raad kan ervoor kiezen om het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal niet of gedeeltelijk vast te stellen. Dit heeft als gevolg dat de doelstellingen om tot een duurzaam Veenendaal te komen niet vastliggen. Hierdoor kiezen we ervoor om niet aan de doelstellingen richting 2050 te werken. Dit maakt de uitdaging op de langere termijn om de stad gezond, duurzaam en veilig te houden echter steeds groter en duurder. Het tijdsbestek waarbinnen de transitie moet worden doorlopen wordt in dat geval namelijk kleiner, terwijl de kosten gelijk blijven of zelfs stijgen, omdat ze in een kortere periode alsnog moeten worden betaald. Hetzelfde geldt voor de tijd en energie in de vorm van uren en handjes die nodig zijn om de ambities in een kortere tijd te bereiken. De kosten tussen de eenheden geld, uren en tijd nemen evenredig toe. Door er nu voor te kiezen om het Opgaveperspectief wel vast te stellen kunnen de benodigde financiën over meer jaren worden verspreid.

En door de integrale aanpak die wordt voorgesteld in het Opgaveperspectief, wordt het behalen van de doelstellingen slim gecombineerd met reeds bestaande activiteiten in de organisatie. Kanttekeningen 1.1 Een circulaire stad alsook een klimaatbestendige stad in 2050 betekenen een ‘reis naar een nieuw normaal’ waarbij de beginsituatie duidelijk is, maar de exacte uitkomst nog niet en dat zorgt voor onzekere factoren en mogelijke wijzigingen in de doelstellingen onderweg. De ontwikkelingen van de kennis over het veranderende klimaat, (inter)nationale wetgeving en innovaties volgen elkaar momenteel in razendsnel tempo op en dat vraagt van ons dat we kunnen anticiperen op nieuwe ontwikkelingen in de komende jaren en dat we onze doelstellingen regelmatig herijken of bijstellen. Het is een zoektocht naar oplossingen waarbij we fouten maken en successen behalen. Er zullen regelmatig aanpassingen nodig zijn en nieuwe inzichten ontstaan, omdat de landelijke tussendoelstellingen, waar wij op aansluiten, wijzigen. Het gevolg is dat dit Opgaveperspectief als een dynamisch document gezien moet worden dat regelmatig moet worden geëvalueerd en indien nodig bijgesteld. 1.2 Het laten slagen van de transitie vraagt ook van de Rijksoverheid om het opstellen van meer verplichtend (en consequent) beleid, regelgeving en bijpassende financiering.

Om in 2050 100% circulair, energieneutraal en klimaatbestendig te zijn vraagt dit van ons als decentrale overheid om duidelijke keuzes. Onder andere door het opstellen van meer (en meetbaar) verplichtend beleid zoals in dit Opgaveperspectief, voldoende financiële middelen voor uitvoering van de projecten die moeten worden opgestart om de doelstellingen te bereiken, versnelling en opschaling van een team en duidelijke afspraken met alle betrokken partijen in Veenendaal. Daarnaast ligt er ook een belangrijke taak voor de Rijksoverheid om ook daar meer verplichtend (en consequent) beleid op te stellen en in te zetten op regulerende instrumenten zoals normering.

Raadsvoorstel van 21 maart 2024, nr. 2141847

1.3 Als gemeente zijn we voor het behalen van de ambities ook afhankelijk van de goede samenwerking met bewoners, bedrijven, scholen en maatschappelijke instellingen, een gezamenlijke inzet is nodig en we moeten het met elkaar doen. Er is een fundamentele verandering in het denken en handelen nodig van alle inwoners van Veenendaal, alle bedrijven, alle scholen en alle maatschappelijke instellingen. Wij zijn als gemeente een belangrijke opdrachtgever en initiator en moeten een voorbeeldrol vervullen. Dit doen we door te laten zien wat er mogelijk is, door afspraken te maken met de bedrijven en door de ontwikkelingen goed te volgen en waar mogelijk en nodig regelgeving in te zetten om de circulaire-, energieneutrale-, en klimaatbestendige doelen te bereiken. Denk hierbij aan wat we kunnen betekenen – en bereiken – bij inbreidingsprojecten als de nieuwe IKC’s en het grote project Spoorzone. Om die reden is er gekozen voor de communicatie uitspraak: Een duurzaam Veenendaal kan alleen met jou! 1.4 Voorlopig kost de transitie naar een circulair-, energieneutraal-, en klimaatbestendig Veenendaal in 2050 ook geld. Doordat het om een andere manier van denken, handelen en uitvoeren vraagt, kost dit praktisch gezien tijd bij mensen om dit proces te doorlopen.

Tegelijkertijd levert het, zeker op de lange termijn veel op, want de focus is niet meer gericht op de korte termijn en de laagste prijs, maar op de lange termijn en het behouden van waarde. Op een hoogwaardige herbruikbaarheid van materialen en het beperken van de klimaat- en milieueffecten. Het vraagt om veranderingen in de gehele keten van het eerste idee tot het beheren of gebruiken; het opdrachtgeverschap en ‘eigenaarschap’. Veranderingen die op gespannen voet kunnen staan met de huidige wijze van werken. Om hier handen en voeten aan te geven alsook om op een andere manier naar kosten/baten te kijken volgens de Total Cost of Ownership methode, is dit een belangrijk onderdeel dat verder ontwikkeld moet worden binnen het programma Circulair Veenendaal. Participatie Voorliggend Opgaveperspectief is een beleidsdocument waarin doelen worden vastgesteld. Om tot deze doelen te komen is met diverse stakeholders binnen de gemeentelijke organisatie alsook binnen de Bedrijvenkring Ondernemend Veenendaal gesproken. Na de vaststelling zal de uitwerking van de doelstellingen naar concrete resultaten binnen de programma’s worden gestart, waarbij conform de verplichting in de Omgevingswet ook de participatie met bewoners, maatschappelijke instellingen en scholen wordt meegenomen. Effectieve communicatie, participatie en educatie zijn namelijk cruciaal om de doelen te laten slagen.

De participatie en de daarbij behorende communicatiestrategie richt zich daarom primair op het informeren en inspireren van de bewoners van Veenendaal, bedrijven, onderwijsinstellingen en maatschappelijke organisaties, waarbij we de communicatie aanpassen aan de behoeften en belangen van deze verschillende doelgroepen. Wat betekent dit besluit voor inwoners? Dit besluit betekent voor bewoners dat ze naast informatie over een energieneutraal Veenendaal en wat dit praktisch voor hen betekent in de vorm van verduurzaming van hun woningen, het plaatsen van zonnepanelen en warmtepompen, ook informatie gaan ontvangen over wat een circulair- en klimaatbestendig Veenendaal voor hen betekent. De focus zal daarbij in het begin liggen op het informeren over wat circulariteit en klimaatbestendigheid precies inhoudt en na verloop van tijd wordt dit uitgebreid naar wat de bewoners zelf kunnen doen. Er zal dus intensief worden ingezet op voorlichting, educatie en communicatie om volwassenen, jongeren en kinderen te motiveren zich in te

Raadsvoorstel van 21 maart 2024, nr. 2141847

zetten voor een circulair- en klimaatbestendig Veenendaal. En daarnaast om de bewustwording rond het einddoel van de circulaire economie te vergroten. Aanpak / uitvoering Na vaststelling van het Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal zullen de doelen voor circulair Veenendaal, energieneutraal Veenendaal en klimaatbestendig Veenendaal, telkens voor een periode van 4 jaar worden uitgewerkt naar concrete uitvoeringsmaatregelen waarna ze worden uitgewerkt in omgevingsprogramma’s. Daarnaast moet voor Energieneutraal het omgevingsprogramma in 2025 opnieuw worden opgesteld en voor de start van 2026 vastgesteld. Communicatie over dit besluit Er is een persbericht uitgegeven toen het college het plan vaststelde en na vaststelling zal publicatie van het beleidsplan via overheid.nl plaatsvinden. Voor het overige vindt communicatie plaats op uitvoeringsniveau per project. Ook de interne communicatie is een belangrijk element en richt zich op medewerkers van gemeente Veenendaal om een voorbeeldfunctie te vervullen. Evaluatie In 2027 zullen de kaders worden geëvalueerd om te zien of de gestelde doelen zijn gehaald of nog steeds kunnen worden behaald. Afhankelijk van de ontwikkelingen en de bereikte resultaten wordt voorgesteld om de doelen voor 2030 en volgende jaren opnieuw vast te stellen.

In de evaluatie worden ook de omgevingsprogramma’s voor circulair-, energieneutraal- en klimaatbestendig Veenendaal betrokken. De nog deels te ontwikkelen monitoring op de behaalde resultaten van de gestelde doelstellingen zal op jaarlijkse basis plaatsvinden zodra er een goed monitoringsysteem is ontwikkeld. Kosten, baten, dekking De transitie naar een duurzaam Veenendaal vraagt gezien de lokale en landelijke ambities op het vlak van duurzaamheid om een actieve inzet en betrokkenheid zoals verwoord in dit opgaveperspectief. Hiervoor is bij de vaststelling van de programmabegroting 2023 voor de periode 2023-2025 in het totaal € 1.410.000, - (inclusief € 270.000, - voor de aanpak van de netcongestie) beschikbaar gesteld. Voor de periode na 2025 is jaarlijks, naast de middelen die beschikbaar zijn gesteld voor terugdringen van de CO2-emissies en de bijdrage die we hiervoor van het rijk ontvangen, een bedrag van € 450.000, - nodig om de transitie naar een Duurzaam Veenendaal vorm te geven. Bij de kadernota 2025 zal duidelijk worden of deze middelen ook daadwerkelijk beschikbaar komen. Komen de middelen niet beschikbaar dan zullen de duurzaamheidsambities op alle thema’s naar beneden moeten worden bijgesteld met als gevolg dat het een enorme uitdaging wordt om de doelen voor 2050 alsnog te halen.

Raadsvoorstel van 21 maart 2024, nr. 2141847

Burgemeester en wethouders,

mevrouw drs. S.M. Deelstra secretaris

Bijlagen 1. Opgaveperspectief Duurzaam Veenendaal

de heer K.J.G. Kats burgemeester