40-03 STICHTING LIBAU - Jaarverslag 2022
Tekst van het document
Jaarverslag 2022
TIP! Achterin is een unieke projectenkaart te vinden.
neutra l print
Inhoudsopgave
Ga direct naar de gewenste pagina door erop te klikken!
Voorwoord
3
1. Flip ten Cate zwaait af - bevlogen voorvechter van ruimtelijke kwaliteit
5
2. Een bijzondere reconstructie dankzij de kracht van naoberschap
8
3. Gemeentelijk monument op maat versterkt
11
4. De kwaliteit van de ruimte een blijvende opgave
14
5. Water en bodem sturend - terug naar de waarom-vraag
17
6. In herinnering - Wijbrand Havik door Flip ten Cate
20
7. Over Libau
21
Onze organisatie Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit (STERK) Steunpunt Cultureel Erfgoed Erfgoedloket Groningen
23 25 28 29 31
Samenstelling Commissies en RVT 2022 Adviesaanvragen Groningen en Drenthe Jaarrekening 2022 Waarderingsgrondslagen 2022
36 37 38 40
Dorien Fröling
In gesprek met Flip ten Cate (Directeur Federatie Ruimtelijke Kwaliteit)
3
5
8
11
In gesprek met Hans de Waal Malefijt (Plaatselijk Belang), Aries Kuiper (Projectleider cluster ontwikkeling gemeente Borger-Odoorn) en Marjo Montforts (Adviseur archeologie Libau)
Een gesprek met Ingrid Verbeek en Margreet Bakker (eigenaren) en Jan Olthof van Monumentenwacht Groningen en Erfgoedloket Groningen
In gesprek met Dianne Maas-Flim (Bouwmeester versterking gemeente Groningen) en Francesco Veenstra (Rijksbouwmeester)
In gesprek met Stijn Koole, partner bij BoschSlabbers Landschapsarchitecten
14
21
20
Jaarverslag 2022
17
Inhoudsopgave
In gesprek met Flip ten Cate over de oud-directeur van Libau
2
Voorwoord Een goede omgevingskwaliteit vraagt om een integrale afweging. De nieuwe Omgevingswet is daarop ingericht. De focus verschuift van het toetsen aan normen naar het sturen op kwaliteiten. Minder bekritiseren wat we niét willen, meer stimuleren wat we wél willen! De afgelopen jaren hebben we ons op deze omslag voorbereid. Zo kunnen we de vernieuwde processen beter ondersteunen. We hebben onder andere een handig digitaal systeem opgezet dat inmiddels door bijna alle gemeenten wordt gebruikt: Portaal Libau. Dit alles helpt, maar uiteindelijk zit de cultuuromslag in ons hoofd en onze houding. Meer burgerparticipatie en overleg vroeg in het proces, meer flexibiliteit en het delen van kennis en ervaring. Bovenal vraagt het om een visie op de toekomst: hoe we willen leven, wonen en werken?
“De huidige cultuuromslag vraagt om een visie op de toekomst: hoe we willen leven, wonen en werken?” Foto: Janna Bathoorn
(Rijksbouwmeester) en Dianne Maas-Flim (bouwmeester versterking gemeente Groningen). De menselijke maat moeten we niet uit het oog verliezen en de kwaliteit van een gebied moet juist worden meegenomen geven zij aan.
“Libau heeft de kennis in huis om integraal mee te denken en uit te voeren.”
Een fijne leefomgeving waarin mensen zich herkennen en thuis voelen is
Hoe laten we nieuwe ontwikkelingen landen in wat er al eeuwen ligt? Libau heeft
belangrijk. Erfgoed zorgt voor verbinding met de regio waarin we wonen.
de kennis in huis om - integraal en overstijgend - met de verschillende domeinen
De oude structuren en patronen in het landschap en de (historische)
mee te denken en uit te voeren. Vanuit verschillende disciplines verbinden we
bebouwing vormen het fundament voor de doorontwikkeling van onze
zo theorie met praktijk. Ook afgelopen jaar zijn we volop aan de slag geweest
leefomgeving. Water en bodem sturend worden omarmd als nieuwe principes,
met gemeente, provincie en waterschap. We brengen ruimtemakers en
maar in feite zijn deze principes niets nieuws. Vroeger hielden we al rekening
erfgoedspecialisten bij elkaar om kennis en ervaring te delen.
met de kracht van het water en de bodemgesteldheid in de manier waarop
Mijn voor-voorganger Wijbrand Havik heeft een belangrijke stempel op Libau
we ons landschap inrichtten. Stijn Koole wijst in zijn interview op het belang
gedrukt. Flip ten Cate, directeur van de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit, roemt
om deze principes opnieuw als uitgangspunt te nemen voor de inrichting van
hem daarnaast als voorvechter van de ruimtelijke kwaliteit in Nederland.
stad en land. Hij pleit voor balans tussen een technische benadering en het
Ter nagedachtenis staat Flip in dit jaarverslag stil bij de herinneringen die hij
natuurlijke systeem.
aan Wijbrand heeft.
Samen gaan we met onze leefomgeving aan de slag. Betrokken bewoners
Libau bestaat 95 jaar! Voor dit jubileum mag een speciale editie van ons
zijn daarbij goud waard. Dat bewijst het interview over de Valtherschans: een
jaarverslag niet ontbreken. Aan de binnenkant van de achterkaft is een
bijzonder project waar, samen met de bewoners, het verleden tastbaar is
bijzondere poster toegevoegd. Het is een frisse ontdekkingstocht door de regio
gemaakt. Hoe belangrijk het is dat bewoners het heft in eigen hand nemen
met bijzondere tekeningen. In één oogopslag geeft dit een levendig beeld van
komt ook naar voren uit het gesprek met Ingrid Verbeek en Margreet Bakker,
een aantal van onze activiteiten in 2022, in zowel Drenthe als Groningen!
eigenaren van een gemeentelijk monument in Eenum. Met advies en steun vanuit het Erfgoedloket is de versterking van hun pand uiteindelijk tot een goed einde gebracht.
Dorien Fröling Directeur Libau
Voorwoord
op de inrichting van de leefomgeving. We spraken hierover Francesco Veenstra
Jaarverslag 2022
De gebiedsontwikkelingen en transities die aanstaande zijn hebben grote invloed
4
1. Flip ten Cate zwaait af bevlogen voorvechter van ruimtelijke kwaliteit Waar organisaties als Libau zich op lokaal niveau inspannen voor een goed ingerichte dagelijkse leefomgeving, doet de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit dat voor de natie als geheel. Directeur Flip ten Cate gaat dit jaar met pensioen, een passend moment om hem te vragen naar zijn visie op ruimtelijke kwaliteit. Hij blikt terug en vooruit.
Waar Libau over vier jaar het 100-jarig bestaan viert, heeft de Federatie
worden ingevuld. De tweede weg behelst het belang van ruimtelijke kwaliteit
Ruimtelijke Kwaliteit (FRK) inmiddels de gezegende leeftijd van 92 bereikt.
voortdurend op de agenda te zetten. Dat doen we bij alle partijen die daarin een
Ze vertegenwoordigt een kleine tachtig procent van alle welstands- en
rol spelen, van ontwerpers tot opdrachtgevers en bouwers. De Federatie neemt
monumentencommissies in Nederland, die inmiddels met succes de transitie
ook deel in tal van samenwerkingsverbanden en hamert daarin met kracht op
doormaken naar integraal werkende commissies Ruimtelijke Kwaliteit. Flip ten
een zorgvuldige inrichting van de ruimte om ons heen”.
Jaarverslag 2022
1. Flip ten Cate zwaait af
Cate voelt zich echt de ambassadeur en voorvechter van deze achterban:
5
“Ons ledenbestand omvat zeven regionale commissies, waaronder Libau, en 49
In het honderd
lokale commissies en daarmee vertegenwoordigen wij landelijk de advisering
De middelen die de Federatie daarvoor inzet, zijn heel divers. Zo worden
aan gemeenten. Opdat deze hun wettelijke opdracht, het zorgen voor een
bijvoorbeeld met regelmaat handreikingen over actuele kwesties uitgebracht:
goede leefomgeving, goed uit kunnen voeren. Wij voelen dus een sterke band
“We hebben samen met VNG en RCE een modelverordening gemaakt over
met zowel de gemeenten, als de regionale kwaliteitsorganisaties.”
hoe gemeenten de nieuwe adviescommissies Ruimtelijke Kwaliteit kunnen instellen. Veel gemeenteraden hebben daar gebruik van gemaakt en dat is
Op de agenda
een goede zaak, aangezien met de start van de Omgevingswet de ‘oude’
In grove lijnen verloopt het werk van de Federatie via twee wegen, zo schetst
commissies vervallen. Ik durf te stellen dat zonder ons die modelverordening er
Ten Cate. “We spelen mee in het nationale spel inzake de regelgeving rondom
niet was gekomen en de boel redelijk in het honderd was gelopen.” Onder de
een goede omgevingskwaliteit. Denk bijvoorbeeld aan de Omgevingswet maar
verordening ligt een handreiking die organisaties als Libau goed van pas kan
ook aan thema’s als flexwoningen en welstandsvrij bouwen. Formeel hebben
komen: “Daarmee kunnen de medewerkers binnen de gemeenten het gesprek
we een adviserende taak richting het Rijk over de bouwregelgeving. Dat
over de borging van ruimtelijke kwaliteit verder voeren.”
vergt een stevige lobby, zodat een en ander op lokaal niveau goed kan
Locatiespecifiek ontwerp
“Hoe kunnen we fabrieksproductie combineren met een goede ruimtelijke
Ook in het debat over andere actuele thema’s roert de FRK zich, zoals over
kwaliteit, die juist ook locatiespecifiek is? Daar denken we nu verder over door,
de bouw van industrieel vervaardigde woningen. “Woningcorporatiekoepel
met onder meer ook het College van Rijksadviseurs en de Rijksbouwmeester.”
Aedes benaderde ons met de vraag of wij niet op nationaal niveau een soort goedkeuring konden afgeven.” Zo van: “als het ontwerp er zo ongeveer uitziet,
Ook over de genoemde flexwoningen, die er in principe voor een korte tijd
dan voldoet het in heel Nederland. Om daarmee sneller te kunnen bouwen,
staan, heeft de FRK-directeur de nodige gedachten. “Ten principale denk ik:
was de gedachte.” Ten Cate paste ervoor: “Zo werkt het niet. Je hebt altijd
waarom zou je hiertoe overgaan? Minister De Jonge wil veel en snel bouwen,
lokale kenmerken die een rol spelen in een ontwerp. Bovendien: veel woningen
maar probeert eigenlijk een geitenpaadje te creëren om zijn eigen regels
bouwen is niet hetzelfde als een dorp of stad bouwen. Dat is afhankelijk van veel
rondom ruimtelijke kwaliteit te ontwijken. En waarom? Wegen die paar weken
meer factoren.” De FRK gaf de vraagstelling daarom een flinke draai:
of maanden tijdswinst in het proces echt op tegen vijftien jaar aan mindere kwaliteit? Er groeien straks kinderen op in straten waarin een loopje is genomen met zorgvuldigheid als het gaat om leefbaarheid, kwaliteit en schoonheid.
“Veel woningen bouwen is niet hetzelfde als een dorp of stad bouwen.”
Ik vind dat onbestaanbaar.”
Met hart en ziel Kijkend dan naar de toekomst en de rol van ‘welstand’: welke ontwikkeling ziet Ten Cate voor zich? “De traditionele rol – toetsing van bouwplannen op basis van criteria – wordt minder. Het zal veel meer gaan over het uitlokken van het best mogelijke plan. Dat betekent bevragen, stimuleren en de betrokken partijen verleiden het nóg beter te doen. Dat vraagt een andere houding van ons. Maar vooral oog voor de vraag: heeft een opdrachtgever met hart en ziel maar zeker ook voor de omgeving? Dan gaat het om vakmanschap maar zeker ook om engagement. Niet voor niets stelt de Belgische architect Bob van Reeth aan zijn opdrachtgevers eerst de vraag: wat is uw culturele opdracht aan mij? Pas daarna gaat het over het programma en allerlei andere praktische zaken.” Ten Cate citeert in deze ook graag de onlangs overleden Adri Duivesteijn: “Hij zei dat ruimtelijke kwaliteit het streven is naar steeds beter. Oftewel: steeds weer een stap vooruit zetten. Daarmee is ruimtelijke kwaliteit ook heel erg een proces en veel minder een precies grijpbaar begrip.”
1. Flip ten Cate zwaait af
gewerkt aan een plan? En levert dat meerwaarde op: voor het object zelf,
Jaarverslag 2022
Flip ten Cate
6
Jaarverslag 2022
1. Flip ten Cate zwaait af
“Het bewaken van de ruimtelijke kwaliteit is een culturele daad.”
7
Flip ten Cate
Ontwijkend gedrag
wanneer aannemers bijvoorbeeld zeggen dat ze ‘ook nog eens ruimtelijke
De eerste stappen worden al gezet op dit pad, is de overtuiging van Ten Cate:
kwaliteit moeten maken en dat gemeenten daar wel een deskundige voor
“Het bewaken van de ruimtelijke kwaliteit is een culturele daad. Daarvoor
hebben’. Dat soort ontwijkend gedrag, daar kan ik heel slecht tegen.”
kunnen we leentjebuur spelen bij ontwerpers en kunstenaars, om te leren
De ontwikkeling die de welstands- en monumentencommissies doormaken
van hun verbeeldingskracht. Methodes zoals het ontwerpend onderzoek zijn
beoordeelt hij daarentegen als zeer positief: “We gaan steeds integraler te
nadrukkelijk bedoeld als oefening in het out-of-the-box denken en crossovers
werk en als het lukt die lijn door te zetten, zijn de commissies goud waard
maken tussen uiteenlopende opgaven en disciplines. Alle betrokkenen moeten
voor gemeenten. Zij kunnen bestuurders en ambtenaren echt helpen bij de
mee in dit proces en zich dit eigen maken. Ik vind het regelrechte schande
vaak complexe opgaven waar zij voor staan.”
2. Een bijzondere reconstructie dankzij de kracht van naoberschap
In de tussentijd was de planontwikkeling al volop op gang gekomen, met tal
initiatief om het verdedigingswerk Valtherschans te reconstrueren, samen met
van bewonersavonden. Met een speciale werkgroep van Plaatselijk Belang werd
de BOKD (het netwerk voor Drentse dorpen). Hans de Waal Malefijt (voorzitter
dit proces aangestuurd, waarbij onder meer drie verschillende opties voor de
Plaatselijk Belang Valthe) licht toe: “De BOKD stelde de vraag aan de bewoners:
gebiedsinrichting werden voorgelegd. Dat zorgde voor veel draagvlak. De Waal
wat vinden jullie nu interessant aan het dorp Valthe? De Valtherschans was
Malefijt: “We zijn zelf ook bezig gegaan met de begroting voor de reconstructie
één van de plekken die genoemd werd.” Dat eerste idee werd uitgewerkt
en met name voor de civiele werken. Zo slaagden we erin een LEADER-
en breed onder de aandacht gebracht, onder meer bij de gemeente Borger-
subsidie binnen te halen, waarmee de haalbaarheid van het project een
Odoorn. Waar een eerste initiatief in de jaren negentig strandde, lukte het nu
verdere impuls kreeg.”
wel. Twee grondeigenaren werden benaderd door Plaatselijk Belang en wilden medewerking verlenen; het resulteerde in 2021 in de grondaankoop door de
Grotendeels moeras
gemeente.
Voor veel bewoners van het dorp werd het een kennismaking met de eigen geschiedenis. De Waal Malefijt: “Het begrip Valtherschans was bij sommigen
Alles op alles
wel bekend, maar het fijne wist men er ook niet van. Het waarom en wanneer
“Het was tot het laatste moment heel spannend, gaat het lukken?”, zo vult
van de schans, dat hebben we voortdurend uitgedragen. We gaan daar de
Marjo Montforts adviseur archeologie bij Libau aan. Zij wijst op de steun die
komende tijd ook mee door, bijvoorbeeld door het in het basisonderwijs een
wethouder Freek Buijtelaar, burgemeester Jan Seton en projectleider Aries
plek te geven, met lesbrieven en andere middelen. Het verleden wordt hier
Kuiper aan het initiatief gaven. Deze laatste benoemt de grondverwerving als
echt tastbaar.”
cruciale stap: “Daar zat het jarenlang op vast. We hebben alles op alles gezet en alle betrokken partijen over de streep getrokken.”
Jaarverslag 2022
Het is een niet-alledaags proces geweest. In 2014 namen de bewoners het
2. Een bijzondere reconstructie
De bewoners van het Drentse dorp Valthe kunnen trots zijn. Ze hebben het eeuwenoude verdedigingswerk Valtherschans in ere hersteld. Een zorgvuldig proces leidde in 2022 tot de aanleg van een gracht, wallen, bastions en het voormalige binnenterrein. Tijdens de opgravingen werd zelfs een kanon gevonden. Tijd voor een terugblik met drie direct betrokkenen.
8
Dat verleden is de tijd dat de omgeving van Valthe nog grotendeels moeras was en Nederland geteisterd werd door de Tachtigjarige Oorlog. Kuiper: “Dit was een strategisch punt op de flank van de Hondsrug, alleen hier was via een smalle strook over de Valtherdijk het ommeland toegankelijk.” Het archeologisch onderzoek wierp daar het nodige licht op, zo maakt Marjo Montforts duidelijk: “Er was niets meer van de schans te zien. In 2016 heeft de gemeente met grondradar en grondboringen het gebied onderzocht. Toen is de gracht aangeboord. Later zijn er nog proefsleuven gegraven die allerlei vondsten opleverden uit de 17de eeuw. Met als grote verrassing: de loop van een gietijzeren kanon. Een unieke vondst voor Drenthe!”
“Voor veel bewoners werd het een kennismaking met het eigen dorp.” V.l.n.r. Hans de Waal Malefijt (Plaatselijk Belang Valthe), Marjo Montforts (Libau), Aries Kuiper (gemeente Borger-Odoorn) op één van de wallen van de schans. Foto: Janna Bathoorn
Jaarverslag 2022
2. Een bijzondere reconstructie
In kaart gebracht
9
In de financiële opzet was geen rekening gehouden met de restauratie van
Breder kader
het kanon. Montforts verzon een list en benaderde de provincie Drenthe,
Het project biedt veel kansen voor verdere spin-off, zo wordt geconcludeerd
die formeel eigenaar is van alles wat als archeologische vondsten uit de
door het drietal, bijvoorbeeld in toeristisch-recreatief opzicht. De Waal Malefijt
grond wordt gehaald. “De provincie trok de portemonnee en daarmee kon
ziet bijvoorbeeld kansen voor kleinschalige festivals. Montforts ziet de plek als
het kanon in een gespecialiseerd restauratieatelier in Limburg worden
onderdeel van een groter narratief: “Dit is niet de enige schans in Drenthe. Bij
hersteld. De grachten van de oude schans zijn deels uitgegraven en ook
Emmen liggen er ook nog een paar en ook in Noord-Drenthe is er een te vinden.
die actie leverde nog de nodige interessante ontdekkingen op.
Het zou mooi zijn als die met een routestructuur kunnen worden verbonden.
De voorwerpen zijn in kaart gebracht en kunnen in bruikleen ook weer
Dan krijg je een verhaal over de linie van die schansen en waar die toe
worden teruggegeven aan het dorp, om ze te exposeren. Dat hoort
gediend hebben. Dan zet je de Valtherschans in een breder kader.” Hans
allemaal bij fase twee van dit project – het vertellen van het verhaal van de
de Waal Malefijt kan haar direct op de wenken bedienen: “Van Coevorden
Valtherschans.” Kuiper: “En dat doet ook goede dingen voor de leefbaarheid
naar Groningen loopt de Bommen Berend-wandelroute en sinds kort is de
in het dorp.”
Valtherschans daarin opgenomen.” Qua toegankelijkheid heeft hij nog wel een andere wens: “De schans ligt aan de andere kant van een 60km/h-weg.
Dat maakt de bereikbaarheid vanuit het dorp lastig voor de eigen bewoners en de eigen scholen. Momenteel voeren we dan ook gesprekken over de verkeersveiligheid en hoe iedereen het terrein veilig en gemakkelijk kan bereiken.” Kuiper: “De bewoners maken zich sterk voor een 30km/h-zone op deze plek; daar zal de gemeente iets van moeten vinden.”
Veel geld Zijn er – terugkijkend op het proces – ook zaken waar we van kunnen leren? Hans de Waal Malefijt geeft aan dat een project als dit voor een groep vrijwilligers een buitenproportionele opdracht betekent: “Het gaat om veel geld, met een toch ingewikkelde LEADER-procedure. Voor bedrijven is dat gesneden koek, voor ons geldt dat veel minder.” Kuiper kan dat onderschrijven: “Het gaat hier inderdaad om een groot project. Ik kan me voorstellen dat we als gemeente dat nog beter zouden kunnen faciliteren, door daar extra menskracht voor beschikbaar te stellen.”
“Dit project kan als vliegwiel werken. Laat het maar organisch groeien.” vast bedrag is, dat niet aangepast wordt op het moment dat bijvoorbeeld de kosten van aannemers fors stijgen – zoals de afgelopen tijd gebeurde.” “De theorie van de subsidieaanvraag correspondeert dan niet meer helemaal met de praktijk,” zo concludeert Marjo Montforts. Niettemin is ze positief gestemd over de toekomst: “Dit project kan als een vliegwiel gaan werken. Laat het maar organisch groeien, dan sluiten er vast nog allerlei zaken op aan.” Marjo Montfoort, Aries Kuiper en Hans de Waal Malefijt highfiven op het succes van de samenwerking. Foto: Janna Bathoorn
Jaarverslag 2022
2. Een bijzondere reconstructie
Een bijkomend nadeel, zo geeft De Waal Malefijt aan: “Is dat de subsidie een
10
3. Gemeentelijk monument op maat versterkt Ingrid Verbeek en Margreet Bakker kochten in 2010 een fraai pand in Eenum. Ze konden toen niet bevroeden dat ze als eigenaren niet lang daarna in een complex traject zouden belanden: eerst van schadeherstel, toen de versterking. Het heeft al met al jaren geduurd. Hoe kijken ze terug, nu hun huis eindelijk veilig is verklaard? Een gesprek over volhouden en doorzetten, waar ook Jan Olthof bij aanschuift vanuit het Erfgoedloket Groningen.
Het leek allemaal zo mooi, toen ze dertien jaar geleden hun intrek namen in hun
gesloopt worden. Vloeren eruit, wanden eruit. Daar konden we niet mee leven;
woonhuis in Eenum. Een zorgvuldige verbouwing droeg nog eens bij aan het
op deze manier zouden we ons huis echt kwijtraken. Een pand dat we juist
woonplezier. Met de forse aardbeving bij Huizinge in 2012 en de daaropvolgende
zo mooi hadden verbouwd. We hebben toen het traject heel bewust op ‘stop’
keren dat de grond (en het huis) zouden bewegen, werd dat geluk allengs
gezet, alles stilgelegd. Hier moesten we echt over nadenken.” Toevallig woonde
minder. Hoewel het in die eerste jaren best voorspoedig verliep,
Verbeek een lezing bij door Eefje van Duin van het Erfgoedloket en hoorde toen
zo geeft Verbeek aan: “De eerste schades kwamen, maar in overleg met de
over de voordelen van een monumentenstatus.“ Wij waren daarvan niet op de
NAM werden die vlot en goed gerepareerd, dat liep als een trein.”
hoogte. Je hoort weleens van die verhalen – zeker bij rijksmonumenten – dat
3. Gemeentelijk monument
Ingewikkelder werd het echter toen het versterkingstraject in gang werd gezet.
Jaarverslag 2022
er dan nog geen spijker meer in de muur mag worden geslagen, maar in ons
Traject vertraagd
het proces ging spelen. Verbeek zegt hierover: “De medewerkers van het
Het eerste constructeursadvies dat op de mat plofte was een domper. Bakker:
Erfgoedloket kwamen bij ons op bezoek, keken mee met rapporten en gaven
“Het huis dat we zelf net hadden verbouwd, zou aan de binnenkant compleet
tips. Het Erfgoedloket heeft de deskundigheid in huis die je zelf zou willen
11
geval heeft het alleen maar meerwaarde gehad.” Bakker en Verbeek deden een
Vanaf het begin hadden Verbeek en Bakker de ambitie om dit proces in eigen
statusaanvraag voor een gemeentelijk monument bij de gemeente Loppersum.
hand te houden en zelf de beslissingen te nemen. Verbeek: “We wisten dat het
Een jaar later werd de status van het woonhuis omgezet van karakteristiek
huis niet meer veilig was en dat er iets aan moest gebeuren. Maar hoe?
pand naar gemeentelijk monument.
We hebben ons toen aangemeld bij het pilotproject Eigen Initiatief, waarbij de regie deels bij de eigenaar ligt.”
Sterkere positie Die meerwaarde had zeker ook betrekking op de rol die het Erfgoedloket in
hebben. En ze speelden vervolgens ook een belangrijke rol in de overleggen
“Het Erfgoedloket heeft de deskundigheid in huis die je zelf zou willen hebben.” Ingrid Verbeek (l) en Margreet Bakker voor hun monumentale woonhuis. Foto: Janna Bathoorn
over de precieze ingrepen aan het huis. We merkten: het Erfgoedloket van
Hij heeft bijvoorbeeld ook de contacten met de gemeente verzorgd, wat ons veel
Libau heeft status. Als zij zeiden dat een bepaalde oplossing ongewenst was,
werk scheelde.” Het resultaat is een woonhuis dat op zo’n manier is versterkt
kwam die er ook niet. Dat versterkte onze positie als eigenaren in belangrijke
dat nergens de versterkende maatregelen aan de buitenkant zichtbaar zijn.
mate.” Olthof reageert: “Wij hebben al vanaf het begin gezegd – en doen dat
Verbeek: “Zo wilden wij het. Het sterkt ons in de overtuiging dat een
ook bij andere eigenaren – dat ze niet alles hoeven te slikken wat er wordt
versterking-op-maat wel degelijk mogelijk is. Het huis is op deze manier
aangedragen. Laat je niets opdringen waar je niet achter staat, dat hebben
helemaal van ons gebleven en dat maakt dat ons dit hele traject, hoe lastig
ze hier goed opgepakt.”
soms ook, wel waard is geweest.”
Maatwerk is mogelijk
Erfgoed beter beschermen
Een tweede constructeursadvies deed veel meer recht aan de kwaliteiten van
De tip die Verbeek en Bakker aan het einde van het gesprek meegeven:
het woonhuis en op basis daarvan is de versterking ook ter hand genomen.
breng de voordelen van de gemeentelijke monumentenstatus breder onder
In de bouwbegeleider van Eigen Initiatief van de Nationaal Coördinator
de aandacht, met name ook bij de eigenaren. “Een karakteristiek pand mag
Groningen troffen Verbeek en Bakker een steun en toeverlaat: “Deze is echt
eventueel worden afgebroken, een gemeentelijk monument niet. Zelf hadden
voor onze belangen gaan staan en heeft ons in de gesprekken met de aannemer
wij daar niet eerder van gehoord, maar nu zeggen we het tegen iedereen.
en de constructeur steeds goed geadviseerd. Zonder zijn steun hadden we
Met de boodschap daarbij: een rapport is ook maar een rapport, je hoeft dat
dit resultaat niet bereikt.
als eigenaar niet klakkeloos over te nemen. Er zijn altijd andere en betere oplossingen mogelijk. Zoek daarom ook zeker als eigenaar contact met het Foto: Janna Bathoorn
Erfgoedloket van Libau. Ook dat is mogelijk nog iets dat niet iedereen weet.” Bakker vult aan: “Het is onze missie dat het erfgoed beter wordt beschermd. En dat begint bij een betere bescherming van de eigenaren zelf.” Olthof is blij met deze suggesties: “De bekendheid wordt steeds groter. Inmiddels zien we dat een groeiend aantal particulieren de aanvraag voor een monumentenstatus
Jaarverslag 2022
3. Gemeentelijk monument
instuurt, dat is positief. In Groningen zijn maar heel weinig panden echt
13
beschermd op deze manier en dat geldt met name voor particuliere woonhuizen. Daar kunnen we zeker dus nog een slag in winnen.”
Bij de versterking zijn de waarden van het exterieur en het interieur ongemoeid gelaten. De ankers zijn alleen in de zolderberging zichtbaar. Tegelijkertijd zijn verduurzamingsmaatregelen zoals isolatie meegenomen.
“Het is onze missie dat het erfgoed beter wordt beschermd. En dat begint bij een betere bescherming van de eigenaren zelf.”
4. De kwaliteit van de ruimte een blijvende opgave Een ontmoeting met twee bouwmeesters: de een lokaal actief, de ander landelijk. Dianne Maas-Flim is bouwmeester versterking bij de gemeente Groningen, Francesco Veenstra is de Rijksbouwmeester. Beiden zijn architect en hebben een duidelijke visie op de inbedding van ruimtelijke kwaliteit, in processen rondom versterking, woningbouw en andere ingrepen in de gebouwde omgeving. Die borging kan wat hen betreft een stuk beter.
De eerste vraag die aan de bouwmeesters wordt voorgelegd: Hoe staat
corporaties en marktpartijen. Het mag niet
Groningen ervoor, ook in vergelijking met de rest van Nederland? Volgens
facultatief zijn. Waarom zou bijvoorbeeld bij
Veenstra is Groningen uniek door het momentum van de versterkingsoperatie
fabrieksmatige woningbouw een constructeur
en het tempo dat daarin gemaakt moet worden. Hij signaleert een toenemende
wel verplicht zijn maar een architect niet?”
Twee bouwmeesters en hun visie op de kwaliteit van de ruimte.
Keuzes maken
Ook Libau draagt bij aan deze ontwikkeling, met onder meer werkboeken met
Dianne Maas-Flim herkent dit momentum, dat
gebiedskwaliteiten die als onderlegger zijn gebruikt voor de gebiedsbiografieën.
echter volgens haar niet zomaar is ontstaan:
Deze gebiedsbiografieën helpen om de cultuurhistorie mee te nemen in
“Er is veel effort in gestopt om ruimtelijke kwaliteit
ruimtelijke plannen voor de toekomst. Tegelijkertijd is Veenstra ook bezorgd, juist
in de versterking op de agenda te krijgen en
ook omdat er zoveel tijdsdruk is in Groningen: “We moeten ruimtelijk ontwerp en
onderdeel te maken van de opgave.” Er liggen
ruimtelijke kwaliteit inbedden in de opgaven waar we aan werken. Dat belang
volgens haar kansen om ruimtelijke kwaliteit nu
moeten we vrij opdringerig aanreiken aan gemeenten, provincie maar ook aan
echt beet te pakken, zeker gezien de kabinetsreactie op het PEGAS-rapport waarin
“Ruimtelijk ontwerp en ruimtelijke kwaliteit mag niet facultatief zijn.”
ruimtelijke kwaliteit één van de maatregelen is. “Het krijgt daarmee – eindelijk! – een plek in het systeem van de versterking.
Jaarverslag 2022
een ‘bouwmeester atelier’ bij de Nationaal Coördinator Groningen (NCG).
4. De kwaliteit van de ruimte
aandacht voor omgevingskwaliteit, die bijvoorbeeld blijkt uit de instelling van
14
Er is veel kennis beschikbaar, we hebben veel mooie studies: dat zijn handvatten om de toekomst van Groningen mee vorm te geven. Ik constateer alleen wel dat die kennis nog niet volop wordt gebruikt en dat is jammer. Het gaat dus om verbinden, handen en voeten geven en vervlechten in het proces. Als dat hier lukt, kan die ervaring ook elders in Nederland worden ingezet.” Veenstra voegt daaraan toe dat kennis en informatie sec niet genoeg zijn: “Ze helpen bij het gezamenlijk bepalen van de gewenste toekomst. Zetten we in een dorp bijvoorbeeld in op vernieuwing of gaan we voor een meer traditionele invulling? Die keuzes moeten wel gemaakt worden en ze gaan ook breder dan het ruimtelijk domein. Energie, bodem en water, vervoer: wat vinden we belangrijk in onze samenleving? Dat zijn belangrijke vraagstukken die uiteindelijk allemaal landen in de ruimte om ons heen. Gebeurt dat zorgvuldig en hoe verhoudt zich dat tot het genoemde tempo?”
Dianne Maas-Flim, bouwmeester versterking gemeente Groningen
“Welke rol krijgen ontwerpers? Werken ze voor aannemers of staan ze naast de bewoners?”
Goede afspraken Volgens Dianne Maas-Flim ontbreekt op dit moment de tijd om de kennis die er over de ruimtelijke inrichting van Groningen bestaat, goed te verankeren in beleid: “We hebben te maken met dorpsvernieuwing op een ongekende schaal en de tijdsdruk is inderdaad enorm. We zullen het daarom in de samenwerking tussen partijen moeten oplossen. Bijvoorbeeld bij de selectie van bouwbedrijven die aan de slag gaan: welke rol krijgen ontwerpers in dat proces?
Jaarverslag 2022
4. De kwaliteit van de ruimte
Werken ze direct voor de aannemers of staan ze naast de bewoners, in een
15
meer onafhankelijke en daarmee krachtiger positie? Daar moeten we goede afspraken over maken. En er veel meer capaciteit voor inzetten.” Maas-Flim ziet veel in het aanstellen van dorpsbouwmeesters die lokaal voor samenhang zorgen en regionale kwaliteitsteams die het grotere overzicht bewaken. Ook ontwerpend onderzoek zou ze veel meer willen inzetten.
Francesco Veenstra, Rijksbouwmeester
TIP! Achterin is een unieke projectenkaart te vinden.
Francesco Veenstra verbindt hiermee een bredere vraag: “Richten we ons
Stel dat bij de Nationaal Coördinator Groningen nu 400 beleidsmedewerkers
op het goede onderdeel van het proces? Alle focus ligt op de bouw maar
werken, dan zou je daar ook een deel van kunnen inruilen voor bijvoorbeeld 100
het moet veel meer gaan over hoe mensen op een plek leven, werken
ontwerpers. Dan kun je de opgaven anders aanvliegen.”
en verblijven – generaties lang. Dat vraagt erom dat we uiteenlopende vraagstukken samenbrengen maar die complexiteit is ons te machtig. We
Geen handvatten
gaan dan fragmenteren en deeloplossingen bedenken. Maar de optelling
Wat Francesco Veenstra betreft, moeten vooral bestuurders hierop worden
daarvan is ontoereikend.” Volgens Veenstra is het dus zaak om de complexiteit
aangesproken: “Zij zijn aan zet om meer capaciteit te organiseren en de borging
van de voorliggende transities te omarmen, met andere processen en meer
van ruimtelijke kwaliteit door het hele proces heen te trekken. Dat gebeurt
menskracht. ”Soms kan herverdeling van capaciteit daarbij ook helpen.
nu onvoldoende. Er zijn geen handvatten om initiatieven en plannen mee te beoordelen en dan is dus in principe alles mogelijk.” Dat het niet alleen maar
De hele opgave In haar dagelijkse praktijk ziet Maas-Flim dat partijen vast zitten
kommer en kwel is, ziet Dianne Maas-Flim in de provincie: “Ik zie architecten die actief zijn in het gebied en wel degelijk kwaliteit weten te realiseren. Zoals een mooi woonhuis van Zofa in Luddeweer of een boerderij van DAAD in Overschild. Tegelijkertijd zie ik dat het aandeel sloop/nieuwbouw gaat toenemen en dat het
de hoop daarmee sneller vooruit te komen. Het tegendeel is echter
nieuwe Bouwbesluit grote massieve bouwplannen mogelijk maakt. Daarmee
vaak het geval: het leidt tot vertraging en weerstand.” Veenstra pleit
gaat de menselijke maat verloren, maar ook de karakteristieke uitstraling van
daarom voor een omgekeerde beweging: “De ontwerpvraag gaat
de Groninger dorpen. Dat is een richting die we zeker niet uit moeten.” Veenstra
veel verder dan de oplossing van een constructief probleem. We
kan dat onderschrijven: “Radicale sloop leidt tot een enorme transitie in het
moeten inzicht in de héle opgave krijgen, van A tot en met Z. Juist
beeld van een plek. Daarom moeten we er veel beter over nadenken over de
architecten kunnen daarin behulpzaam zijn, door scenario’s op te
ruimtelijke kenmerken en kwaliteiten van een gebied: hoe zorgen we ervoor dat
stellen die uiteindelijk tot keuzes kunnen leiden. Daarbij nemen ze
die terugkeren in de nieuwe situatie?”
bewoners, eigenaren en alle andere betrokken partijen aan de hand. Dat hele proces vergt een fundamentele verbreding van de rol van de architect – in Groningen maar ook in heel Nederland – met alle transities die op ons afkomen.” Maas-Flim twijfelt er niet aan dat ontwerpers daarvoor in zijn: “Architecten en stedenbouwkundigen staan te popelen om hun inbreng te leveren. Zij zien dat het anders moet en kan. Maar de vraag wordt nog niet aan hen gesteld. Dat wordt nu tijd.”
“De focus ligt op de bouw, terwijl het moet gaan over hoe mensen op een plek leven, werken en verblijven – generaties lang.”
Jaarverslag 2022
“Bijvoorbeeld door stappen in het ontwerpproces over te slaan, in
4. De kwaliteit van de ruimte
in ‘systeemdenken’ en van daaruit verkeerde keuzes maken.
16
5. Water en bodem sturend terug naar de waarom-vraag
Jaarverslag 2022
5. Water en bodem sturend
Voor de landschapsarchitecten van bureau BoschSlabbers is het denken in ‘lagen’ bij het ruimtelijk ontwerpen gesneden koek. Dat water en bodem door het Rijk als leidend zijn benoemd, was voor hen dan ook een bevestiging van de eigen kennis en aanpak. Maar hoe zorgen we ervoor dat het nieuwe adagium succesvol doorwerkt in nieuwe projecten? BoschSlabbers-partner Stijn Koole heeft daar wel de nodige ideeën over – en past ze ook toe in de praktijk.
17
Het baarde de nodige opzien, de publicatie van het essay ‘Op Waterbasis’ dat
techniek werden gezocht. In Ho Chi Minhstad (Vietnam) prevaleerden juist de
BoschSlabbers samen met collega-bureaus Deltares en Sweco in juli 2021
natuurlijke systemen. “In Nederland hebben we gezien dat het water lange tijd
uitbracht. Het bracht in kaart waar in Nederland het beste wel en niet gebouwd
de bodem en daarmee het landschap heeft gevormd. Maar kijk naar Drenthe en
kan worden, op basis van een nieuwe fysisch-geografische kaart waarin water
Groningen: daar zijn de natuurlijke systemen ingedamd, is het veen leeggeplukt
en bodem als leidende principes werden geformuleerd. De aanleiding voor het
en hebben we de klei van de zee buitgemaakt. We zijn het natuurlijk systeem
essay was voor Stijn Koole een dubbele verwondering: “Het werken vanuit het
gaan overnemen. Maar daarmee is de ruimte voor wisselwerking eruit gehaald.
economisch perspectief krijgt in Nederland te veel nadruk. Daarbij worden de
De zee heeft geen invloed meer en we voeren water zo snel mogelijk af.
biotische en a-biotische systemen genegeerd; het lukt ons niet de natuurlijke
Gevolg: we kampen met bodemdaling, veenoxidatie en verzilting.” Zowel in
systemen mee te nemen in de planontwikkeling. Tegelijkertijd zien we dat de
landelijk als stedelijk gebied moeten we de wisselwerking met en de dynamiek
opgaven voor de toekomst – ecologie, klimaat, biodiversiteit, gezondheid – juist
van het water veel meer opzoeken, zo luidt het pleidooi van Koole: “Vasthouden,
van die systemen afhankelijk zijn. Water is de basis voor alles. Daar moeten we
bergen, infiltreren én gebruiken: bijvoorbeeld voor het groen dat we in de steden
dus volop mee aan de slag.”
meer willen aanleggen.”
Natuurlijk systeem
Alles is maakbaar
Het is een verwondering die bij Koole nog eens extra gevoed werd door zijn
Het is tijd voor een andere balans: “De inzet op de techniek die ook in
ervaringen in het buitenland. In New Orleans (Louisiana) en New York zag
Nederland sinds de 16de eeuw is gepleegd bij het waterbeheer, plaatst ons nu
hij hoe de oplossingen voor waterbeheer (na orkaan ‘Katrina’) vooral in de
voor uitdagingen. Er zijn veel ‘fouten’ gemaakt waarvan we leren en ons
“Water en bodem sturend betekent niet dat op voorhand bepaalde keuzes van tafel moeten worden geveegd.” Stijn Koole fietsend door water. Foto: Stijn Koole
moeten aanpassen. We malen ons met molens eerst de diepte in en gaan dan
Waarom willen we hier woningen? En zijn er bijvoorbeeld ook andere concepten
op het diepst van de polder een nieuw dorp bouwen. De vraag of dit ‘slim’ is laat
mogelijk? Bijvoorbeeld in een gebied maximaal 40 jaar wonen en daarna de
ik even in het midden”. Fouten maken en daarvan leren is iets wat volgens Koole
woningen verplaatsen? Op zo’n manier wordt de expertise van betrokken
nu meer voor de natuurlijke systemen moet gebeuren. Koole ziet het ook bij
partijen veel meer geprikkeld dan bij een direct ‘nee, niet hier’.”
de projecten waar zijn bureau bij betrokken is: “80 procent leunt nog te veel op ‘maakbaarheid’, slechts 20 procent is ingeruimd voor de natuurlijke systemen.”
Vrijuit meepraten In dergelijke processen kunnen ook bewoners uitstekend worden meegenomen:
Het doet hem denken aan het boek van Charles Mann: ‘The prophet and the
“Ik stel daar wel een aantal voorwaarden bij. Alles moet open op tafel worden
wizard’. “Volgens de tovenaar is alles maakbaar, de profeet laat het natuurlijke
gelegd, er zijn geen verborgen agenda’s. In het lange proces dat volgt moet
systeem en de ondergrond prevaleren. Ik weet niet hoe dit in de 21ste eeuw
iedereen er steeds weer actief worden bijgehaald. Leg ook uit waarom bepaalde
verder zal uitpakken. Ik stel me voor dat we beide systemen gelijkwaardig een
dingen wel en niet kunnen. En tot slot: werk met een opdrachtgever die zelf ook
plek geven in onze aanpak. Dat gebeurt nu bij lange na niet. We moeten zeker
met de billen bloot durft te gaan.”
niet alle technische kennis weggooien maar we moeten ook de techneuten niet de ruimte geven om alles op hun manier op te lossen.”
Ervaringen uit het verleden sterken hem in de overtuiging dat dit ook mogelijk is voor de grote transities waar we voor staan: “In 2006 hebben we in Drenthe
Ruimte reserveren
mogen werken aan de vormgeving van energielandschappen. Dat deden we
In het verlengde hiervan beveelt Koole aan om opgaven breed aan te vliegen.
met charettes waarin iedereen vrijuit kon meepraten. Het betrof vaak een
“Je kunt een dijkversterking sec technisch benaderen, maar je kunt ook
behapbare schaal: het dorp, een lokale gemeenschap. Die aanpak kunnen we
natuurlijke systemen gebruiken, zoals wij bij de Dubbele Dijk toepassen bij de
ook nu weer gebruiken om ‘water en bodem sturend’ mee in te vullen.
Eemsmonding. Daar wordt het sediment op natuurlijke wijze aangevoerd en
Met een gelijkwaardige aandacht voor zowel de tovenaar als de profeet.”
combineren we het met kansen rondom natuur en recreatie en mogelijk zelfs 5. Water en bodem sturend
we niet klem komen te zitten in lock-ins (gedwongen verbonden zijn aan een
Jaarverslag 2022
woningbouw. Essentieel voor de toekomst is dat we ruimte reserveren zodat
willen we een bepaald gebied aanpakken?” Het leidende karakter van water en
19
inefficiënt besluit, red.).” Ontwerpers kunnen daarbij naar zijn idee een grote toegevoegde waarde hebben: “Zij kijken over grenzen heen, zoomen in en uit, verbinden en verbeelden. Daarbij stellen zij niet het ‘wat’ en het ‘hoe’ maar eerst het ‘waarom’ centraal.
“Ontwerpers gaan samen met de betrokken partijen terug naar de basisvraag: waarom willen we een bepaald gebied aanpakken?”
Samen met de betrokken partijen gaan zij terug naar de basisvraag: waarom bodem betekent volgens Koole niet dat op voorhand bepaalde keuzes, zoals woningbouw, van de kaart worden geveegd. “Probeer het eerst af te pellen.
TIP! Achterin is een unieke projectenkaart te vinden.
6. In herinnering Wijbrand Havik door Flip ten Cate
Twee jaar geleden vierden we ons 90-jarig bestaan en toen heb ik wat
over het stimuleren van architectuurbeleid en dat je weliswaar sterarchitecten
historische stukken opgezocht over hoe we dat deden toen de Federatie 50
in de wereld hebt, waarvan er heel veel uit Nederland komen, maar dat die
jaar bestond, in 1981. Dat was met een congres, georganiseerd door Wijbrand,
toparchitectuur alleen maar is te bereiken wanneer je ervoor zorgt dat de berg
waarbij hij ook een belangrijke spreker was. Het ging over nieuwe, duurzame
hoog is. Dat is de kwaliteit van het normale, het banale zoals de Belgische
energie en ruimtelijke kwaliteit. Over windmolens en zonnepanelen. Opmerkelijk
architect Bob van Reeth dat noemt. Die is in Nederland heel hoog en dat is aan
is dat sprekers toen al zeiden wat we nu ook op congressen horen. Ze hadden
de welstandscommissies te danken. Dus je moet heel erg garanderen dat daar
het over zoveel terabyte vermogen, over de techniek, over hoe we het bij de
niet met de pet naar wordt gegooid maar dat daar aandacht voor is en blijft. Dan
mensen thuis zouden krijgen en wat het vraagt aan infrastructuur.
kunnen de toppers ook op de schouders staan van de reuzen die het gewone Alleen Wijbrand Havik had een uitermate originele invalshoek. Hij zei: “We leven
werk doen. Een geweldig boek, eind jaren negentig verschenen. Wijbrand Havik.
“Wijbrand heeft zijn hele leven voor erfgoed en welstand in Groningen opgetreden maar hij is geboren in de Zaanstreek. Hij was geen Groninger van huis uit. Ik heb dat altijd bijzonder gevonden, dat hij zich zo heeft kunnen verbinden met het Groningse, terwijl hij eigenlijk een Noord-Hollander is.”
in een tijd dat de ene hype in de stedenbouw en architectuur de andere opvolgt. We hebben nog niet kunnen wennen aan een stijl of er komt alweer een nieuwe. Fundamenteel nadenken over hoe we de stad en het land aan het veranderen zijn, doen we eigenlijk nooit. Dat komt omdat er zoveel druk en haast achter zit. Nu met die energietransitie hebben we eindelijk iets waar we decennia over gaan doen. En dat levert ons de kans op om heel indringend na te denken over wat dit betekent voor de stedenbouw en het landschap.” “Ik denk: hadden we dat nou maar gedaan! Hadden we die les maar ter harte genomen. Wat zou dat geweldig geweest zijn, wat een visionair verhaal was dat. Ik was er echt door gegrepen toen ik dat las”.
Jaarverslag 2022
Zo schreef hij met Hero Meindersma het boek ’Geen top zonder berg’. Dat gaat
6. In herinnering: Wijbrand Havik door Flip ten Cate
“Hij is zeer beslist een icoon van de ruimtelijke kwaliteit. Misschien wel één van de grootste van de vorige eeuw. Niet alleen in de producten die hij gemaakt heeft, maar ook in het gesprek dat hij gevoerd heeft, het ambassadeurschap en het stimuleren van de ruimte daarvoor. Hij was een geweldig mens en heeft veel voor de Federatie betekend.
20
7. Over Libau Libau is een kennis- en adviesorganisatie voor kwaliteit van de leefomgeving en cultureel erfgoed in Groningen en Drenthe en bestaat al sinds 1928. We zijn indertijd opgericht voor én door Groninger gemeenten als provinciale Schoonheidscommissie. Sinds 2012 zijn Drentse gemeenten ook aangesloten.
Dit vinden wij belangrijk
haar kennis met gemeenten, provincies, inwoners, ondernemers en andere
Onze leefomgeving is voortdurend in ontwikkeling. Denk aan bouw- en
stakeholders. Dit doen we op het gebied van erfgoed, stedenbouw, landschap
ontwikkelplannen, nieuwe bouwmethoden, klimaatverandering en de
en architectuur. We inspireren en agenderen. We luisteren en we adviseren.
energietransitie. Dit raakt de samenleving maar ook ons als mens. Want de
Zo zorgen we dat iedereen de ruimte krijgt om op zijn eigen manier bij te dragen
omgeving is van directe invloed op hoe je leeft, werkt en recreëert. Sterker
aan de optimale invulling van onze fysieke leefomgeving. Een omgeving waarin
nog, de omgeving waarin wij leven bepaalt mede hoe je je voelt en wie je
we ons herkennen, ons thuis voelen en elkaar ontmoeten.
bent. Andersom werkt het natuurlijk ook: met elkaar geven we vorm aan onze leefomgeving. Libau is de stichting die gemeenten, provincies en inwoners in Groningen en Drenthe helpt om hier samen in op te trekken. Al bijna 100 jaar werken we aan de kwaliteit van de omgeving, de buurt en voor inwoners. De keuzes die we nu maken hebben impact op de toekomst. Door te kiezen voor een lange
Jaarverslag 2022
7. Over Libau
termijnvisie, waarbij we rekening houden met bestaande gebiedskwaliteiten
21
en waarden, voegen we een nieuw hoofdstuk toe aan onze leefomgeving, dat zich laat lezen als een logisch vervolg. De dialoog hierover zorgt voor inzicht, wederzijds begrip en draagvlak. Door hierover met elkaar in gesprek te gaan wordt helder wat we mooi, passend en belangrijk vinden. Hoe we verder bouwen op het fundament van ons verleden, dus wat de identiteit van onze regio is en hoe we deze met alle ontwikkelingen die gaande zijn blijven herkennen. Libau verbindt en deelt graag
Vergadering van de Raad van toezicht stichting Libau. V.l.n.r. Sonja van der Meer, Sipke Swierstra (voorzitter), Jan Ningo Dijck, Corrie Boer (Monumentenwacht Groningen), Dorien Fröling (directeur-bestuurder), Anton Saman, Henk Zwiep, Rob Hendriks, (Jaap Velema ontbreekt op de foto).
De werkwijze van Libau richt zich op drie centrale vragen: Waar staan we nu, waar komen we vandaan en welke toekomstwaarde willen we met elkaar creëren? Kanovaarders op de Hunze bij Spijkerboor. Foto Janna Bathoorn
Onze organisatie Na een paar jaar in ‘huis’ te hebben gezeten vanwege coronamaatregelen, was het dit jaar eindelijk weer mogelijk om op pad te gaan om elkaar te ontmoeten. De gemeenten konden weer worden bezocht en onze Erfgoedloketfair voor het erfgoedeigenaren in het aardbevingsgebied, kon weer fysiek in plaats van digitaal.
We organiseerden vorig jaar ook verschillende Ruimtemakersbijeenkomsten voor de Groningse gemeenten, waarbij voor de bijeenkomst over de Omgevingswet nog een extra sessie voor raadsleden werd georganiseerd. In 2023 gaan we overigens op veler verzoek ook een Ruimtemakersbijeenkomst organiseren voor de Drentse gemeenten. Ook voor de erfgoedambtenaren waren er verschillende bijeenkomsten. De workshop over archeologie werd goed bezocht. Voor de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit werd vorig jaar een mooie excursie in Drenthe gehouden. In 2023 is Groningen weer aan de beurt. Aandacht voor ruimtelijke kwaliteit was er ook aan het eind
Jaarverslag 2022
Onze organisatie
van het jaar bij Let’s Gro. Samen met Regio Groningen-Assen
23
organiseerde Libau een van de sessies met als thema “Let’s Regio: Geschiedenis van de toekomst”. Onze collega Tim Willems-Kruize, atelierleider Team Ruimtelijke Kwaliteit, was één van de sprekers. Tijdens dit evenement hebben we de brochure ‘Ruimte voor ‘Let’s Regio’ tijdens Let’s Gro op 4 november 2022 in het Forum over de Ruimtelijke Kwaliteit in de regio Groningen-Assen. Foto: Jan Buwalda Fotografie
omgevingskwaliteit!’ uitgereikt.
Organogram
Team Cultureel Erfgoed
7. Over Libau
Team Welstand
Jaarverslag 2022
Team Ruimtelijke Kwaliteit
24
Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit (AvO’s) Voor gemeenten in de provincies Groningen en Drenthe faciliteert Libau onafhankelijke Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit (AvO). Deze commissies zijn ingesteld voor het bevorderen van de kwaliteit van onze leefomgeving en de behoedzame doorontwikkeling van het erfgoed.
Vanaf 2022 zijn de bestaande monumenten- en
Op deze wijze wordt vanuit brede kennis
welstandscommissies samengevoegd tot een
integraal over plannen en beleidsvraagstukken
geïntegreerde gemeentelijke adviescommissie die
geadviseerd. Er wordt één advies gegeven,
werkt volgens de Omgevingswet. Zowel Drenthe
gericht op zowel de monumentale aspecten
als Groningen heeft een eigen Adviescommissie
als het uiterlijk van bouwwerken (welstand).
voor Omgevingskwaliteit: de AvO Drenthe en de
Het adviesproces is daarmee efficiënter
AvO Groningen.
geworden en biedt meer duidelijkheid richting
Jaarverslag 2022
Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit
gemeente en initiatiefnemer. Bij voorkeur worden
25
Het doel van de Adviescommissie voor
initiatiefnemers uitgenodigd bij de vergadering
Omgevingskwaliteit is om gemeenten
aanwezig te zijn en hun plan aan de commissie
onafhankelijk te adviseren op het gebied van
toe te lichten. Dit stelt de leden van de commissie
omgevingskwaliteit en monumentenzorg.
in staat om aan de hand van vragen een duidelijk
De advisering vindt plaats binnen de kaders
beeld van de bouwplannen te vormen. Vervolgens
van het door de gemeente vastgestelde beleid.
wordt door elk van de leden een zorgvuldige
In de AvO zitten onafhankelijke leden; zij zijn
beoordeling gegeven.
specialisten op het gebied van architectuur, stedenbouw en landschap, restauratie,
Op basis hiervan wordt door de secretaris een
bouwhistorie en cultuurhistorie. Hiernaast kan,
advies geschreven dat binnen twee weken
indien gewenst, extra expertise worden gevraagd
naar de gemeente wordt verstuurd.
op het gebied van archeologie, duurzaamheid en constructies. Commissievergadering in de Haviksael van pakhuis Libau.
Aanbevelingen vanuit de commissies Sloop/nieuwbouw karakteristieke gebouwen
De aanbeveling vanuit de Adviescommissies aan gemeenten is om heldere
Al geruime tijd bestaat voor de gemeenten de mogelijkheid om gebouwen
criteria mee te geven voor de beoordeling bij sloop-nieuwbouw van
een karakteristieke status te geven. Deze gebouwen zijn belangrijk voor
karakteristieke gebouwen. Het is belangrijk dat er niet alleen gekeken wordt
de geschiedenis en het aanzicht van een plek. Om te voorkomen dat deze
naar het gebouw zelf, maar dat ook de positie van dat gebouw op het kavel een
waardevolle panden zomaar worden gesloopt, worden ze beschermd als
belangrijke rol speelt in de uiteindelijke kwaliteit. Daarnaast is het ook essentieel
karakteristiek gebouw. Deze status houdt in dat de hoofdvorm en een aantal
dat de typologie van het nieuwe gebouw overeenkomt met het te slopen object.
specifieke kenmerken worden beschermd. Het betekent niet dat er niets aan
Aandacht voor materialisering en detaillering is eveneens van groot belang
karakteristieke panden veranderd kan worden. Het is onder voorwaarden en
voor het bereiken van de gewenste kwaliteit. Met heldere beoordelingscriteria
met een goede onderbouwing soms zelfs mogelijk om deze gebouwen te
voor sloop-nieuwbouw kan een nieuwe kwaliteit worden toegevoegd bij de
slopen. Natuurlijk hebben we dat liever niet, omdat het juist de bedoeling is dat
ingrijpende keuze om een karakteristiek pand te slopen.
het waardevolle erfgoed behouden blijft, zodat de identiteit en het aanzicht van plekken herkenbaar blijven.
Sloop/nieuwbouw karakteristieke gebouwen.
Bij de keuze voor sloop van karakteristieke gebouwen is met een aantal
gedaan naar de noodzaak voor sloop en of alternatieven - zoals herstel mogelijk zijn. Indien er uiteindelijk tot sloop en nieuwbouw wordt besloten, dienen deze vastgelegde waarden als uitgangspunt voor het ontwerp van het nieuwe gebouw. De afgelopen jaren hebben wij de nodige ervaringen opgedaan met deze werkwijze en een aantal resultaten hiervan zijn inmiddels gerealiseerd. Herbouw kan in verschillende stijlen worden uitgevoerd; zo hebben we voorbeelden gezien waar nagenoeg letterlijk het oude pand wordt nagebouwd, maar er zijn ook gebouwen waarin een moderne vertaling van de karakteristieke waarden wordt weergegeven. Aan de hand van de opgedane ervaring zijn we nu bezig een checklist te introduceren om de opname van de karakteristieke waarde te vereenvoudigen en meer uniformiteit te bieden.
Jaarverslag 2022
waarden onderzoekt en nauwkeurig vaststelt. Ook moet onderzoek worden
Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit
gemeenten afgesproken dat een erfgoedspecialist van Libau de karakteristieke
26
Zonnepanelen in beschermde gezichten en op monumenten In 2022 is het aantal adviesaanvragen bij de Adviescommissie voor
Het aanzicht en de waarden van het monument of het beschermde gezicht
Omgevingskwaliteit voor het plaatsen van zonnepanelen verder toegenomen.
staan hierbij voorop. Bestaande welstandsnota’s geven niet altijd voldoende
Bij monumenten en in beschermde stads- en dorpsgezichten kunnen
duidelijkheid voor de aanvragers of hebben onduidelijke beoordelingskaders
zonnepanelen een grote impact hebben op het beeld, daarom is dit niet regelvrij.
voor de commissie. De aanbeveling vanuit de Adviescommissies aan
De commissie adviseert over een zorgvuldige inpassing van de panelen.
gemeenten is om het beleid voor zonnepanelen op monumenten en binnen beschermde gezichten te actualiseren.
De advisering over zonnepanelen heeft de afgelopen jaren ontwikkelingen doorgemaakt. Waar voorheen op monumenten alleen zonnepanelen volledig
De waarden van de gebouwen en de gebieden zouden hierbij als uitgangspunt
uit het zicht wenselijk waren, vindt nu een verschuiving plaats en kunnen
moeten dienen, zodat een goede afweging kan worden gemaakt tussen
zonnepanelen vaker op zichtbare locaties worden geplaatst. Het advies is veelal
duurzaamheid en omgevingskwaliteit.
om verschillende locaties af te wegen, zoals bijgebouwen, het erf of varianten in legpatronen op het dak. Hiermee is het vaker mogelijk om met een zorgvuldig legplan zonnepanelen op zichtbare dakvlakken te plaatsen. Er wordt altijd goed gekeken wat de panelen doen met het beeld van het gebouw en de omgeving.
Jaarverslag 2022
Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit
De AvO adviseert over zorgvuldige inpassing van zonnepanelen in beschermde gezichten en op monumenten.
27
Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit (STERK) De vele ontwikkelingen en opgaven hebben een ruimtelijke impact op onze leefomgeving. Om ervoor te zorgen dat onze kinderen straks net zoals wij kunnen genieten van de fraaie kernen en landschappen, is het belangrijk om goede plannen te maken. Plannen met ruimtelijke kwaliteit dus. Maar hoe doe je dat als gemeente of waterschap met de veelal beperkt aanwezige kennis en/of capaciteit?
Publicatie ‘Ruimte voor omgevingskwaliteit’.
Libau heeft in 2020 voor de provincie Groningen met succes subsidie aangevraagd voor het organiseren van het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit (STERK) bij de provincie Groningen. Met middelen van de provincie en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voeren wij vanaf 2021 de pilot STERK uit.
In 2022 hebben wij ons wederom gericht op drie pijlers: 1.
Het ondersteunen bij beleidsontwikkeling en -uitvoering
2.
De platformfunctie
3.
Het bevorderen van kennis op het vlak van ruimtelijke kwaliteit
welstandsnota. Daarnaast zijn diverse werkateliers voor de omgevingsvisie van de gemeente MiddenGroningen geleid om de kwaliteiten van het landschap in beeld te brengen. Ook hebben we tijdens Ruimtemakersbijeenkomsten in Stadskanaal, Westerwolde en bij het waterschap Noorderzijlvest met elkaar van gedachten gewisseld over respectievelijk de woningbouwopgave, natuurinclusieve landbouw en het principe ‘Water en bodem sturend’. Tot slot is kennis ontwikkeld en gedeeld op het vlak van omgevingskwaliteit en circulair bouwen. Dit heeft onder andere geleid tot de publicaties ‘Ruimte voor omgevingskwaliteit!’ en een korte film over hergebruik van bouwmateriaal. Kortom, we kijken terug op een vruchtbaar 2022 waarin net als in 2021 veel verschillende werkzaamheden voor en met gemeenten en waterschappen zijn opgepakt. Omdat iedereen enthousiast is over STERK – en de pilot deels tijdens de coronapandemie is uitgevoerd – heeft de provincie besloten om STERK ook in 2023 te continueren.
Jaarverslag 2022
Tijdens ons spreekuur hebben we bijvoorbeeld met de gemeente Eemsdelta gespard over een nieuwe
Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit
Voorbeelden uit de praktijk van het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit
28
Steunpunt Cultureel Erfgoed Ook in 2022 hebben wij ons vanuit het Steunpunt Cultureel Erfgoed Groningen ingezet voor onze twee hoofdtaken, te weten het bieden van een platform en het ondersteunen van gemeenten.
Vanuit onze platformfunctie hebben wij naast de reguliere inzet, zoals het Erfgoedberaad en het onderhouden van een provinciaal en landelijk netwerk, het afgelopen jaar extra ingezet op kennisbijeenkomsten voor ambtenaren met
Hierbij stonden twee vragen centraal: • Wat is nou die archeologie waar we het over hebben? • Wat moet ik er als gemeente(ambtenaar) mee?
archeologie in de portefeuille. Door een gevarieerd programma met sprekers uit zowel het (wetenschappelijke) vergroten van kennis van de Groninger (erfgoed)ambtenaar, het uitwisselen van
aan bod. In het najaar hebben wij een derde bijeenkomst georganiseerd waarin
kennis én het opbouwen van een netwerk voor de ambtenaren onderling.
diverse relevante onderwerpen en ontwikkelingen zijn besproken. Van de eerste
Hoewel archeologie sterk tot de verbeelding kan spreken en daarmee goed
twee bijeenkomsten hebben we een hand-out gemaakt. In 2023 gaan we verder
het verhaal van een gemeente voor het voetlicht kan brengen, hebben wij
met het programma Archeofocus. Zo zal de hand-out worden doorontwikkeld
de afgelopen jaren gemerkt dat het voor de (erfgoed)ambtenaar een lastig
tot een praktische brochure voor ambtenaren betrokken bij de Groninger
onderdeel is om grip op te krijgen.
Archeologie.
Steunpunt Cultureel Erfgoed
archeologisch werkveld als vanuit overheid/bestuur, kwamen alle onderdelen
Daarom hebben wij aan het begin van 2022 een behoefte-inventarisatie
Jaarverslag 2022
Net als bij eerdere kennisbijeenkomsten is het doel van deze bijeenkomsten; het
Groninger archeologie én zorgen wij voor kennisuitwisseling. In 2022 zijn wij
29
gehouden onder de ambtenaren die betrokken zijn bij de Groninger archeologie. Op basis van deze inventarisatie en aangevuld met de wettelijke gemeentelijke verplichtingen op het gebied van archeologie, hebben wij het programma Archeofocus ontwikkeld. In dit programma brengen wij ambtenaren bij elkaar die betrokken zijn bij de gestart met een tweedaagse ‘introductiecursus’.
Met Archeofocus delen we archeologische kennis met (erfgoed)ambtenaren van gemeenten in Groningen.
De wierde van Maarhuizen bij Winsum, een wierde die in het begin van onze jaartelling is ontstaan. Foto: Janna Bathoorn
Vanuit onze steunfunctie waren wij ook in 2022 actief als coördinatiepunt advisering cultureel erfgoed. Het merendeel van de gemeenten in Groningen maakt gebruik van deze ondersteuning. Door aan de voorkant in de geest van de Omgevingswet mee te denken en te adviseren (onder meer door een locatiebezoek af te leggen) speelt het Steunpunt een belangrijke rol in het soepel laten verlopen van het proces voor het verkrijgen van een Omgevingsvergunning. Daarnaast stimuleren wij eigenaren, architecten en gemeenten om aanwezig te zijn bij de planbesprekingen in de adviescommissies. Dit bevordert de onderlinge informatie-uitwisseling en zorgt voor begrip van elkaars belangen en denkrichting.
Gebouwd erfgoed
60%
Archeologie & landschap
TIP! Achterin is een unieke projectenkaart te vinden.
Jaarverslag 2022
40%
Steunpunt Cultureel Erfgoed
Helpdesk vragen vanuit gemeenten
30
Erfgoedloket Groningen Het Erfgoedloket Groningen is het informatie- en steunpunt voor eigenaren en bewoners van monumentale en karakteristieke panden in het aardbevingsgebied. Het loket is speciaal voor diegenen die te maken hebben met mijnbouwschade en biedt ondersteuning en advies als het gaat om vragen over schadeherstel en versterking. Daarnaast is er voor deze erfgoedeigenaren en bewoners ook andere informatie beschikbaar, bijvoorbeeld over onderhoud en restauratie, financiering en subsidies of duurzaamheid en herbestemming. Het loket bestaat bijna 5 jaar en heeft inmiddels ruim 3000 vragen beantwoord.
In 2022 konden we weer een ‘reguliere’ Erfgoedloketfair organiseren. Honderden gasten kwamen af op de informatiemarkt en de lezingen in openluchtmuseum Het Hoogeland in Warffum. De bezoekers kregen informatie over subsidies voor hun erfgoedpanden (monumentaal én karakteristiek pand), vergunningen, verduurzaming, onderhoud en ondersteuning als je te maken hebt met mijnbouwschade.
Erfgoedloket Groningen
het bestrijden van ongedierte, historisch schilderwerk, ambachtelijk timmer-
Jaarverslag 2022
Er waren diverse standhouders aanwezig die uitleg gaven over onder andere
Monumentenwacht Groningen, Stut-en-Steun en natuurlijk het Erfgoedloket
31
en restauratiewerk, smeedijzerwerk, restauratieplannen, herbestemmingen verduurzamingsadvies, hergebruik van materiaal en het maken van (meerjaren)onderhoudsplannen. Verder waren er de Vereniging Groninger Monument Eigenaren, Nationaal Coördinator Groningen, Agroprogramma, provincie Groningen en gemeenten Oldambt en Groningen, Bond Heemschut, Groningen zelf. Erfgoedloketfair op 30 juni 2022 op het terrein van openluchtmuseum Het Hoogeland in Warffum.
Werkbezoek koning in teken van erfgoed Op 1 september 2022 liet koning Willem-Alexander zich in Middelstum informeren over herstel en versterking van erfgoed in het aardbevingsgebied. Onze collega Herman Waterbolk van het Erfgoedloket en Corrie Boer van de Monumentenwacht Groningen waren uitgenodigd voor het gesprek. Dit gaf ons de gelegenheid om toe te lichten wat voor vragen er bij erfgoedeigenaren leven en om hun zorgen te delen.