1. Keuzenotitie ombudsman - raadsvoorstel

Raadsvoorstel keuzenotitie lokale ombudsman Dossiernummer

6027

Programma

Ambtenaar

Frank Dieleman

Datum college

Team

Strategie en Ontwikkeling (SO)

Datum Raad

3. Sociale leefomgeving

21-5-2026

Aan de leden van de raad,

Beslispunten 1. De keuzenotitie Lokale Ombudsman met voorkeursscenario 1 vast te stellen. 2. Het college op te dragen: a. Uitvoering te geven aan de uitwerking van de gekozen variant en daarover in Q4 2026 aan de raad te rapporteren.

Waarom naar de raad? Op 9 juli 2024 heeft de raad tijdens de behandeling van de Kadernota de motie “instellen onafhankelijk ombudspersoon” aangenomen. In deze motie draagt de raad het college op: “In 2025 een raadsvoorstel aan de raad voor te leggen tot het instellen van een onafhankelijke (regionale/lokale) ombudsman. En voor de dekking van het voorstel de besparing van de huidige gemeentelijke kosten van de landelijke ombudsman te betrekken. Met het voorliggend raadsvoorstel geeft het college uitvoering aan de motie.

Inleiding Op 9 juli 2024 heeft uw raad tijdens de behandeling van de Kadernota de motie “instellen onafhankelijk ombudspersoon” aangenomen. Daarbij heeft de raad de volgende overwegingen: • een gemeentelijke ombudsman kan helpen bij het herstellen van het vertrouwen in de (lokale) overheid. • een ombudsman kent een lage drempel en kan inwoners bijstaan in bijzondere lastige situaties met de gemeente. • De ombudspersoon kan meer inzicht opleveren waardoor de werkwijze van de gemeente (verder) verbeterd kan worden.

Raadsvoorstel: keuzenotitie lokale ombudsman Dossiernummer: 6027

Samenvatting De motie “instellen onafhankelijk ombudspersoon” gaf ruimte voor eigen invulling van het college. De motie ging er echter aan voorbij dat in de huidige constructie de rol van onafhankelijke ombudsman al lokaal wordt vervuld door de Nationale ombudsman (hierna: NO) Daarnaast gaf de motie financiële kaders mee. Nu de opdracht niet eenduidig was, is besloten om eerst een informatieve avond te organiseren, waarbij ingegaan is op de huidige situatie en de achtergronden van deze motie, de mogelijke keuzes en denkrichtingen en de vervolgstap om te komen met een keuzenotitie. Vervolgens wordt in bijgevoegde keuzenotitie een aantal varianten aan de raad voorgelegd. In deze keuzenotitie presenteren we een drietal varianten. 1. Bestaande situatie met een plus: aangesloten blijven bij de NO, waarbij verbeteringen worden doorgevoerd om de lokale kleuring en zichtbaarheid te vergroten, aansluitend bij landelijke initiatieven hiertoe; 2. Regionale samenwerking: Het instellen van een gezamenlijke regionale ombudsman; en 3. Oprichten lokale ombudsvoorziening. Binnen deze variant kan je kiezen voor een lichte en een zwaardere variant. Daarbij geven we ook de voor- en nadelen en financiële consequenties van de verschillende varianten aan. Op basis hiervan stelt het college uitvoeringsvariant 1 voor. De raad wordt gevraagd hiermee in te stemmen.

Beoogd resultaat Doel van deze keuzenotitie is om de gemeenteraad in staat te stellen te kiezen uit de voorgestelde varianten. De invulling van een lokale ombudsman is wettelijk gezien op nationaal niveau min of meer vrij, maar op Europees niveau zijn er wel richtlijnen.1 Zo moet de invulling van de ombudsfunctie robuust zijn, maar de rolopvatting van de ombudsman, toegankelijkheid en zichtbaarheid van de ombudsman is aan de gemeente zelf. Elke keuze daarin heeft ook financiële consequenties. In de aangenomen motie is aangegeven dat een keuze voor een “eigen” lokale ombudsman kostenneutraal kan. Dat is mede afhankelijk van het ambitieniveau. Als de raad daadwerkelijk kiest voor deze variant, dient de raad ook aan te geven binnen welke financiële randvoorwaarden dit plaats moet vinden. Met de notitie beogen we dat de raad weloverwogen kan kiezen.

Proceshistorie en eerdere besluitvorming De start van dit proces ligt in genoemde motie. Deze motie kende een aantal aannames over de huidige werkwijze, het aantal eigen lokale ombudsmannen elders en de financiële randvoorwaarden. Daarom heeft het college eerst de wettelijke kaders en de huidige werkwijze van onze ombudsman beschreven. Daarna heeft het college ook verschillende varianten onderzocht en daartoe contact opgenomen met omliggende gemeenten en gemeenten die een “eigen” ombudsman hebben opgericht. Verder is de raad op 30 september 2025 tijdens een raadsavond geïnformeerd over de achtergronden en werkwijze van de ombudsman. Daarbij is een aantal varianten gepresenteerd over de wijze waarop de motie kan worden uitgevoerd. Naar aanleiding van deze presentatie hebben we samen met de NO

1 Zie verder bijlage 2 bij de keuzenotitie

2 van 5

Raadsvoorstel: keuzenotitie lokale ombudsman Dossiernummer: 6027

gekeken hoe we binnen de huidige constructie meer zichtbaarheid en lokale kleuring kunnen geven aan de invulling van de lokale ombudsman. De presentatie is als bijlage toegevoegd. Dit alles resulteert in bijgaande keuzenotitie.

Argumenten 1.1 Reden keuzenotitie De motie riep het college op om aan de raad een voorstel voor te leggen tot het instellen van een onafhankelijke regionale of lokale ombudsman. De motie zelf kende daarmee al twee mogelijke varianten. Bovendien was de raad onvoldoende geïnformeerd over de huidige werkwijze en de onafhankelijke positie van de huidige ombudsman, de NO. Uiteindelijk zijn er verschillende varianten mogelijk en is het ambitieniveau ook direct gekoppeld aan de financiële middelen die de raad beschikbaar stelt op dit moment. Met de keuzenotitie wordt de raad breed geïnformeerd en wordt zij in staat gesteld een eigen afweging te maken. 1.2 De varianten geven overzicht en inzicht in de bijbehorende voor-en nadelen.

Variant 1:

Variant 2:

Variant 3:

Aangesloten blijven bij de NO,

Gezamenlijke

Oprichten lokale ombudsvoorziening.

waarbij verbeteringen worden

regionale

Binnen deze variant kan je kiezen voor

doorgevoerd om de lokale kleuring

ombudsman

een lichte en een zwaardere variant

Geen animo bij

+/-

en zichtbaarheid te vergroten; Robuust

+

omliggende

Deskundig

+

Lokale kennis

0 (verbeterpunt)

+

Lokale zichtbaarheid

0 (verbeterpunt)

+

Landelijk agenderen

+

-

Klachtenafhandeling

+

+

Sparren, verbeteren

+

+/-

Financieel

+

-

GR

+

-

gemeenten

+/-

processen gemeente

1.3 Het college stelt variant 1 als voorkeursvariant voor. Het college is tevreden met de huidige werkwijze. De NO brengt veel expertise in op het gebied van klachtenafhandeling en verbeteren dienstverleningsprocessen. Bovendien kunnen via de NO ook landelijke problemen worden geagendeerd. Wel moet geïnvesteerd worden in lokale kennis en zichtbaarheid. Daartoe zullen we verbeteracties doorvoeren.

3 van 5

Raadsvoorstel: keuzenotitie lokale ombudsman Dossiernummer: 6027

De omvang van Veenendaal maakt het lastig om een eigen robuuste ombudsvoorziening op te zetten. Wil een lokale ombudsman meerwaarde hebben ten opzichte van de huidige situatie dan gaat dit gepaard met naar verwachting fors hogere kosten. Bovendien bestaat het gevaar dat een echte lokale ombudsvoorziening onderdeel uit gaat maken van het politieke speelveld. Enige distantie is gewenst. Aanvullend maakt Veenendaal deel uit van enkele Gemeenschappelijke regelingen (GR). Aangezien andere gemeenten zijn aangesloten bij de NO, zou dat betekenen dat we voor de taken die door een GR worden uitgevoerd, aangesloten blijven bij de NO, wat voor onze inwoners tot verwarring kan leiden. Wanneer we volledig aangesloten blijven bij de NO, doet dit “probleem” zich niet voor. Daarnaast zijn de varianten gepresenteerd tijdens een raadsavond. Daar leek naar aanleiding van de gegeven informatie variant 1 ook te kunnen rekenen op steun.

Alternatieven Volgens de Wet Nationale ombudsman zijn gemeenten verplicht een externe ombudsvoorziening te hebben. Zij mogen een eigen lokale ombudsman instellen, óf zich aansluiten bij de NO. Als een gemeente geen eigen ombudsman heeft ingesteld, dan valt zij van rechtswege onder de NO. Als de raad dus niet kiest, wordt de huidige constructie, zonder plus, gecontinueerd.

Kanttekeningen 1.1 Het raadsvoorstel wordt anders dan beoogd in 2026 aan de raad voorgelegd De raad roept het college op om in 2025 met een raadsvoorstel te komen. In het derde kwartaal van 2025 is besloten eerst als tussenstap een raadsavond in te lassen om de achtergronden toe te liggen. Hierdoor is het raadsvoorstel verlaat en wordt deze pas in 2026 gepresenteerd.

Wat betekent dit besluit voor inwoners? Inwoners zijn gebaat bij een onafhankelijke ombudsman. Met goede klachtbehandeling laten gemeenten zien dat ze inwoners serieus nemen. Goede klachtbehandeling helpt inwoners op weg en geven gemeenten de kans om te leren van klachten. Bovendien kunnen problemen die lokaal spelen ook worden geagendeerd bij de landelijke overheid.

Aanpak/ uitvoering Na vaststelling van de keuzenotitie zal uitvoering worden gegeven aan het besluit. De raad zal in Q4 2026 hierover nader worden geïnformeerd via een raadsinformatiebrief.

Communicatie over dit besluit Inwoners, medewerkers en maatschappelijke organisaties worden geïnformeerd via de gemeentelijke communicatiekanalen en de betrokken organisaties.

Evaluatie Jaarlijks ontvangt de raad via het burgerjaarverslag een overzicht van de verzoekschriften (klachten) die bij de NO zijn ingediend. Daarnaast publiceert de Nationale ombudsman - evenals de

4 van 5

Raadsvoorstel: keuzenotitie lokale ombudsman Dossiernummer: 6027

Kinderombudsman en de Veteranenombudsman - ieder jaar een jaarverslag op de eigen website, dat tevens wordt aangeboden aan de Tweede Kamer. 2 Aanvullend zullen we in 2028 de werkwijze, zichtbaarheid en toegankelijkheid va de lokale ombudsman evalueren.

Kosten, baten, dekking Binnen de huidige begroting zijn middelen gereserveerd voor de Nationale Ombudsman (29 cent per inwoner). Als gekozen wordt voor een andere, duurdere variant dan variant 1 zal de raad hiervoor aanvullende dekking beschikbaar moeten stellen.

College van burgemeester en wethouders,

Sjoukje Deelstra Secretaris

Gert-Jan Kats Burgemeester

Bijlagen 1. Keuzenotitie Lokale ombudsman 2. Presentatie raadsavond 30 september 2025 3. Handreiking ombudsman

2 Https://www.nationaleombudsman.nl/professionals/jaarverslagen-van-de-nationale-ombudsman

5 van 5