1. Consultatiememo VVD Problematiek afval lachgascilinders

RAADSCONSULTATIE MEMO Zaaknummer Onderwerp Aan Van Behandelaar E-mail Datum

2207136 Problematiek afval lachgascilinders Raadscommissie VVD fractie Raadsgriffie griffie@veenendaal.nl 11 oktober 2024

1. Aanleiding en doel In het voorjaar van 2024 is onze gemeente geconfronteerd met een verhoging van de tarieven van de AVU. De reden die hiervoor werd gegeven, is een verhoging van de kosten die de verwerking van lege lachgascilinders met zich meebrengen. Naast de problemen in de afvalketen veroorzaken achtergelaten lachgascilinders ook problemen in de openbare ruimte. Tijdens de behandeling in de raadscommissie van 22 mei 2024 is op initiatief van de VVD afgesproken om gezamenlijk na te denken over een lokale aanpak van de problematiek van het lachgasafval. De ontwikkelingen ter aanpak van deze problematiek is nog volop gaande. Zowel de afvalbranche als de Rijksoverheid zijn het (nog) niet eens hoe deze problematiek aangepakt dient te worden. Lokaal hebben we natuurlijk onze eigen verantwoordelijkheden. Gemeenten zijn dé partij om de regie te pakken in de aanpak van de verkoop en het recreatieve gebruik van lachgas. De aanpak van lachgas is domein overstijgend en betreft naast het sociale domein (verslavingsproblematiek) tevens het fysieke domein en de veiligheid. Deze memo spitst zich toe op het op het fysieke domein en de veiligheid als gevolg van het lachgasafval, en dient als basis voor een gesprek hierover vanuit de diverse betrokken invalshoeken. Het is een eerste aanzet om te komen tot een Veenendaalse aanpak.

De mogelijkheden die hier verder staan opgesomd geven een aantal opties weer. De opties zijn geenszins compleet of volledig uitgewerkt. De insteek van de eerste bijeenkomst tijdens de beeldvormende avond d.d. 26 november 2024 is dat de commissie- en raadsleden vragen kunnen stellen aan de deskundigen ter verdieping van ieders kennis in deze problematiek. Tijdens de commissie begin december a.s. worden de fracties gevraagd antwoord te geven op de consultatievragen onderaan deze memo als input om te komen tot een lokale aanpak. Deze consultatiememo is samengesteld mede op basis van diverse beschikbare bronnen, zie hiervoor bronvermelding onderaan dit document.

2. Achtergrond van de problematiek Voorheen waren lachgascilinders legaal verkrijgbaar en zat er statiegeld op. De handel en het gebruik vonden gereguleerd plaats in de zorg en de horeca. Sinds de Rijksoverheid lachgascilinders op 1 januari 2023 onder de Opiumwet plaatste, valt lachgas onder de verboden middelen. Daarnaast zijn handelaren vanwege het wegvallen van een retourpremie een andere kwaliteit cilinders gaan gebruiken. De statiegeldcilinders hebben sinds het verbod plaatsgemaakt voor wegwerpcilinders. Dit veroorzaakt problemen in zowel de afvalketen als in de openbare ruimte. 2.1. Afvalketen Lege lachgascilinders belanden nu regelmatig bij het restafval. Ook in andere grondstofstromen als papier, glas en textiel worden regelmatig lege lachgascilinders aangetroffen. Wanneer een lachgascilinder in een verbrandingsoven voor restafval terecht komt, kan deze ontploffen met kans op ernstige schade en uitval van de installaties. Tevens brengt dit onverantwoorde veiligheidsrisico’s voor

Pagina 1 van 5

Raadsconsultatie memo, Onderwerp: Problematiek afval lachgascilinders Zaaknummer 2207136

het personeel met zich mee. De kosten voor schadeherstel lopen in de tientallen miljoenen. Stilstand door explosies en schadeherstel zorgt voor (langdurige) uitval waardoor het systeem van afvalinzameling en in sommige gevallen afvalenergiecentrales kunnen worden geraakt. 2.2. Openbare Ruimte De lachgascilinders worden op alle mogelijke plekken in de openbare ruimte gedumpt en achtergelaten door gebruikers. Rondslingerende cilinders worden geassocieerd met minder sociale controle in de buurt, meer criminaliteit en onveiligheid. En is slecht voor het milieu. De inzet van de boa's moet worden verhoogd om lege lachgascilinders die naast afvalcontainers worden geplaatst en in de openbare ruimte (zwerfafval) op te ruimen. De extra kosten in de afvalketen en vanuit het beheer Openbare Ruimte drukken op de gemeentebegroting en zullen uiteindelijk bij de inwoners worden verhaald (o.a. via de afvalstoffenheffing).

3. Lokale situatie te Veenendaal In Veenendaal worden wekelijks ongeveer 10 tot 15 lachgascilinders bij het afvalbrengstation gebracht. De meeste cilinders worden door Wijkservice of de boa’s ingeleverd. Op basis van de nu beschikbare informatie en ervaring van de afgelopen tijd, is de inschatting dat er sprake is van gemiddeld per maand zo'n 14 meldingen m.b.t. gedumpte lachgasafval in de openbare ruimte. Dat zijn zowel eigen waarnemingen als de meldingen die via de verschillende kanalen binnenkomen over lachgasflessen in de openbare ruimte. Wanneer er afval wordt aangetroffen of er een melding wordt gemaakt, wordt het afval bij lege verpakkingen opgeruimd door Wijkservice of de boa’s. Bij niet-lege verpakkingen wordt dit afgevoerd door de politie. Dit valt onder de reguliere werkzaamheden, waardoor dit geen extra kosten met zich meebrengt. Dit extra werk zorgt wel voor druk op de capaciteit binnen het reguliere takenpakket. Op dit moment is het mogelijk te handhaven op grond van de APV (artikel 2:74 en artikel 2:74a) bij lachgasgebruik of -handel. In geval dat er sprake is van een handelshoeveelheid kan er naast bestuursrechtelijke handhaving ook strafrechtelijk worden opgetreden. Voor afvaldumping geldt dat handhaving op grond van het Omgevingsplan mogelijk is. Ook in dat geval kan er een last onder dwangsom ter voorkoming van herhaling worden opgelegd. 3.1.

Feiten en cijfers voor Veenendaal ACV: * 10-15 lachgascilinders per week naar ABS (520-780 per jaar) * 1-2 per week in de overslaghal tussen huisvuil (handmatig verwijderd) * Tot dusver geen lachgasincidenten bij inzamelvoertuigen * Dit jaar geen festival dumpingen Wijkservice: 2023 - 852 afvoer wegwerp (deel van het jaar ook zelf ontmantelen en afvoer als oud ijzer) 2024 (tot 1 juli) - 1.222 afvoer wegwerp 2024 (t/m half september) - 2.250 afvoer wegwerp Handhaving: Hot spots: Begraafplaats, Merino’s, 1 of 2 boetes Kosten: * Afvoer lachgascilinders openbare ruimte € 26.500 t/m half september 2024 * Begrotingswijziging 2024 AVU €19.800 extra kosten controles huishoudelijk afval op overslaglocaties * Inzet handhaving Huidige Veense aanpak * Voorlichting op scholen (binnen thema alcohol en drugs) * ABS lachgaspatronen zonder punten brengen * Boven 10 stuks wordt datum en plek vastgelegd zowel door BOA’s als wijkservice * Handhaving heeft hoge prioriteit

Pagina 2 van 5

Raadsconsultatie memo, Onderwerp: Problematiek afval lachgascilinders Zaaknummer 2207136

4. Aanpak op verschillende niveaus De lachgascilinderproblematiek vraagt om een gezamenlijke aanpak waarbij samenwerking tussen de Europese Unie, Rijksoverheid, gemeenten en de afvalsector essentieel is. Niet alles valt lokaal op te lossen, sommige oplossingen dienen op een ander niveau bedacht en geïmplementeerd te worden. Hieronder staat beschreven waar de diverse bevoegdheden op Europees en Rijks gebied liggen en wat de afvalsector kan doen. 4.1. Europese wetgeving De problematiek rondom lachgascilinders speelt inmiddels niet alleen in Nederland, maar ook in andere Europese landen. Samenwerking kan bijdragen aan effectieve en coherente maatregelen, zoals het maken van Europese richtlijnen met betrekking tot de productie van lachgascilinders. Als het ventiel bij hoge temperatuur zou smelten of het ventiel zo ontworpen zou zijn dat bij overdruk het ventiel zich opent dan zouden explosies voorkomen kunnen worden. De douane speelt een belangrijke rol in de handhaving om te zorgen dat onveilige en illegale lachgascilinders niet op de Europese markt kunnen komen. Mogelijke oplossingsrichtingen samengevat: • Sturing ontwerp en productie richting voldoen aan ISO/CE & hergebruik; • Striktere douanecontroles. 4.2. Landelijke wetgeving De landelijke overheid is druk in gesprek met dit vraagstuk. Op 20 juni jl.

ontving de vaste Kamercommissie van Infrastructuur & Milieu diverse sprekers voor een rondetafelgesprek om zich te laten informeren over de problemen en schade die de afvalsector ondervindt als gevolg van het lachgasverbod. Tijdens het rondetafelgesprek was iedereen eensgezind dat er snel iets aan de problematiek moet gebeuren. Aanleiding voor het rondetafelgesprek was de grote teleurstelling van de afvalsector over de brief van het kabinet in april. Hierin werd medegedeeld dat, naast de eerdere afwijzing voor het (her-)invoeren van een retourpremie voor lachgascilinders, ook het verzoek tot financiële compensatie werd afgewezen. Wel stelt het kabinet 450.000 euro beschikbaar voor een pilot om met innovatieve technieken lachgascilinders in afvalstromen op te sporen en te verwijderen. Gemeenten worden ook niet gecompenseerd voor de schade die lachgascilinders veroorzaken bij het restafval. Het Rijk geeft aan dat de schade door ontploffende lachgascilinders niet hun verantwoordelijkheid is omdat deze veroorzaakt wordt door illegale handelingen van individuen en niet als gevolg van de invoering van het lachgasverbod. De discussie over waar de verantwoordelijkheid exact ligt, is nog lopende.

Op 16 september 2024 werd bekend dat een aantal afvalbedrijven in een groot aantal gemeenten, waaronder die van Amsterdam, Utrecht, Breda en Tilburg, in een brief aan staatssecretaris van Preventie hebben geëist dat het kabinet binnen twee weken zijn verantwoordelijkheid erkent en met geld over de brug komt, anders zouden ze een bodemprocedure tegen de staat starten. Inmiddels is bekend dat deze bodemprocedure op 10 oktober jl. is gestart. Dit wordt gemeld door de koninklijke Nederlandse vereniging voor afval- en reinigingsdiensten (NVRD), de brancheorganisatie van de afvalverwerkers. Gemeenten en afvalverwerkers ervaren tevens belemmeringen bij het inzamelen en afvoeren van lachgascilinders door de strikte regelgeving rondom het vervoer van gevaarlijke stoffen (ADR) en de beperkingen die de Opiumwet oplegt. De hernieuwde richtlijn van de Opiumwet blijkt moeilijk uitvoerbaar te zijn voor politie door de bekende capaciteitsvraagstukken. Een landelijke voorlichtingscampagne kan mensen bewust maken van de gevaren en milieueffecten van gebruik, het illegaal dumpen en gebruikers informeren over de juiste manieren om van cilinders af te komen. Er leeft nu het idee dat vervoeren en inleveren van een enkele cilinder niet is toegestaan of dat het in bezit hebben van een lege cilinder strafbaar zou zijn.

Dat is feitelijk onjuist, maar ontmoedigt particulieren wel om cilinders in te leveren. Een wettelijke regeling voor statiegeld op een onwettig product is niet mogelijk. Een inleververgoeding waarvoor geen borg is betaald, kan wel. Vanwege alle voor- en nadelen van een statiegeld of een inleverpremie vergt dit een landelijke regeling. Het grote aanbod van webshops en lokale lachgas verkopers stimuleert en faciliteert gebruik van lachgas en vraagt om een aanpak bij de bron.

Pagina 3 van 5

Raadsconsultatie memo, Onderwerp: Problematiek afval lachgascilinders Zaaknummer 2207136

Mogelijk oplossingsrichtingen samengevat: • Meer toezicht en handhaving op (import-)verkoop; • Meer toezicht en handhaving op het gebruik; • Een landelijke voorlichtingscampagne (SIRE) gericht op vermindering gebruik en juiste manier van inlevering; • Het opheffen van de belemmeringen in de bestaande regelgeving ADR en Opiumwet; • Het invoeren van een landelijke statiegeldregeling of inleverpremies; • Het toekennen van een financiële compensatie aan afvalverwerkers voor schadeherstel en investeringen in installaties. 4.3. Afvalsector Sinds de invoering van het verbod ervaart de afvalsector een toenemende belasting op hun bedrijfsvoering en medewerkers. Afvalbedrijven hebben noodgedwongen oplossingen verzonnen om lachgascilinders bij het restafval op overslaglocaties te detecteren of in nascheidingsinstallaties te shredderen om explosies te voorkomen. Deze extra bewerkingstap zorgt voor grote logistieke uitdagingen en het omgooien van ons gehele proces. Daarnaast is de beschikbare shreddercapaciteit zeer beperkt. Deze shredders vergen flinke investeringen, mankracht en onderdelen dienen veelvuldig vervangen te worden, waardoor dit een kostbare oplossing is. Een andere ontwikkeling is het gebruik van specialistische software zoals Vision AI (nu nog in testfase bij AMCS).

Dit waarschuwingssysteem is proactief in het herkennen van deze patronen en stelt afvalbeheerders in staat om het risico op branden en explosies bij de inzameling te verminderen, voordat het bij de afvalverwerker terechtkomt. Vision AI helpt bijvoorbeeld bij het omleiden van inzamelvoertuigen naar de juiste stortlocatie als lachgas wordt gedetecteerd, wat zorgt voor een veilige afvalverwerking. Bovendien kan het een heatmap genereren die de gebieden aangeeft en patronen herkent in waar de meeste lachgasproducten zijn aangeboden wat een volledig inzicht in de situatie biedt. Mogelijke oplossingsrichtingen samengevat: • Investeren in duurzaamheidssoftware met AI-technologie; • Investeren in bovenbandmagneten; • Extra controles en handmatige voorsortering; • Het shredderen van restafval.

5. Lokale aanpak: Inventarisatie oplossingsmogelijkheden voor Veenendaal Om te komen tot een lokale aanpak van het probleem rondom de (lege) lachgascilinders, is het van belang om te weten waar de gemeenteraad en de gemeente wel over gaat en waar niet. In het vorige hoofdstuk staan de mogelijke oplossingsrichtingen waar de gemeente misschien wel invloed op kan uitoefenen, maar in feite niet de bevoegdheden heeft om dit vast te leggen in een lokaal beleid. Zowel het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat als het Trimbos-instituut hebben handreikingen ontwikkeld speciaal voor gemeenten in de aanpak van de verkoop, gebruik en afval van lachgas. Deze handreikingen bieden tal van mogelijkheden om als gemeente mee aan de slag te gaan. Uit de beschikbare bronnen komen diverse mogelijkheden voor lokale aanpak naar voren, waarover de commissie- en raadsleden in de discussie met de aanwezigen uit de diverse werkvelden gesproken kan worden wat wel en niet passend is voor de Veenendaalse aanpak. 5.1. Wat is mogelijk als lokaal beleid? Gemeenten en afvalverwerkingsbedrijven kunnen inzamelpunten en -systemen opzetten dichter bij de gebruiker, waardoor het gemakkelijker wordt voor gebruikers om deze op een veilige en verantwoorde manier af te geven. Sommige gemeenten gebruiken een chemokar. Deze kunnen gemeenten inzetten om gevaarlijk afval op te halen bij huishoudens.

De chemokar kan ook worden ingezet voor gebruikte lachgascilinders. Dit kan een verlagende drempel zijn voor mensen om alsnog hun lachgascilinders in te leveren. Een gerichte voorlichtingscampagne kan onduidelijkheden en miscommunicaties wegnemen en daarmee gebruikers stimuleren lege lachgascilinders niet bij het restafval te gooien, maar in te leveren op de daarvoor bestemde plekken. Een waarschuwingssticker op de restafval kliko’s kan daarbij helpen. Gemeenten kunnen het aanbod beperken door de inzet van juridische instrumenten. Gemeenten kunnen een aantal gebieden aanwijzen waar bezit en gebruik van lachgas is verboden bijvoorbeeld een gebied waar structurele overlast van lachgas plaatsvindt of een speelplaats. In deze

Pagina 4 van 5

Raadsconsultatie memo, Onderwerp: Problematiek afval lachgascilinders Zaaknummer 2207136

gebieden is het dan verboden om cilinders en ampullen met lachgas bij je te hebben. Het risico hierbij is natuurlijk dat de overlast zich verplaatst naar een andere plek. Gemeenten kunnen acties opzetten waarbij boa's regelmatig de hotspots controleren en (hoge) boetes uitschrijven. Als voorbeeld: In Rotterdam zijn hogere boetes voor het dumpen van cilinders geopperd, tot maximaal 20.000 euro bij herhaling. De vraag is echter of dit juridisch stand zou houden en wat de neveneffecten zullen zijn. De pakkans is bovendien relatief klein en de kans op een tweede én derde heterdaadje nihil. De VNG beschrijft in een factsheet onder andere welke model-APV ten behoeve van een lokale handhaving kan worden ingezet (zie bronvermelding). En zo zijn er wellicht nog meer oplossingsrichtingen te bedenken.

Mogelijke oplossingsrichtingen samengevat: • Organiseren van laagdrempelige inleverpunten en/of het inzetten chemokar; • Publiekscampagne tot bevordering inlevering lege lachgascilinders bij milieustraat; • Waarschuwingssticker op de restafval kliko; • Strengere handhaving en meer controles door politie/boa op het illegaal dumpen; • Aanwijzen van een aantal gebieden waar een verbod op bezit en gebruik van lachgas geldt; • Controle op lokale verkooppunten; • Controle op particuliere opslagplekken, zoals schuurtjes en kelders conform Bouwbesluit; • Strengere controles en toezicht bij postbedrijven en koeriers; • Meer capaciteit creëren voor hit-run acties; • Meer pragmatische inrichting van de richtlijnen voor handhaving door BOA’s; • Uitbreiden bevoegdheden om hogere boetes te kunnen uitschrijven (op basis van de APV); • … uit de discussie kunnen wellicht ook nog andere oplossingen komen.

6. Consultatievragen 1. Welke aspecten van de problematiek spelen voor uw fractie de grootste rol? 2. Is het (verder) ontwikkelen of het intensiveren van de lokale aanpak rond het afval van lachgas een wens bij uw fractie? Zo ja: 3. a. Welke van de bovengenoemde oplossingsrichting(en) ziet uw fractie als meest interessant voor

nader onderzoek en/of toepassing in Veenendaal? (mag ook in prioriteit worden aangegeven) b. Heeft uw fractie meer ideeën of suggesties bij de bovengenoemde oplossingsrichtingen? 4. Is de wens om te komen tot een apart beleid of is de wens om een lokale aanpak mee te nemen in de aanverwante beleidsterreinen, zoals daar zijn het afvalbeleid, de OPOR en/of de APV? 5. Welke gedachten c.q. voorkeuren zijn er over het vervolgproces? Is het ontwikkelen van een initiatiefvoorstel een wens? Of heeft uw fractie andere gedachten die u wilt meegeven voor het vervolgproces?

7. Vervolg na consultatie Nader te bepalen.

Bronvermelding Diverse input stakeholders ten behoeve rondetafelgesprek d.d. 20 juni 2024 o Positionpaper Vereniging Afvalbedrijven o Positionpaper gemeente Rotterdam o Positionpaper Trimbos instituut o Positionpaper Meerlanden o Positionpaper FNV o Positionpaper Zwerfie Rotterdam o Positionpaper AMCS o Positionpaper NVRD Lachgastoolkit voor gemeenten en milieustraten Trimbos, handreiking lachgas voor gemeenten VNG factsheet landelijk lachgasverbod

Pagina 5 van 5