1. Beleidsnota Erfgoed 'Van cultuurhistorische waardering naar beleid' - raadsvoorstel

RAADSVOORSTEL Raad Voorstelnummer Datum Onderwerp Programma

Inlichtingen bij Telefoonnummer E-mailadres

24 februari 2022 1925952 11 januari 2022 Beleidsnota Erfgoed Fysieke leefomgeving

Agendapunt

Team

Ruimtelijke Ontwikkeling en Bouwen

B.C.A. Huijsmans (0318) 538755 brigit.huijsmans@veenendaal.nl

Aan de leden van de raad, Beslispunten 1. De beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” vast te stellen. 2. De commentaarnota inspraakreacties beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” vast te stellen. 3. Het Besluit tot wijziging van de Welstandsnota 2017 vast te stellen conform bijgevoegde bijlage. Waarom naar de raad? Als uitwerking van de cultuurhistorische waardenkaart is de beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” opgesteld, waarin is aangegeven welke structuren en panden we gaan beschermen. De raad is conform artikel 108, lid 1 en artikel 147, lid 2 van de Gemeentewet en de artikelen 4:81 tot en met 4:84 van de Algemene wet bestuursrecht het bevoegd orgaan om beleid vast te stellen. De bescherming van de beeldbepalende panden, objecten en structuren verloopt via het ruimtelijk spoor. De beleidsuitgangspunten van de beleidsnota zijn daarom juridisch verankerd in het Omgevingsplan, deel 1. Beide plannen worden tegelijkertijd ter vaststelling aangeboden aan de raad. In maart 2021 bent u tijdens een beeldvormende avond bijgepraat over de uitgangspunten van het erfgoedbeleid. Conform artikel 12a van de Woningwet is de raad bevoegd om een welstandsnota vast te stellen of te wijzigen.

De beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” wordt als bijlage toegevoegd aan de Welstandsnota 2017. Hiertoe wordt een apart raadsbesluit voorgelegd tot wijziging van de Welstandnota 2017. Samenvatting Om beter te kunnen sturen op bescherming van het erfgoed is een vertaling naar beleid nodig. In de beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” wordt aangegeven welke elementen van de cultuurhistorische waardenkaart we gaan beschermen en op welke wijze. De uiteindelijke juridische verankering vindt plaats in het Omgevingsplan, deel 1. De beleidsnota heeft vlak voor de zomer ter inzage gelegen. Beantwoording van de inspraakreacties is te lezen in de bijgevoegde nota van beantwoording. De reacties hebben geleid tot enkele aanpassingen in de beschrijving van de panden. De beleidsnota wordt als bijlage toegevoegd aan de Welstandsnota 2017, zodat bij een aanvraag voor een omgevingsvergunning voor beeldbepalende panden ook getoetst kan worden op de

Raadsvoorstel van 11 januari 2022, nr. 1925952

cultuurhistorische kenmerken en bij waardevolle structuren en ensembles het aspect cultuurhistorie meegewogen kan worden bij ruimtelijke ontwikkelingen. Inleiding Als gemeente zijn wij verplicht om voor ons grondgebied te beschrijven op welke manier er bij nieuwe ontwikkelingen rekening wordt gehouden met cultuurhistorische waarden. Om die reden hebben wij een cultuurhistorische waardenkaart laten opstellen, die in 2018 door het college is vastgesteld. Deze kaart bevat een uitgebreide inventarisatie en analyse van cultuurhistorische panden, objecten en structuren en wordt gebruikt als inspiratiebron bij ruimtelijke ontwikkelingen. De cultuurhistorische waardenkaart heeft geen juridische status. In aansluiting op de uitgangspunten van de Omgevingsvisie, waarin is aangegeven dat er keuzes gemaakt moeten worden welke elementen, panden en structuren we gaan beschermen én om beter te kunnen sturen op bescherming van het erfgoed is de beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” opgesteld. In deze beleidsnota wordt aangegeven welke elementen van de cultuurhistorische waardenkaart we gaan beschermen en op welke wijze. De uiteindelijke juridische verankering vindt plaats in het Omgevingsplan, deel 1. Qua planning loopt de beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” gelijk op met het Omgevingsplan, deel 1.

Voor het aanwijzen van gemeentelijke monumenten wordt een apart traject gevolgd. Dit verloopt via het spoor van de Erfgoedwet en de Erfgoedverordening gemeente Veenendaal 2010 en na inwerkingtreding van de Omgevingswet, via het Omgevingsplan, deel 1. Het college heeft op 8 juni 2021 de ontwerp beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” vrijgegeven voor inspraak. Deze beleidsnota heeft tegelijkertijd met het voorontwerp Omgevingsplan, deel 1, van 17 juni 2021 t/m 28 juli 2021 (zes weken) ter inzage gelegen. Daarnaast heeft iedere pandeigenaar van de aan te wijzen beeldbepalende panden een brief ontvangen met informatie over de procedure en bijbehorende beschrijving van de beeldbepalende waarden. Hierin bestond ook de mogelijkheid om contact op te nemen voor vragen en informatie. Er zijn, gedurende de zes weken van ter inzagelegging, vijf inspraakreacties ontvangen over het aanwijzen van beeldbepalende panden. Twee reacties daarvan zijn ook ingediend bij het Omgevingsplan, deel 1. Daarnaast zijn er door meerdere bewoners vragen gesteld naar aanleiding van de verzonden brief. Veelal zijn deze vragen meteen beantwoord. Een aantal opmerkingen, die foutjes betreffen in de karakteristieke omschrijving, zijn opgenomen bij de ambtshalve wijzigingen. Ook zijn enkele bewoners er trots op dat hun woning als beeldbepalend is aangewezen.

Beoogd resultaat Betere bescherming van cultuurhistorische waarden van panden, structuren en objecten, bij ruimtelijke ontwikkelingen. Argumenten 1.1 Het beleid is in lijn met de Omgevingsvisie Eén van de opgaven uit de Omgevingsvisie Veenendaal 2030 is het behouden en versterken van cultuurhistorische structuren, panden en elementen die bijdragen aan het verhaal van Veenendaal. Dit betekent keuzes maken en accenten leggen op belangrijke erfgoeddragers. In de beleidsnota is aangegeven welke keuzes zijn gemaakt. Het gaat om voor Veenendaal

2

Raadsvoorstel van 11 januari 2022, nr. 1925952

waardevolle structuren en gebieden zoals integrale ensembles, stedenbouwkundige ensembles en agrarisch cultuurlandschap. Daarnaast is een selectie van panden gemaakt, die een bescherming krijgen via de aanduiding beeldbepalend pand of in aanmerking komen voor de gemeentelijke monumentenstatus. 1.2. Belangrijke cultuurhistorisch waardevolle gebieden, structuren en ensembles worden beschermd Onderscheid kan worden gemaakt in integrale ensembles, stedenbouwkundige ensembles en agrarisch cultuurlandschap. De integrale ensembles worden overgenomen van de cultuurhistorische waardenkaart. Deze integrale ensembles weerspiegelen de belangrijke herkenbare structuren binnen Veenendaal. Het beleid is gericht op behoud en versterking door bij ruimtelijke ontwikkelingen, inrichting en reconstructies het historisch karakter als inspiratiebron te gebruiken. Van de stedenbouwkundige ensembles, zoals opgenomen op de cultuurhistorische waardenkaart, is een selectie gemaakt. Daarbij is gekeken naar een zekere gaafheid en/of duidelijke samenhang in aanwezige bebouwing en in het stedenbouwkundig ontwerp. Bij nieuwe ontwikkelingen, die niet binnen het bestemmingsplan passen, zal rekening worden gehouden met de karakteristieke kenmerken en de structuur van het ensemble. Een ensemble gaat dus niet ‘op slot’, er is ruimte voor (her)ontwikkeling.

De directe gevolgen voor bewoners zijn gering omdat er geen beperkingen gelden voor ontwikkelingen (omgevingsvergunning) die binnen het bestemmingsplan passen. De meest waardevolle delen van het agrarisch cultuurlandschap zijn opgenomen als integraal ensemble. In de overige delen voorziet het bestemmingsplan buitengebied, omdat de cultuurhistorische waarden sterk zijn verweven met de landschappelijke structuur. 1.3 Beeldbepalende panden dragen bij aan het behoud van het Veense Erfgoed Naast het aanwijzen van monumenten is het ook mogelijk om beeldbepalende panden aan te wijzen. Beeldbepalende panden hebben niet de waarde van een monument, maar ze vallen op door uiterlijk, ligging of bijzondere architectuur. De waarde van deze panden willen we beschermen, zodat bij ontwikkelingen rekening gehouden kan worden met betekenis van het pand en de specifieke kenmerken. De beleidsnota wordt bij vaststelling door de raad als bijlage toegevoegd aan de Welstandsnota 2017, zodat getoetst kan worden aan de beschrijving van de beeldbepalende panden.

1.4 Het aanwijzen van beeldbepalende panden heeft gevolgen voor de eigenaren Bij wijzigen aan een beeldbepalend pand waarbij een vergunning noodzakelijk is, zoals het wijzigen van de bestaande omvang of hoofdvorm van het pand (goothoogte, bouwhoogte, dakhelling en kapvorm), of de gevelindeling van gevels, gelegen aan openbaar toegankelijk gebied, zal bij deze panden tevens getoetst worden op de karakteristieke kenmerken van het pand zoals beschreven in de beleidsnota (bijlage1). Verbouwen is dus nog steeds mogelijk, maar afhankelijk van de verbouwplannen en de kenmerken van het beeldbepalende pand kunnen er beperkingen zijn. Wat vergunningvrij gebouwd kan worden blijft vergunningvrij. Dat is het grote verschil met monumenten, waar slechts in beperkte mate vergunningvrij kan worden gebouwd. Daarnaast geldt dat als het pand niet behouden kan worden er een sloopvergunning moet worden aangevraagd. Die vergunning kan alleen worden verleend als is aangetoond dat het pand niet behouden kan blijven en de cultuurhistorische waardevolle kenmerken van het pand voldoende terugkomen bij de beoogde nieuwbouw.

3

Raadsvoorstel van 11 januari 2022, nr. 1925952

2.1 De ontvangen inspraakreacties hebben geleid tot enkele aanpassingen in de beleidsnota Zoals aangegeven zijn er vijf reacties ontvangen op de beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid”. Twee daarvan zijn ook ingediend bij het voorontwerp Omgevingsplan, deel 1 en daar behandeld. Een belangrijke wijziging is het intrekken van de voorgenomen beeldbepalende status voor het pand aan de Hoofdstraat 72. Hiervoor was reeds in 2017, vóór het vaststellen van de cultuurhistorische waardenkaart, een vergunning voor verbouw van de voorgevel afgegeven, waardoor de karakteristieke etalage kan worden aangepast. Een aantal reacties heeft betrekking op foutjes in de karakteristieke beschrijving, deze wijzigingen zijn in de beleidsnota doorgevoerd. Dat geldt ook voor het stedenbouwkundig ensemble van de Kanaalweg. Deze was per abuis niet opgenomen en wordt toegevoegd. Voor een uitgebreide beschrijving en onderbouwing wordt verwezen naar de commentaarnota inspraakreacties op de beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid”. 3.1 Koppeling aan welstandsnota maakt toetsing aan de beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” mogelijk Om toetsing van bouwplannen aan de beleidsnota mogelijk te maken moet de beleidsnota worden toegevoegd als bijlage van de Welstandsnota 2017.

Artikel 12 van de Woningwet schrijft namelijk voor dat de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit alleen kan toetsen aan de criteria die zijn vastgelegd in de Welstandsnota 2017. Voor de beeldbepalende panden geldt een uitgebreide toets op de beeldbepalende aspecten. In artikel 22.29 van de Bruidsschat is geregeld dat een omgevingsvergunning voor een binnenplanse omgevingsplanactiviteit die betrekking heeft op een bouwwerk alleen wordt verleend als het bouwplan niet in strijd is met de redelijke eisen van welstand, beoordeeld volgens de criteria van de Welstandsnota 2017. Alternatieven Een alternatief zou zijn om een separaat parapluplan vast te stellen. Om te kunnen toetsen aan het erfgoedbeleid is een juridische verankering in een bestemmingsplan of omgevingsplan noodzakelijk. Er is niet gekozen voor een separaat parapluplan, omdat het de wens is om alle regels met betrekking tot de fysieke leefomgeving zoveel mogelijk op één plek raadpleegbaar te hebben. Met de opkomst zijnde invoering van de Omgevingswet per januari 2022 en later juli 2022 leek het logisch dit onderdeel in het Omgevingsplan, deel 1 mee te nemen. Kanttekeningen 1.3 Pas bij inwerkingtreding van de Omgevingswet is het erfgoed, waaronder de beeldbepalende panden, goed beschermd De wettelijke basis voor bescherming van beeldbepalende panden ligt bij een bestemmingsplan of omgevingsplan.

De inwerkingtreding van de Omgevingswet is op dit moment 1 juli 2022. Vooralsnog gaan we hiervan uit. Mocht blijken dat de inwerkingtreding van de Omgevingswet nog verder wordt uitgesteld, dan is het een optie om een aparte verordening voor deze erfgoedonderdelen op te stellen, zodat het erfgoed ook daadwerkelijk kan worden beschermd. 1.3 Er is gekozen voor een relatief strikte selectie van beeldbepalende panden Vooralsnog is gekozen voor een relatief strikte selectie van beeldbepalende panden. Mede om te bepalen welke consequenties dit heeft voor de vergunningverlening en de mogelijke financiële consequenties voor pandeigenaren. De selectie is gemaakt op basis van de cultuurhistorische 4

Raadsvoorstel van 11 januari 2022, nr. 1925952

waardenkaart, het verdiepingsonderzoek door Stichting MooiSticht en overleg met o.a. de Historische Vereniging. Uit de verschillende onderzoeken en overleggen komen soms verschillende meningen en adviezen naar voren. Als blijkt dat er aanvullend nog panden of objecten moeten worden toegevoegd, dan is dat mogelijk op basis van de aanwijzingsprocedure die hiervoor in het Omgevingsplan is opgenomen. 1.4 Er is geen subsidie voor beeldbepalende panden Voor beeldbepalende panden is niet gekozen voor het toekennen van een subsidiemogelijkheid voor beheer en onderhoud, zoals dat voor gemeentelijke monumenten van toepassing is. Bij beeldbepalende panden gaat het om een bepaalde karakteristiek, die je in stand wilt houden en een extra toetsingskader voor de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Bij gemeentelijke monumenten gelden veel striktere eisen ten aanzien van kleurgebruik, specifieke houtconstructies, historisch voegwerk etc. Als in de praktijk mocht blijken dat er toch sprake is van hogere kosten voor onderhoud of instandhouding van beeldbepalende panden kan alsnog overwogen worden om te onderzoeken op welke wijze een eventuele subsidie mogelijk is. We nemen dit aspect mee in de evaluatie. Participatie Alle eigenaren van beeldbepalende panden zijn per brief op de hoogte gesteld van de aanwijzing, met bijgevoegd de beschrijving van de karakteristiek.

Aanvankelijk was het idee om een fysieke bijeenkomst te organiseren voor alle betrokkenen, maar dat was vanwege de corona-maatregelen niet mogelijk. Daarnaast heeft de gebruikelijke publicatie van de terinzagelegging plaatsgevonden, zodat een ieder in de gelegenheid is gesteld om een reactie in te dienen op de beleidsnota. De binnengekomen inspraakreacties zijn in de commentaarnota van een beantwoording voorzien en in de beleidsnota verwerkt voor zover relevant. Wat betekent dit besluit voor inwoners? Zoals ook bij argument 1.4 is beschreven, geldt er een extra toets op cultuurhistorische en beeldbepalende kenmerken van een pand. Dit kan betekenen dat er een aantal wijzigingen in de aanvraag doorgevoerd moet worden om de vergunning te verlenen. Enkel als de vergunningaanvraag afbreuk doet aan de cultuurhistorische waarden, kan de vergunning worden geweigerd. Daarnaast blijven ook ontwikkelingen mogelijk aan bijvoorbeeld de achterzijde van het pand. Daarnaast geldt een vergunningplicht voor het slopen van een beeldbepalend pand. Behoud van het pand staat voorop, maar mocht dit onmogelijk blijken, dan kunnen voorwaarden worden gesteld aan het terugbrengen van beeldbepalende karakteristieken bij nieuwbouw. Aanpak / uitvoering Nadat uw raad de beleidsnota heeft vastgesteld wordt deze gepubliceerd in de Rijnpost en op de website Overheid.nl.

De indieners van een inspraakreactie worden na vaststelling van de beleidsnota en de commentaarnota via een brief op de hoogte gesteld. Communicatie over dit besluit Zie ook aanpak en uitvoering, indieners van een inspraakreactie worden op de hoogte gesteld van de inhoud van de commentaarnota.

5

Raadsvoorstel van 11 januari 2022, nr. 1925952

Communicatielijn/ kernboodschap: De cultuurhistorische waarden van Veenendaal zijn vastgelegd in de cultuurhistorische waardenkaart. Deze is in 2018 door het college vastgesteld. Deze kaart bevat een uitgebreide inventarisatie en analyse van cultuurhistorische panden, objecten en structuren en wordt gebruikt als inspiratiebron bij ruimtelijke ontwikkelingen. De cultuurhistorische waardenkaart heeft geen juridische status. Om beter te kunnen sturen op bescherming van het erfgoed is een vertaling naar beleid nodig. In deze beleidsnota die nu wordt vastgesteld, wordt aangegeven welke elementen van de cultuurhistorische waardenkaart we gaan beschermen en op welke wijze. Evaluatie Het aanwijzen van beeldbepalende panden is nieuw voor onze gemeente. Daarom is het goed om de toets op beeldbepalende kenmerken 2 à 3 jaar na de juridische inwerkingtreding te evalueren. Hierbij zal zowel gekeken worden naar de werkbaarheid als naar de consequenties voor bewoners. Dit sluit ook aan bij de beleidscyclus van de nieuwe Omgevingswet. Kosten, baten, dekking Aan dit besluit zijn geen kosten verbonden.

Burgemeester en wethouders,

mevrouw drs. S.M. Deelstra gemeentesecretaris

de heer K.J.G. Kats burgemeester

Bijlagen 1. Beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid” 2. Commentaarnota inspraakreacties beleidsnota Erfgoed “Van cultuurhistorische waardering naar beleid”

6