44-11-02 Aanpak Ondermijning en Weerbaarheid. DEF

1

Aanpak ondermijning en weerbaarheid



1

Colofon: Uitgave: Gemeente Veendam Auteur: P.J. Hiddema en M.N. Eelssema Versie: vastgesteld college B&W 25-10-2022 Redactie: Diny Boogerd Schrijfzaken & tekstcorrectie Productie: Staal Communiceert © 2022 gemeente Veendam Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van gemeente Veendam.

Inhoud 1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.1 Wat is ondermijning? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.2 Ondermijning en de rol van de gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.3 Aanleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1.4 Ontwikkelagenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 2 Weerbaarheid: de ‘verdediging’ tegen ondermijning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2.1 Weerbaarheidsscan 2021 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2.2 Integriteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 3 Verdieping begrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 3.1 Bewustwording . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 3.2 Informatiepositie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 3.3 Integriteits(scan) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 3.4 Beleid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 4 Strategische doelstellingen binnen aanpak ondermijning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 4.1 Terugdringen ondermijnende criminaliteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 4.2 Herstellen weerbare maatschappij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 4.3 Vergroten weerbare overheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 5 Plan van aanpak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 5.1 Wat gaan we doen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21 5.2 Hoe gaan we dat doen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 5.3 Samenwerking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 5.4 Regierol gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Bijlage: Uitvoeringsdeel

1

1

Inleiding

1.1

Wat is ondermijning?

Inleiding

Ondermijning is verweven in de maatschappij en doet zich steeds meer voor in Nederland. Ondermijning is een begrip dat op verschillende manieren wordt beschreven. Voor de politie betekent ondermijning grofweg de vermenging van de onderwereld en de bovenwereld, de sluipende bedreiging van de integriteit van het openbaar bestuur, van overheidsambtenaren en bedrijfsleven, bedreigde bestuurders en ambtenaren en afpersingspraktijken. Maar ook de innesteling van criminele fenomenen in buurten en woonwijken of het ontstaan van vrijplaatsen. Ondermijning doet zich voor in verschillende vormen. Het verschil tussen ondermijning en ondermijnende criminaliteit is het ‘criminele’ aspect. Bij ondermijning gaat het over het algemene, brede aspect van zowel bewust als onbewust diensten in naam van een overheidsorgaan leveren, die bijdragen aan zaken met een crimineel oogmerk. Bij ondermijnende criminaliteit gaat het direct om illegale handelingen, zoals het dumpen van drugsafval in de natuur, hennepplantages, drugslabs en intimidatie.

1.2

Ondermijning en de rol van de gemeente

Gemeentelijke aanval: bestuurlijke aanpak De eerst manier waarop de gemeente kan optreden tegen de georganiseerde criminaliteit is door actief barrières op te werpen. Bijvoorbeeld door te voorkomen dat criminelen vergunningen krijgen waardoor ze legale bedrijven kunnen gebruiken voor witwaspraktijken, mensenhandel of drugshandel. De burgemeester speelt daarbij een belangrijke rol als verantwoordelijke voor de bestuurlijke aanpak van de georganiseerde criminaliteit. Dat doet de gemeente samen met politie, justitie, Belastingdienst, woningcorporaties etcetera. Die samenwerking krijgt bijvoorbeeld gestalte in het Regionaal Beleidsplan Integrale Veiligheid (RIEC). Gemeentelijke verdediging: weerbaarheid Tegenover de ‘aanval op’ georganiseerde criminaliteit staat de ‘verdediging tegen’ georganiseerde criminaliteit. De gemeente en haar medewerkers kunnen zelf doelwit zijn van ondermijning, vooral bij zogenaamde ‘kwetsbare processen’. Voorbeelden hiervan zijn vergunningverlening, toezicht en handhaving, grondtransacties, financieel verkeer, inkoop, opdrachtverlening, het verstrekken van reisdocumenten, subsidies of zorg, werk en inkomen. Ondermijning kan op subtiele wijze plaatsvinden, waarbij de gemeente niet in de gaten heeft dat ze met criminelen te maken heeft. Denk aan een aanvraag voor een alcoholwetvergunning om de horecagelegenheid te gebruiken voor het witwassen van geld.

Soms gaat het ook minder subtiel en wordt geprobeerd om via verleiding, manipulatie en intimidatie, of zelfs regelrechte bedreiging of geweld, beslissingen te beïnvloeden of informatie los te krijgen. Leeswijzer In dit document is beschreven hoe de gemeente de aanpak van ondermijning gaat inrichten en de weerbaarheid kan vergroten. Om de aanpak van ondermijning bij gemeente Veendam vorm te geven volgens het Integrale Veiligheidsplan (IVP), ligt in dit plan van aanpak de focus op de weerbare overheid en integriteit. Bestuurlijke en ambtelijke weerbaarheid kan omschreven worden als de mate waarin het lokaal bestuur (de raad, het college, de burgemeester) en de gemeentelijke organisatie in

5

6

Aanpak ondermijning en weerbaarheid – gemeente Veendam

staat is de ondermijnende effecten van georganiseerde criminaliteit tegen te gaan, zowel preventief als reactief. Dit is in lijn met de doelstelling die is opgesteld in het integraal veiligheidsbeleid van gemeente Veendam. De doelstelling luidt: citaat ‘Eind 2023 bevindt gemeente Veendam zich in fase 4 van de Piramide naar fitte gemeenten. De gemeente werkt daarmee integraal en netwerkend in de aanpak van ondermijning.’ einde citaat De landelijke aanpak van ondermijning onderscheid vijf fasen:

Fase (EHBO)

1

Fase (richten)

2

Fase

3

(inrichten)

Fase

4

(integraal/ netwerkend)

Fase

5

(regisseur)

Fase 1 (EHBO) – bewustwording en organisatie Deze eerste fase is nog de Eerste Hulp Bij Ondermijning. Dit betekent dat de gemeente nog niet bezig is met ondermijning. Er is nog geen tijd vrijgemaakt voor een medewerker om ermee bezig te zijn. Bij het onderwerp is veel hulp nodig vanuit het RIEC, de gemeente is alleen reactief met casuïstiek bezig. Fase 2 (richten) – informatiepositie In de richtende fase wordt ervoor gezorgd dat de neuzen dezelfde kant op staan. Er wordt gezorgd voor awareness bij de ambtelijke top, burgemeester, teamleden en handhavers. Het onderwerp is weggelegd bij één of enkele medewerkers en de burgemeester. Fase 3 (inrichten) – beleid en handhaving Fase 3 gaat over het inrichten van de organisatie. De ambtelijke top heeft zich aangesloten bij het onderwerp ondermijning. De gemeente is bezig met het opstellen van een actieplan en oriënteert zich op de inrichting van een Lokaal Informatie Overleg (LIO). Fase 4 (integraal/netwerkend) – integere en veilige werkomgeving In de vierde fase is een gemeente grotendeels zelfvoorzienend. De gemeenteraad wordt door het college regelmatig betrokken bij de aanpak van ondermijning. Gemeenten zijn zelf in staat om bij signalen de informatie te verzamelen. Dit komt doordat ondermijning veel portefeuilles raakt en de ambtenaren allemaal getraind zijn in het herkennen van signalen.

Daarnaast is een MT-lid verantwoordelijk voor de uitvoering van het actieplan en heeft de gemeente een LIO. Fase 5 (regisseur) – communicatie Een gemeente in deze fase is zelfvoorzienend in de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Ze kan zelf signalen oppakken en neemt zelf contact op met de partners. Het RIEC is alleen nodig als wettelijke basis en heeft een rol als adviseur of als klankbord. Deze fasen vormen onlosmakelijk van elkaar de weerbaarheid van een gemeente, ze beïnvloeden elkaar en zijn afhankelijk van elkaar.

1

1.3

Inleiding

Aanleiding

Er zijn meerdere aanleidingen voor het opstellen van deze aanpak. In eerste instantie vormt het Integraal Ondermijningsbeeld (IOB) uit 2019 de basis om te komen tot een aanpak. Daarnaast is de aanpak van ondermijnende criminaliteit een prioriteit in zowel de Landelijke Veiligheidsagenda als het Regionaal Beleidsplan Integrale Veiligheid. Ten derde is een onderzoek uitgevoerd naar ondermijning in de gemeente Groningen, waaruit blijkt dat er relaties zijn tussen stad en ommeland. Dit alles vraagt om een gestructureerde aanpak van ondermijning in Veendam. 1.3.1 Integraal Ondermijningsbeeld 2019 In 2019 is voor het gebied Ommelanden-Midden een IOB opgesteld door het RIEC Noord-Nederland. Dit IOB ondersteunt gemeenten bij het krijgen van zicht op en inzicht in lokale ondermijningsvraagstukken. Het IOB heeft voor gemeente Veendam een aantal conclusies en aanbevelingen opgeleverd. Deze zijn verwerkt in de thema’s in hoofdstuk 2. 1.3.2 Geografisch en demografisch beeld Het IOB noemt een aantal aspecten binnen het grondgebied van gemeente Veendam als aantrekkelijk voor criminelen. Gemeente Veendam kent landelijk gebied met relatief weinig toezicht. Veendam ligt dicht bij de stad Groningen, dicht bij Duitsland en ook vlak langs de snelweg A7.

In gemeente Veendam wonen relatief veel kwetsbare personen met een migratieachtergrond en er is relatief veel sprake van handel in en verhuur van goedkope panden. Ten slotte kent gemeente Veendam door haar ligging en bevolkingssamenstelling relatief ongunstige economische omstandigheden. Signalen en fenomenen In het IOB van Veendam zijn de volgende signalen en fenomenen naar voren gekomen: • Vastgoedfraude en -misbruik Er wordt vermoed dat er sprake is van vastgoedfraude en -misbruik. Veel vastgoed is in het bezit van slechts enkele eigenaren, er is veel sprake van achterstallig onderhoud, en verhuur vindt soms plaats aan kwetsbare personen. Ook kan er sprake zijn van het witwassen van crimineel geld en productie van drugs. • Witwassen en financieel-economische criminaliteit • Drugscriminaliteit Zowel productie als gebruik van hard- en softdrugs komt veel voor in de gemeente Veendam. In 2021 zijn meerdere hennepkwekerijen ontmanteld die zich midden in het winkelcentrum bevonden. • Zorg- en pgb-fraude • Cybercriminaliteit Cybercriminaliteit komt steeds vaker voor. Landelijk, maar ook binnen de grenzen van gemeente Veendam. Het gaat daarbij voornamelijk om diverse vormen van digitale oplichting. Veel van de slachtoffers van deze delicten betreft ouderen.

7

8

Aanpak ondermijning en weerbaarheid – gemeente Veendam

Branches In het IOB is een viertal branches benoemd die in gemeente Veendam mogelijk vaker en gemakkelijker vatbaar kunnen zijn voor allerlei vormen van ondermijning dan andere branches. Het gaat hierbij om kapsalons, horecagelegenheden, kleine autobedrijven en PGB (Persoons Gebonden Budget) verstrekking in de zorg sector. Politie-informatie De politie registreert delicten met een ondermijnend karakter in verschillende vormen: • brondelict: gericht op het verkrijgen van crimineel vermogen, zoals drugscriminaliteit; • vermengingsdelict: illegaal verkregen vermogen dat kan worden ingevoegd in de economie, zoals door witwassen en vastgoedfraude of pgb-/zorgfraude; • beschermende delicten: delicten waarbij de winst of verkregen machtspositie beschermd of vergroot moeten worden. Aanbevelingen politie Aanbevelingen vanuit de politie richten zich op bewustwording van het thema ondermijning bij interne en externe partners, inclusief de politie zelf. Een van de aanbevelingen is ook het starten met bewustwordingscampagnes voor de bewoners van de gemeente Veendam en daarbij vertellen hoe ze aan informatie kunnen komen en hoe ze informatie kunnen delen. Gemeente Veendam kent bijvoorbeeld veel buitengebied.

Hoe herkennen bewoners ondermijning in het buitengebied en waar kunnen zij anoniem hun informatie kwijt? Daarnaast is het belangrijk om gezamenlijk te zorgen voor een goed en actueel beeld van de vormen van ondermijning in gemeente Veendam. Een effectieve aanpak van casuïstiek vraagt om een heldere overlegstructuur. 1.3.3 Rapport Groningse Praktijken Gemeente Groningen heeft een onderzoek laten uitvoeren naar ondermijning (Groningse Praktijen, Tops en Van der Torre). Een van de uitkomsten van het onderzoek is dat ondermijnende criminaliteit niet stopt bij de gemeentegrens. Er zijn duidelijke relaties tussen ondermijning binnen gemeente Groningen en het ommeland vastgesteld. Om ondermijning succesvol aan te pakken is regionale samenwerking nodig, dan wel afspraken om bepaalde thema’s of casuïstiek gezamenlijk op te pakken. Daarnaast zal een provinciale samenwerking in de aanpak van ondermijning een ‘waterbedeffect’ van ondermijnende criminaliteit voorkomen of beperken. Tenslotte kan samenwerking en afstemming efficiencyvoordelen opleveren. Een voorbeeld hiervan is het actualiseren van Bibobbeleid (beleid op de Wet Bevordering Integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur). Dat kan intergemeentelijk of regionaal worden gedaan, wat ook helpt bij het voeren van uniform beleid. Een besluit dat al is genomen betreft de inrichting van een regionaal Interventieteam.

1.4

Ontwikkelagenda

Tijdens het formatieproces voor de nieuw te vormen gemeenteraden hebben de onderhandelaars namens alle Groninger burgemeesters een brief ontvangen waarin is opgeroepen om nadrukkelijk aandacht te hebben voor de sociale en economische schade van ondermijnende criminaliteit. Maar er is meer nodig dan het investeren in de gemeentelijke veiligheidsafdelingen. De burgemeesters achten een nog intensievere regionale samenwerking noodzakelijk om een vuist te maken tegen de aanpak van criminaliteit. Daarom is een ontwikkelagenda opgesteld, waarin via vier sporen de samenwerking wordt versterkt.

Inleiding

1.4.1 De ‘Groningse norm’ Een van de ambities van de Groninger burgemeesters is om tot een gezamenlijke norm te komen. Hierin worden doelstellingen vastgelegd om gezamenlijk te bereiken op het gebied van ondermijning en weerbaarheid. 1.4.2 Regionaal Interventieteam Er wordt gestart met de ontwikkeling van een regionaal opererend en flexibel interventieteam. Dit team krijgt de opdracht om samen met ketenpartners bestuurlijke controles uit te voeren op thema’s of in branches. 1.4.3 Samenwerking en samenhang in beleid en uitvoering Lokale wetgeving en beleid als barrières om ondermijnende criminaliteit tegen te gaan, stemmen we op elkaar af. Het harmoniseren van regelgeving draagt niet alleen bij aan een efficiënt functionerend interventieteam, maar draagt ook eenheid uit in onze normstelling. Specifiek voor de Wet Bibob, een krachtig instrument dat om specifieke deskundigheid vraagt, is ons streven deze wet centraal uit te voeren voor alle Groninger gemeenten. 1.4.4 Aanvullend onderzoek regionaal ondermijningsbeeld Groningse praktijken is een onderzoek dat in hoofdzaak was gericht op de gemeente Groningen. Om een completer beeld te krijgen van onze provincie als geheel wordt voor de gehele provincie een actueel ondermijningsbeeld opgesteld.

DRUGSPAND GESLOTEN Het is verboden dit pand te betreden.

9

10

Aanpak ondermijning en weerbaarheid – gemeente Veendam

2

2

Weerbaarheid: de ‘verdediging’ tegen ondermijning

11

Weerbaarheid: de ‘verdediging’ tegen ondermijning

Op basis van een analyse is er een beeld te vormen vaan de weerbaarheid van de gemeente Veendam.

2.1

Weerbaarheidsscan 2021

Het Regionaal Informatie- en Expertise Centrum (RIEC) Noord heeft voor gemeente Veendam in november 2021 een weerbaarheidsscan uitgevoerd. De scan is opgeleverd in januari 2022. Doel van deze inventarisatie is inzicht te krijgen in de weerbaarheid van gemeente Veendam en toe te werken naar een proactieve en weerbare gemeente in het kader van de aanpak van ondermijning. De weerbaarheidsscan is tot stand gekomen door een documentstudie, een digitale enquête onder de medewerkers en interviews, zowel individueel als in groepsverband.

2.2

Integriteit

Integriteit en weerbaarheid van zowel bestuur als ambtelijke organisatie zijn belangrijke thema’s. Er zijn protocollen opgesteld en daarmee is een eerste stap gezet. De protocollen vereisen periodiek actualisatie. De volgende stap is dat deze instrumenten besproken worden en dat de protocollen worden nageleefd. Het doel is periodiek op de verschillende niveaus (raad, college en ambtelijke organisatie) aandacht te schenken aan de thema’s. Naast de integriteitsprotocollen dient een inventarisatie plaats te vinden van kwetsbare processen. Te denken valt aan vergunningverlening, economische en ruimtelijke ontwikkelingen of het verstrekken van reisdocumenten.

IN UW STRAAT EEN DRUGSPAN GESLOTEN

Vermoedens van drugs? Bel Politie 0900-8844 of Meld Misdaad Anoniem 0800-7000

VOOR UW VEILIGHEID!

12

Aanpak ondermijning en weerbaarheid – gemeente Veendam

Twee mannen en een vrouw uit Veendam en Hoogezand aangehouden op verdenking van handel in drugs Dagblad van het Noorden - Pieter Broesder - 20 januari 2021

Twee mannen en een vrouw zijn dinsdagmiddag aangehouden bij politie-invallen in woningen in Veendam en Hoogezand. Ze worden verdacht van betrokkenheid bij de handel in verdovende middelen. Het gaat om een 38-jarige vrouw en 29-jarige man uit Veendam en een 26-jarige man uit Hoogezand. Grote hoeveelheden drugs en contant geld Tegen 17.00 uur dinsdagmiddag drongen agenten drie woningen in Veendam binnen en een in Hoogezand. Het gaat om woningen aan de Boermastraat, de Dr. Bekenkampstraat, de Vrederustlaan in Veendam en om een woning aan de Thialflaan in Hoogezand. In de woningen werden grote hoeveelheden harddrugs en softdrugs aangetroffen en contant geld, aldus politiewoordvoerder Anne Kok die, lopende het onderzoek, niet in detail wil treden. Een van de mannen reed met een auto in op een voertuig van de politie. Niemand raakte daarbij gewond. Wel werd daarbij veel schade aangericht aan de politiewagen. De man wordt daarom ook verdacht van poging tot zware mishandeling en vernieling. De drie zitten nog vast.. ,,Het politie-onderzoek is nog in volle gang’’, zegt Kok. ,,We sluiten meer aanhoudingen niet uit.’’

Burgemeester Berry Link sluit bedrijfspand in Veendam waarin hennepkwekerij werd ontdekt Dagblad van het Noorden - 5 oktober 2021

Burgemeester Berry Link heeft dinsdag een bedrijfspand aan de Winkler Prins Passage in Veendam voor een periode van zes maanden gesloten. De politie ontdekte en ontmantelde in de zomer een hennepkwekerij in dit pand. Met de sluiting heeft Link het Damoclesbeleid toegepast. Deze bestuursrechtelijke maatregel kan naast een strafrechtelijke maatregel worden opgelegd om overlast en gevaarlijke situaties onmiddellijk op te heffen. ‘Door het sluiten van een pand voor een bepaalde tijd neemt de kans op herhaling van drugsproductie in panden en overlast af’, stelt Link in een persbericht.

14

Aanpak ondermijning en weerbaarheid – gemeente Veendam

3

Verdieping begrippen

3.1

Bewustwording

Gemeenten zijn een belangrijke speler bij bewustwording van ondermijning. Allereerst door de regierol in de aanpak van ondermijning en daarnaast bij het herkennen van de signalen ervan. Het herkennen van deze signalen doen bijvoorbeeld baliemedewerkers, handhavers, medewerkers van de buitendienst, vergunningverleners en medewerkers economische en ruimtelijke zaken. Deze mensen vormen, net zoals de inwoners, de ogen en oren van de gemeente. Daarnaast wordt veel informatie verkregen door het uitvoeren van wettelijke taken en bevoegdheden, zoals het verstrekken van subsidies en vergunningen. Om bij ambtenaren bewustwording te creëren, zonder een onveilige situatie te bewerkstelligen, worden trainingen over ondermijning gegeven. Daarin wordt stilgestaan bij het herkennen van gedragingen en situaties die kunnen wijzen op ondermijnende criminaliteit. Dit wordt gedaan, omdat bewustwording leidt tot meer kennis die uiteindelijk nodig is voor het aanpakken van ondermijning. Om de weerbaarheid bij het college van burgemeesters en wethouders, de raad en organisatie te vergroten, is het van belang dat er gefocust wordt op integriteit en het bewust maken van de gevolgen van het (onbewust of bewust) gebruiken van bevoegdheden en zo mee te werken aan zaken met een ondermijnend oogmerk.

Kortom, bewustwording is belangrijk voor een gemeente, omdat dit uiteindelijk de weerbaarheid tegen ondermijning van gemeenten vergroot.

3.2

Informatiepositie

Om slagvaardiger te werk te kunnen gaan en weerbaarder te worden als gemeente is het belangrijk om de informatiepositie te versterken. Hierbij moeten privacy en informatieveiligheid uiteraard niet uit het oog worden verloren. Onder informatiepositie valt het herkennen en delen van signalen die met ondermijning te maken hebben. Als signalen worden herkend, (vroegtijdig) worden gedeeld en op basis daarvan de juiste interventies kunnen worden gedaan, leidt dit tot een goede informatiepositie. Om die goede informatiepositie te kunnen bewerkstelligen is het belangrijk dat gemeenten weten welke taken vallen onder de regierol als het gaat om ondermijning. De regierol omvat volgende taken: • • • • •

inzicht krijgen in de problemen en knelpunten; maatregelen formuleren die, in samenwerking, worden uitgevoerd; prioriteiten stellen binnen de aan te pakken probleemgebieden en maatregelen; samenwerking tussen betrokken partijen coördineren; verdeling van de inzet van de betrokken partijen.

Het college van burgemeester en wethouders is verantwoordelijk voor de uitvoering van de regierol.

3

3.3

Verdieping begrippen

Integriteits(scan)

Integriteit is een eigenschap die staat voor eerlijk en betrouwbaar zijn. In het kader van weerbaar bestuur heeft het te maken met de kwaliteit en geloofwaardigheid van het openbaar bestuur. Het waarborgen van integriteit begint bij de benoeming van politieke ambtsdragers. Een screening kan voorkomen dat zich in een later stadium problemen voordoen. Vervolgens vergroot een scan het bewustzijn van kandidaten over integriteitsrisico’s. Voor ambtenaren en inhuur van medewerkers geldt dat een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) moet worden overlegd. Bij indiensttreding van ambtenaren geldt dat een eed of gelofte wordt afgelegd. Aanbevolen wordt om in dit kader ook aandacht te schenken aan politieke ambtsdragers. De gemeente Veendam heeft een integriteitsbeleid voor het college van burgemeester en wethouders en voor medewerkers, echter niet voor raadsleden.

3.4

Beleid

Wat betreft beleid bestaat er veel landelijke wet- en regelgeving voor de aanpak van ondermijning die kan worden ingezet door gemeenten. De burgemeester heeft daarnaast zelf ook een aantal bevoegdheden en instrumenten om deze wet- en regelgeving uit te voeren. Het is belangrijk dat een gemeente weet wanneer welke wettelijke bevoegdheid kan worden ingezet om ondermijning te voorkomen of aan te pakken. De meeste mogelijkheden om dit te doen zijn vastgelegd in de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Op basis van de Awb kunnen er boetes worden opgelegd, situaties worden hersteld, beschikkingen worden ingetrokken of geweigerd, en panden, woningen en inrichtingen worden gesloten (Damocles-beleid) of onteigend. Daarnaast kan door toepassing van de Wet Bibob een vergunning worden geweigerd of ingetrokken, wanneer er ernstig gevaar dreigt dat misbruik van een vergunning wordt gemaakt. Een gemeente kan invloed uitoefenen op waar en/of welke bedrijvigheid zich kan vestigen door het afgeven van vergunningen en via verordeningen. Daarnaast vloeien de bevoegdheden van een gemeente voort uit de Gemeentewet. De invulling hiervan wordt in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) geregeld. Als het gaat om de aanpak van ondermijning kan er dan gedacht worden aan een vergunningplicht voor bepaalde branches van bedrijven. Ook biedt art.

2.30 van de Model-APV van de VNG de burgemeester de mogelijkheid om in het belang van de openbare orde, veiligheid en gezondheid voor een of meerdere inrichtingen tijdelijk andere sluitingstijden vast te stellen of tijdelijke sluiting te bevelen. Als laatste kunnen gemeenten, ter bestrijding van overlast en verzameling van personen in verband met heling of gebruik en/of handel in drugs, in de APV gebieden aanwijzen en vaststellen waar dit verboden wordt. Het advies hierbij is om in de APV regels en bevoegdheden op te nemen die het voorkomen van en optreden tegen ondermijning mogelijk maakt.

15

4

4

Strategische doelstellingen binnen aanpak ondermijning

Strategische doelstellingen binnen aanpak ondermijning

De voorgaande analyse resulteert in drie strategische doelstellingen voor de komende jaren.

4.1

Terugdringen ondermijnende criminaliteit

De onder- en bovenwereld zijn fors met elkaar verweven. Criminelen beschikken over illegaal vermogen, waardoor economische en sociale invloed en machtsposities ontstaan. Dit heeft een ondermijnend effect op de samenleving. Er zijn verschillende landelijke thema’s te onderscheiden binnen ondermijning. Gemeente Veendam focust zich op witwassen, fraude, drugs en mensenhandel. Een effectieve aanpak komt alleen tot stand wanneer alle partners integraal samenwerken. Om als gemeente een effectieve partner te zijn, is het belangrijk dat we het basisinstrumentarium op orde hebben. Dit is de basis van de aanpak ondermijning in gemeente Veendam. Om ondermijnende criminaliteit aan te pakken, terug te dringen en waar mogelijk te voorkomen, heeft de gemeente belangrijke instrumenten om in te zetten. Bijvoorbeeld de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) en de Wet Bibob. Naast de aanpak van ondermijning is het ook belangrijk om overheid en inwoners weerbaar te maken tegen ondermijning. Dit vereist een daadkrachtige, bestendige en integrale aanpak vanuit één gezamenlijke overheid onder regie van de gemeente.

4.2

Herstellen weerbare maatschappij

Ondermijnende criminaliteit is een omvangrijk en wijdvertakt verschijnsel en beperkt zich niet tot enkele maatschappelijke groepen en personen. Het is op allerlei manieren vertakt met en ingebed in het dagelijkse sociale leven van veel mensen. Gek genoeg is er nog relatief weinig maatschappelijke weerstand tegen ondermijnen­ de criminaliteit. Dit kan veroorzaakt worden doordat er niet direct een serieuze ­dreiging voor de hele samenleving voelbaar is. De gewone burger wordt niet direct geraakt door ondermijnende criminaliteit, in tegenstelling tot bijvoorbeeld criminaliteit als woninginbraken en straatroof. De negatieve impact is niet (direct) voelbaar. Dit komt ook naar voren in de recente misdaadcijfers, waar het lijkt alsof de criminaliteit sterk gedaald is, zoals het aantal woninginbraken. In de praktijk lijkt er echter een verschuiving naar de meer onzichtbare, ondermijnende criminaliteit te zijn. Criminelen hebben er immers baat bij om ‘onzichtbaar’ te werken, buiten het gezichtsveld van veiligheidsinstanties. Burgers hebben er geen besef van, of pikken wel signalen op maar laten het verder ongemoeid, omdat ze geen overlast ervaren of niet weten wat ze met die ‘niet pluis’­ gevoelens moeten doen. Er kan ook sprake zijn van een dubbel normbesef en verantwoordelijkheidsgevoel. De verleidingen en de druk om mee te doen zijn soms groot.

Men pikt een graantje mee en verleent wat hand- en spandiensten, zonder zich crimineel te voelen. Ook wordt de maatschappelijke weerbaarheid tegen ondermijnende criminaliteit beïnvloed door de (stabiliteit van de) economische situatie waarin mensen verkeren. Economisch zwakke omstandigheden bieden extra kansen voor een criminele onderstroom in de samenleving. Als de nood hoger wordt, neemt de afhankelijkheid van anderen toe en komen normen onder druk te staan.

17

18

Aanpak ondermijning en weerbaarheid – gemeente Veendam

4.3

Vergroten weerbare overheid

De aanpak van ondermijning en de georganiseerde criminaliteit vraagt om een georganiseerde overheid. Volgens de auteurs van het rapport ‘Ondermijning ondermijnd’, bepaalt de weerbaarheid van het systeem de impact van ondermijning door georganiseerde criminaliteit. Het lokaal openbaar bestuur kan een gelegenheidsbevorderende of -beperkende invloed hebben op het faciliteren van georganiseerde criminaliteit. De gelegenheid bevorderen gebeurt bijvoorbeeld bij het onbewust faciliteren van georganiseerde criminaliteit door deregulering en/of verminderd toezicht. Een gelegenheidsbeperkende invloed is het verdedigen, ofwel beschermen tegen of afweren van ondermijning door georganiseerde criminaliteit. Verdedigen kan zowel repressief als preventief. Voor de repressieve component heeft gemeente Veendam instrumenten waarmee ze kan reageren als er zich een bedreiging door ondermijning door georganiseerde criminaliteit voordoet. Voorbeelden hiervan zijn het exploitatievergunningenstelsel in de APV en binnen het Bibobbeleid de toetsing aan ruimtelijke plannen en het vastgoedbeleid. Voor preventie kan de gemeente instrumenten inzetten (zoals het integriteitsbeleid, de APV, het Bibobbeleid, het Damoclesbeleid en het VTH-beleid) en zo barrières opwerpen om te voorkomen dat er ondermijning plaatsvindt.

In de praktijk betekent een ‘weerbare overheid’ dat een gemeente het basisinstrumentarium op orde moet hebben.

4

Strategische doelstellingen binnen aanpak ondermijning

Cybercriminelen maakten miljoenen buit; twee Veendammers opgepakt (update) RTV Noord - Monique Flinker - 6 juni 2020

In een groot onderzoek naar cybercriminaliteit zijn twee Veendammers (30 en 23) opgepakt. De politie houdt hen verantwoordelijk voor het oplichten van meer dan 200 slachtoffers. Op 18 mei werden de eerste twee verdachten in dit onderzoek aangehouden, een 21-jarige man uit Amersfoort en een 30-jarige man uit Veendam. In hun woningen, onder meer aan het Beneden Westerdiep in Veendam, werden een groot geldbedrag, dure merkkleding, auto’s, simkaarten, telefoons en computers in beslag genomen.

‘Als je dit nummer opzoekt, kom je inderdaad bij de bank uit. Om te controleren of de beller ook daadwerkelijk een medewerker is, kun je terugbellen. Check bij de bank of je echt door een medewerker bent gebeld. En onthoud dat een bank nooit zal vragen om een pincode of om geld over te boeken naar een andere rekening’, legt politiewoordvoerder Remy van Berkesteijn uit. Volgens persofficier Nitrauw zochten de verdachten bewust oudere mensen uit, die ze vervolgens benaderden. ‘Je hoort het zo vaak, kennelijk lukt het die oplichters toch vertrouwen te winnen en gaan mensen erin mee.’

Schade De slachtoffers zijn alles bij elkaar ruim 4 miljoen euro De derde verdachte, een 23-jarige man uit Veendam, werd kwijt. Of ze dat geld ooit terugzien, is maar de vraag. Van op 27 mei aangehouden. Vervolgens werden op dinsdag Berkesteijn: ‘Het is anders dan bij bijvoorbeeld skimmen, 2 juni nog twee verdachten aangehouden: een 23-jarige waarbij jouw bankpas wordt misbruikt. In dit geval man en een 25-jarige vrouw uit Hilversum. Ook bij hen hebben de mensen zelf het geld overgemaakt, dus de bank werden geldbedragen en dure merkkleding in beslag vergoedt in dit geval niks.’ genomen. Dan moet het geld bij de criminelen zelf vandaan komen. Mogelijk meer aanhoudingen ‘Er wordt waarschijnlijk een schadevergoeding gevraagd, ‘Het onderzoek loopt nog, de kans is zeker aanwezig dat maar dit zijn criminelen die goed zijn in het laten er meer aanhoudingen gaan volgen’, zegt persofficier van verdwijnen van geld. Dus het is maar de vraag wat de justitie Bart Nitrauw. slachtoffers er van terugzien.’ Kluisrekeningen In deze zaak deden meer dan 200 mensen aangifte. Het gaat grotendeels om oudere mensen. Zij werden gebeld door iemand die zich voordeed als medewerker van de bank. Ze adviseerden de slachtoffers hun geld over te maken naar een zogenaamde veilige rekening, bijvoorbeeld omdat er een hack zou dreigen.

Als het overboeken van de geldbedragen niet snel genoeg ging, kregen de slachtoffers het advies Teamviewer te installeren.

Daar komt volgens Van Berkesteijn nog bij dat mensen zich wellicht schamen en daarom misschien geen aangifte hebben gedaan. ‘Bedenk dan wel: dit zijn gewetenloze criminelen die heel geraffineerd gebruik hebben gemaakt van het vertrouwen van mensen’, aldus de politiewoordvoerder. Nitrauw voegt toe: ‘Het is altijd goed om aangifte te doen. Dat helpt ons ook om onderzoek te doen en het mogelijk te kunnen voorkomen in de toekomst.’

Vervolgens hielpen de verdachten deze oudere mensen het geld over te boeken van hun bankrekeningen. De slachtoffers dachten hun geld veilig onder te brengen op ‘kluisrekeningen’, maar in werkelijkheid kwam hun geld terecht op rekeningen van zogenoemde ‘geldezels’. De bedragen die zo werden gestolen, varieerden van 10.000 tot zelfs 100.000 euro.

Verdachte transacties De politie kwam de verdachten uiteindelijk op het spoor met behulp van de banken. ‘We werken met hen samen. Alle verdachte transacties worden aan ons gemeld. Denk daarbij aan het veelvuldig overmaken van kleine bedragen of bepaalde woorden die telkens gebruikt worden’, legt Van Berkesteijn uit.

Spoofing De criminelen maakten daarbij ook nog eens gebruik van spoofing. Dat betekent dat de slachtoffers, wanneer ze gebeld werden, een nummer in beeld kregen dat daadwerkelijk van de bank was.

De vijf verdachten zitten allemaal nog vast. Zij worden verdacht van oplichting, computervredebreuk en witwassen. De politie verwacht dat de rechtszaak tegen hen eind dit jaar van start kan gaan. Dit bericht is aangevuld met quotes van de persofficier van justitie.

19

5

5

Plan van aanpak

Plan van aanpak

Gemeente Veendam staat voor een krachtige aanpak van ondermijning en georganiseerde criminaliteit. In deze aanpak wil de gemeente via een doelgericht actieplan ondermijning en georganiseerde criminaliteit aanpakken, terugdringen en waar mogelijk voorkomen. Ondermijning is één van de focusambities die zowel in de landelijke Veiligheidsagenda als in het Regionaal Beleidsplan Integrale Veiligheid van de politie Noord-Nederland 2020 zijn vastgesteld. In het gemeentelijke coalitieprogramma 2022-2026 staat: citaat

“Een belangrijk en actueel thema van dit moment is de bestrijding van

ondermijnende criminaliteit. Het voorkomen van het meer en meer verweven raken van onder- en bovenwereld is een opdracht waaraan ook gemeente Veendam moet werken.” einde citaat

5.1

Wat gaan we doen?

Voor de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit zetten we in op een breed spectrum aan instrumenten, zoals bewustwording, integrale controles, het inrichten van een meldpunt, lokaal ondermijningsoverleg, de Wet Bibob en Wet Damocles (artikel 13b Opiumwet) en bestuurlijke boetes. Daarnaast is de integrale bestuurlijke aanpak via samenwerking met onze partners en het RIEC van belang.

5.2

Hoe gaan we dat doen?

Georganiseerde criminaliteit werd jarenlang alleen strafrechtelijk aangepakt. Hierdoor lag de verantwoordelijkheid bij de politie en het Openbaar Ministerie (OM). Tegenwoordig zien we het ook als sociaal, economisch en maatschappelijk probleem. Het staat landelijk hoog op de politieke agenda en ook andere overheidsinstanties hebben een rol gekregen bij de aanpak. Binnen de gemeente zijn alle portefeuillehouders betrokken bij de aanpak, dus niet alleen de burgemeester als portefeuillehouder veiligheid. Er zijn immers ook raakvlakken met milieu, zorg, jeugd, bouwen en wonen, economische zaken en handhaving. Op basis van het ondermijningsbeeld zetten we in Veendam specifiek in op het bestrijden van witwassen, fraude, hennep en drugs én mensenhandel. We bouwen onze aanpak op rond de volgende thema’s: 1 Bewustwording en organisatie 2 Informatiepositie en informatie huishouding 3 Beleid en handhaving 4 Weerbaar bestuur en weerbare organisatie 5 Communicatie De activiteiten die plaatsvinden onder deze thema’s zijn vastgelegd in een uitvoeringsdeel, onder ‘Inzet op thema’s’. Dit valt onder de bevoegdheid van het college van burgemeester en wethouders.

21

22

Aanpak ondermijning en weerbaarheid – gemeente Veendam

5.3

Samenwerking

De aanpak van ondermijning kunnen we niet alleen. Hierin werken we samen met Groninger gemeenten, Omgevingsdienst Groningen, politie, vreemdelingenpolitie, Openbaar Ministerie, RIEC/LIEC, Belastingdienst, douane, Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD), Landelijk Bureau Bibob, Nederlandse Arbeidsinspectie, brandweer, Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), Inspectie Leefomgeving en Transport, Kadaster, Kamer van Koophandel (KVK), Landelijk Coördinatiepunt Fraudebestrijding, bewonersorganisaties/wijkbeheerders, Meld Misdaad Anoniem (MMA) en private partijen. Alle partners uit de keten kunnen bijdragen aan de aanpak van ondermijning door hun bevoegdheden en expertise in te zetten. De bestuurlijke en fiscale aanpak is een belangrijke aanvulling op de strafrechtelijke aanpak. De lokale overheid heeft een grote rol in de strijd tegen ondermijning. Dit komt onder andere door uitbreiding van de mogelijkheden, zoals de bevoegdheden van de burgemeester. Zo zorgt de aanpassing van de Wet Bibob ervoor dat de burgemeester ook zelf onderzoek kan doen naar aanvragers. Deze aanpassing maakt het ook mogelijk dat het door het college vast te stellen beleid kan worden uitgebreid naar branches om verschuiving (de zogenoemde waterbedeffecten) te beperken. Kortom: een integrale aanpak is noodzakelijk. Dit vraagt capaciteit, expertise en samenwerking met alle veiligheidspartners.

Een belangrijke speler hierbij is het RIEC, een samenwerkingsverband dat zich richt op de bestrijding van ondermijnende criminaliteit. Het RIEC verbindt informatie, expertise en de slagkracht van de verschillende overheidsinstanties. Daarnaast stimuleert het RIEC de publiek-private samenwerking bij de aanpak van ondermijning en ondersteunt gemeenten om hun lokale informatiepositie te verbeteren. Vanaf 2011 is gemeente Veendam aangesloten bij het RIEC Noord-Nederland. Thema’s als drugs, mensenhandel en witwassen van gelden worden gezamenlijk opgepakt. Vanaf 2023 is de integrale aanpak van ondermijning ook geborgd en als prioriteit benoemd in het Integraal Veiligheidsplan 2023-2026.

5.4

Regierol gemeente

Een effectieve aanpak vraagt van de gemeente een helder en gecoördineerd beleid, waarbij iedere partij haar verantwoordelijkheid neemt. De gemeente heeft hierin de regierol. Deze regierol omvat een aantal taken: • Inzicht krijgen in de problemen en knelpunten op het gebied van georganiseerde criminaliteit. • Maatregelen formuleren die in samenwerking met betrokken partijen worden uitgevoerd. • Prioriteiten stellen binnen de aan te pakken probleemgebieden en maatregelen. • De samenwerking tussen alle betrokken partijen in goede banen leiden. • Een goede verdeling van de inzet van de betrokken partijen (bij de maatregelen) waarborgen. Het gaat dan om zowel inzet van capaciteit en financiële middelen als om de inzet van maatregelen (zoals bestuurs- en strafrechtelijk, fiscaal en douane). 5.4.1

Bedrijfsvoering

Financiën De dekking van de kosten voor de aanpak van ondermijning vindt grotendeels plaats via de personeelslasten. Dit geldt primair voor het team Openbare Orde en Veiligheid

5

Plan van aanpak

(OOV) en de medewerkers toezicht en handhaving. Inzet vanuit het bestuur en de organisatie vindt plaats vanuit de reguliere begroting. Vanaf 2023 kunnen de activiteiten niet meer binnen de bestaande budgetten worden uitgevoerd. Bij het nog vast te stellen veiligheidsbeleid zal een begroting worden opgesteld, waarin de lasten voor de aanpak van ondermijning worden opgenomen. Dit betekent dat voor de begroting van 2023 en daarop volgende jaren extra middelen worden gevraagd. Personele capaciteit De directe personele inzet (binnen de huidige formatie) bedraagt: • 0,5 fte adviseur OOV • 0,4 fte juridisch beleidsmedewerker Ondermijnende praktijken raken indirect veel medewerkers in de organisatie. Zo zien we dat drugsproductie plaatsvindt in locaties waar vaak bouwtechnische risico’s zijn, of die milieurisico’s met zich meebrengen. Dit naast andere kwesties zoals mensenhandel, uitbuiting of andere sociaal-maatschappelijke problematiek. Indirect vraagt ondermijnende criminaliteit inzet van veel medewerkers. Dus vraagt ondermijnende criminaliteit zowel intern als van samenwerkingspartners capaciteit. Dit is qua uren nauwelijks te begroten. Training De training en bewustwording van medewerkers op het gebied van weerbaarheid vraagt tijd, en daarmee capaciteit. Medewerkers worden getraind op herkenning en signalering van ondermijning, weerbaarheid en integriteit.

De inzet hiervoor wordt geschat op 400 uur op jaarbasis (100 personen à 4 uur). Lokaal Informatie Overleg Het Lokaal Informatie Overleg wordt 8 keer per jaar gepland. Ieder overleg neemt ongeveer 4 uur in beslag.

23