38-02-02 Bijlage 1 Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord gemeente Veendam DEF.pdf ondertekend

Plan van aanpak sport, gezondheidsbevordering, cultuur en sociale basis 2023-2026 Op basis van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Sportakkoord II en het Integraal Zorgakkoord (IZA).

12-09-2023

Kerngroep SPUK/GALA Mark Bakker (Veendam Beweegt) Mark Fekken (Financiën) Martje Folkertsma (GGD) Jeanique Ham (Beleidsadviseur Sociaal Domein) Cor Knoop (Beleidsadviseur Sociaal Domein) Martijn Oudhuis (Financiën) Ellin Pelgrim (Veendam Beweegt) Annet Sonneveld (GGD)

Inhoudsopgave 1. Inleiding ................................................................................................................................... 4 1.1 Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) ....................................................................................... 4 1.2 Leeswijzer ....................................................................................................................................... 4 2. Huidige situatie gemeente Veendam ......................................................................................... 5 2.1 Thema’s Gezond en Actief Leefstijl Akkoord ................................................................................. 5 2.2 Regionale context: regiobeeld 2023 .............................................................................................. 5 2.3 Hoofdthema sport, bewegen en cultuur ....................................................................................... 7 2.3.1 Lokaal Sportakkoord ............................................................................................................... 7 2.3.2 Brede Regeling Combinatiefunctionarissen ............................................................................ 8 2.4 Hoofdthema gezondheidsbevordering en versterken sociale basis ............................................

10 2.4.1 Terugdringen gezondheidsachterstanden ............................................................................ 11 2.4.2 Mentale gezondheid ............................................................................................................. 13 2.4.3 Aanpak overgewicht en obesitas .......................................................................................... 15 2.4.4 Valpreventie .......................................................................................................................... 16 2.4.5 Leefomgeving ........................................................................................................................ 18 2.4.6 OKO & vroegsignalering alcoholproblematiek ...................................................................... 18 2.4.7 Versterken sociale basis ........................................................................................................ 19 2.4.8 Mantelzorg ............................................................................................................................ 21 2.4.9 Een tegen eenzaamheid ........................................................................................................ 22 2.4.10 Welzijn op recept ................................................................................................................ 22 3.

Activiteiten en doelen per thema ............................................................................................ 23 3.1 Inleiding ........................................................................................................................................ 23 3.2 Lokaal sportakkoord en Brede Regeling Combinatiefunctionarissen .......................................... 23 3.2.1 Lokaal sportakkoord .............................................................................................................. 23 3.2.2 Brede Regeling Combinatiefuncties ...................................................................................... 25 3.3 Terugdringen gezondheidsachterstanden ................................................................................... 30 3.3.1 Gezondheidsachterstanden kwetsbare gezinnen (Kansrijke start) ...................................... 30 3.3.2 Gezondheidsachterstanden kwetsbare wijken ..................................................................... 31 3.3.3 Gezondheidsachterstanden kwetsbare ouderen .................................................................. 31 3.4 Mentale gezondheid .................................................................................................................... 31 3.4.1 Project activering in ’t groen.

................................................................................................ 31 3.4.2 Programma mentale gezondheid: van ons allemaal............................................................. 31 3.4.3 Jongerenwerk ........................................................................................................................ 31 3.4.4 Weerbaarheidslessen VeendamBeweegt ............................................................................. 32

2

3.5 Aanpak overgewicht en obesitas ................................................................................................. 32 3.6 Valpreventie ................................................................................................................................. 34 3.7 Leefomgeving ............................................................................................................................... 39 3.8 OKO & vroegsignalering alcoholproblematiek ............................................................................. 39 3.9 Versterken sociale basis ............................................................................................................... 40 3.10 Mantelzorg ................................................................................................................................. 40 3.11 Een tegen eenzaamheid ............................................................................................................. 40 3.12 Welzijn op recept ....................................................................................................................... 40 4. Adviesfunctie GGD en coördinatie regionale preventieaanpak .................................................

41 4.1 Inleiding ........................................................................................................................................ 41 4.2 Versterking kennis- en adviesfunctie GGD................................................................................... 41 4.3 Coördinatiekosten regionale aanpak preventie........................................................................... 41 5. Samenwerken, samenhang, synergie en verbinding ................................................................. 42 6. Bewaking voortgang ............................................................................................................... 43 7. Ondertekening ....................................................................................................................... 44 8. Bijlagen .................................................................................................................................. 45

3

1. Inleiding 1.1 Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) De afgelopen jaren is er veel in gang gezet op het gebied van sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuur en sociale basis. Door VWS, door gemeenten, door GGD-en, zorgverzekeraars en vele andere betrokken partijen. Met het in januari 2023 afgesloten Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) (bijlage 1) bouwen we op dat fundament verder. De stip op de horizon is, zoals ook genoemd in het landelijk coalitieakkoord, een gezonde generatie in 2040, met weerbare, gezonde mensen die kunnen opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving, en waarin sprake is van een sterke sociale basis. Waarin de fysieke en mentale gezondheid vanaf het prille begin, de eerste 1000 dagen, wordt bevorderd en behouden en waar speciale aandacht uitgaat naar mensen in kwetsbare situaties. Gemeenten moeten op basis van het GALA een plan van aanpak opstellen en uitvoeren. Ze krijgen hiervoor deels extra financiële middelen toebedeeld op bepaalde thema’s. Op onderdelen zijn uitkeringen ook ter vervanging of opvolging van uitkeringen die tot en met 2022 liepen. Uitgangspunten van het GALA zijn preventie, integrale aanpak (health in all policies) en het verminderen van gezondheidsachterstanden. Deze uitgangspunten sluiten goed aan bij of komen overeen met het beleid dat de gemeente Veendam al voert op bovenstaande beleidsterreinen.

Voor gemeente Veendam betekent het GALA dan ook vooral dat we de goede dingen blijven doen. We blijven goed luisteren naar onze inwoners. Waar ligt hun behoefte? Ligt er achter die behoefte wellicht een andere of zelfs de échte vraag? Waar en hoe kunnen we ondersteunen of faciliteren? Vraaggericht werken kan op meerdere manier en op verschillende levels. Bijvoorbeeld op het gebied van het diensten/producten aanbod. Het aanbod van Veendam beweegt (sport- en beweegteam van de gemeente Veendam) en onze partner DeBasis (Welzijnsorganisatie) beweegt mee op basis van signalen en input van inwoners van Veendam. Maar ook in de directe hulpverleen/ondersteun-relatie zal het vertrekpunt moeten blijven ‘Wat heeft de inwoner nodig?’ We willen met het GALA onze huidige activiteiten versterken en nog meer (beleidsoverstijgend) met elkaar verbinden. Lokaal, regionaal en provinciaal. De beleidsthema’s sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuur en sociale basis, vragen om een integrale benadering, vragen om elkaar op te zoeken, te vinden en te versterken. Meer nog dan dat we al deden. Alleen dan kunnen we impact hebben op onze inwoners en onze bijdrage leveren aan de stip op de horizon: een gezonde generatie in 2040.

1.2 Leeswijzer In hoofdstuk 2 hebben we per thema de huidige situatie beschreven. Dit is dus vooral een omschrijving van bestaand uitvoeringsbeleid. In hoofdstuk 3 staan de acties en (extra) inzet benoemd die we financieren met de ontvangen SPUK-middelen (Specifieke Uitkering). Hoofdstuk 4 gaat in op de ondersteunende onderdelen van de SPUK: Versterking kennis- en adviesfunctie GGD en Coördinatiekosten regionale aanpak preventie. In hoofdstuk 5 bespreken we de onderwerpen: Samenwerken, Samenhang, Synergie en Verbinding met betrekking tot de GALA. En tenslotte beschrijven we in hoofdstuk 6 hoe we de voortgang van de ingezette acties gaan bewaken.

4

2. Huidige situatie gemeente Veendam De gemeente Veendam bevindt zich in het oosten van de provincie Groningen en grenst aan de zuidzijde met de provincie Drenthe. Het telt ongeveer 28.000 inwoners en 13.000 huishoudens. Veendam staat bekend als de groene parkstad van het noorden. In de gemeente is veel groen en water. Het landschap en de ruimtelijke structuur van de gemeente onderscheiden zich door het unieke veenkoloniale erfgoed. Met voorzieningen zoals Cultuurcentrum van Beresteyn, zwembad Tropiqua, de grootste Skills Garden van Europa, Winkler Prins (Voortgezet onderwijs), de zorgvoorzieningen, het winkelaanbod en de bedrijvigheid binnen de gemeente heeft Veendam een regionale functie binnen Oost-Groningen.1 In dit hoofdstuk schetsen we eerst de regionale context waarin de gemeente Veendam zich bevindt. Vervolgens beschrijven we de huidige situatie van Veendam op het gebied van Sport, bewegen, cultuur, gezondheidsbevordering en versterken sociale basis.

2.1 Thema’s Gezond en Actief Leefstijl Akkoord Conform de indeling van het GALA onderscheiden we twee hoofdthema’s met daaronder de sub thema’s: Hoofdthema 1: Sport, bewegen en cultuur • Lokaal Sportakkoord • Brede Regeling Combinatiefunctionarissen (BRC) Hoofdthema 2: Gezondheidsbevordering en versterken sociale basis • Terugdringen gezondheidsachterstanden/Kansrijke start • Mentale gezondheid • Aanpak overgewicht en obesitas • Valpreventie • Leefomgeving • OKO (Opgroeien in een Kansrijke Omgeving) en vroegsignalering alcoholproblematiek • Versterken sociale basis • Mantelzorg • 1 tegen eenzaamheid • Welzijn op recept

2.2 Regionale context: regiobeeld 2023 Conform afspraken in het Integraal Zorgakkoord (IZA) is het Regiobeeld Noord geactualiseerd. 2 Regio Noord omvat de tien gemeenten in de provincie Groningen. In het Regiobeeld Noord worden de regionale opgaven benoemd om zorg toegankelijk en betaalbaar te houden en volksgezondheid te beschermen. In regio Noord wordt een onderverdeling gemaakt in twee sub regio’s: de Stad (gemeenten Groningen en Westerkwartier) en de Ommelanden (het Noorden en Oosten) van de provincie Groningen. We schetsen welke algemene regionale opgaven er liggen om gezondheid sociale basis en sport, bewegen en cultuur te beschermen en bevorderen.

1 Gebaseerd op Woonatlas Februari 2023, pagina 5-7 2 Regiobeeld provincie Groningen versie 30-06-2023

5

Sport, bewegen en cultuur Er ligt in regio Noord een grote opgave als we kijken naar sport, bewegen en cultuur. Het aantal jongeren in de provincie dat voldoet aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen is slechts 16% 3. Bij volwassen zien we dat 48-58% voldoet aan de beweegrichtlijnen waarbij het percentage dat voldoet het laagst is onder mensen met een lage opleiding. Een positieve ontwikkeling is dat het percentage volwassenen dat een keer per week sport sterk is gestegen tussen 2020 en 2022 4. Deze ontwikkeling beperkt zich echter tot een groep vitale en zelfredzame Groningers. In lijn met wat Movisie in 2020 al heeft gesignaleerd, zien we ook in Groningen dat de kwetsbare groepen in de samenleving onvoldoende gebruik maken van het sport- en beweegaanbod.5 Gezondheid en sociale basis In de regio zien we een bevolkingsopbouw met steeds meer ouderen en minder jongeren. De sociaaleconomische status blijft achter bij de rest van Nederland, vooral in de Ommelanden en in de gemeente Groningen zien we grote verschillen tussen wijken. Het gemiddelde inkomen van de inwoners in de regio is relatief laag. In onze regio wordt armoede vaak van generatie op generatie doorgegeven, met negatieve effecten op de gezondheid en levensverwachting van jongs af aan.

Bovendien heeft de trage aanpak van schadeherstel en versterking binnen de aardbevingsproblematiek een grote impact op de gezondheid van Groningers. Met als gevolg een verhoogd risico op lichamelijke- en psychische klachten. Daarnaast veroorzaken (mondiale) ontwikkelingen zoals de coronapandemie, klimaatverandering, vluchtelingencrisis, inflatie en energiearmoede voor een sterk negatief effect, zeker voor kwetsbare inwoners op bestaanszekerheid, zelfredzaamheid en mentale gezondheid. De stijgende zorgvraag als gevolg van lichamelijke ziekten, psychisch lijden en de verzorging van kwetsbare ouderen, is binnen de zorg niet op te vangen. Er is een schaarste aan personeel, het ziekteverzuim is hoog en vacatures zijn moeilijk op te vullen. Steeds meer professionele zorg zal de komende jaren verschuiven naar informele zorg. Tegelijkertijd zien we in de regio dat het aantal mantelzorgerspotentieel sterk af neemt evenals het aantal vrijwilligers. Dit vraagt om het versterken van de zelfredzaamheid van inwoners en het beter afstemmen van formele en informele zorg. In regio Noord is het aantal inwoners dat rookt en overgewicht heeft hoger dan het landelijke gemiddelde. De verwachting is wel dat het percentage rokers sterk af neemt in de periode richting 2030, maar voor het aantal personen met overgewicht zal het percentage in deze periode juist toenemen6.

Ook maken laaggeletterdheid en beperkte digitale vaardigheden dat een aanzienlijk deel van de Groningers slecht bereikt wordt door gezondheidsinformatie en daardoor hun gezondheidspotentieel niet voluit benutten.

3 https://ggdgroningen.incijfers.nl/dashboard/dashboard/beweging 4 https://ggdgroningen.incijfers.nl/dashboard/dashboard/beweging 5 https://www.movisie.nl/artikel/opbrengst-bewegen-sporten-mensen-kwetsbare-positie 6 https://ggdgroningen.incijfers.nl/dashboard/dashboard/overgewicht

6

2.3 Hoofdthema sport, bewegen en cultuur Onder het eerste hoofdthema sport, bewegen en cultuur vallen de regelingen lokaal sportakkoord en de Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC). Het team Sport van de gemeente Veendam, genaamd Veendam Beweegt, voert beide regelingen uit. Voor het lokaal sportakkoord wordt er kort teruggeblikt naar de periode 2019-2022 met enkele aansprekende activiteiten/ interventies die vaak samen met sportaanbieders tot stand zijn gekomen. Voor de BRC is dezelfde structuur aangehouden. Voor zowel het lokaal sportakkoord als de BRC kijken we naar de belangrijkste verschillen en opgaven voor Veendam in de komende periode 2023-2026 en verder.

2.3.1 Lokaal Sportakkoord In 2019 is het lokaal sportakkoord voor Veendam (bijlage 2) samen met alle verenigingen, beweegaanbieders en overige maatschappelijke organisaties opgesteld en ondertekend door de lokale politiek. Sinds 2020 is daar ook een jaarlijks uitvoeringsbudget vanuit het Rijk voor toegekend. In Veendam is er ingezet op de thema’s inclusief sporten en bewegen, jeugd vaardig in bewegen en vitale sportaanbieders. Met een kerngroep is invulling gegeven aan de uitvoering van het lokaal sportakkoord in de jaren 2020, 2021 en 2022. Enkele voorbeelden van de uitvoering binnen de huidige thema’s van het lokaal sportakkoord zijn: • • • • • • • • • •

Realisatie Veendam Beweegt Sportfonds Individuele sportbegeleiding vanuit jongerenwerk in Oxygym Organisatie Veendammer Sportweek Informatie en thema-avonden voor sportaanbieders Trainingen EHBO voor vrijwilligers van sportverenigingen Kies je vakantie activiteit met lokale sportaanbieders Realisatie van de Kinderfietsroute Tenniskids@School en schoolpadel Realisatie platvorm veendambeweegt.nl Realisatie Veendam Beweegt APP

Er wordt met het sportakkoord ingezet op verbetering van de indicatoren voldoen aan de beweegrichtlijn, lokale sportdeelname en overgewicht. De belangrijkste verschillen tussen de landelijke cijfers en de cijfers uit Veendam zijn hieronder opgenomen. In Veendam zijn dit hiermee ook tegelijk de opgaven waaraan op een integrale manier gewerkt wordt in de SPUK-GALA periode 2023-2026 en daarna. Beweegrichtlijnen De beweegrichtlijn houdt in 2.5 uur matig intensief bewegen per week met daarnaast de uitvoering van spier-, en botversterkende oefeningen. Gemiddeld voldoet 51.7% van de Nederlanders aan de beweegrichtlijnen. In Veendam voldoet 40% van de inwoners aan de beweegrichtlijnen. Een duidelijke lagere score dan de landelijke cijfers en daarmee tegelijk een duidelijke opgave. Lidmaatschappen sportbonden Gemiddeld is 24% van de Nederlanders in 2022 lid van 1 of meerdere bij NOC*NSF aangesloten sportverenigingen. In Veendam is dat percentage met 24,3%7 vergelijkbaar.

7 https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kaarten/sportlidmaatschappen

7

Leeftijd 0-10 jaar 10-25 jaar 25-45 jaar 45-65 jaar 65 plus Totaal

Landelijk 20 % 42 % 22 % 21 % 16 % 24 %

Veendam 16,3 % 42,4 % 24,4 % 21,4 % 17,7 % 24,3 %

Lidmaatschappen bij sportverenigingen

Overgewicht In Nederland is in 2022 48,9% van de volwassenen van 19 jaar en ouder te zwaar. In de provincie Groningen is dat 51% en in Veendam heeft 64% van de volwassen (19+) overgewicht 8. Een hogere score dan het provinciale en landelijke cijfer. Het bevorderen van een gezonde leefstijl met meer aandacht voor sporten en bewegen kan bijdragen aan het naar beneden brengen van het aantal inwoners met overgewicht. Nadere uitwerking van dit thema volgt in paragraaf 2.4.3 Aanpak overgewicht en obesitas.

2.3.2 Brede Regeling Combinatiefunctionarissen Gemeente Veendam zet in op een duurzame leefstijl verandering. In de gemeentelijke visie vastgelegd in de Sportnota 2021-2026 “Samen brengen we Veendam in beweging” (bijlage 3), ligt de nadruk op inwoners actief laten meedoen aan de samenleving. Vanuit Veendam Beweegt worden naast beheer en onderhoud van de huidige fysieke sport- en beweeginfrastructuur ook innovatieve ontwikkelingen zoals de realisatie van het Leer- en Sportpark de Langeleegte met de grootste Skills Garden van Europa en het Veenjagerspad geïnitieerd. Om deze hardware ontwikkelingen te bekrachtigen en versterken is er inzet binnen de brede regeling combinatiefunctionarissen Sport en Cultuur in Veendam. Tot en met 2022 was dat conform de toen gemaakte bestuurlijke afspraken BRC ongeveer 3.2 fte die vooral inzetten op sportstimuleringsinterventies voor de doelgroepen: Primair onderwijs, verenigingsondersteuning en senioren. Daar zijn in de loop der jaren ook interventies voor de doelgroepen vanaf voortgezet onderwijs tot senioren aan toegevoegd met bijvoorbeeld inzet op de gecombineerde leefstijl interventie (GLI). De 3.2 fte buursportcoaches sport en cultuur zijn in de gemeente Veendam in dienst van de gemeente en zijn werkzaam bij cultuurcentrum van Beresteyn en bij Veendam Beweegt.

De combinatiefunctionarissen richten zich op sport- en beweegstimulering voor doelgroepen. Om dit te bereiken zoeken zij de samenwerking met andere domeinen zoals zorg, onderwijs en welzijn. Verder zorgen ze voor een bijdrage aan het voorwaardenscheppend beleid voor sportbeoefening. Dat is vooral richting aanbieders van sport en beweegactiviteiten. De buursportcoaches verzorgen de verbindende en benodigde software/programmering om inwoners te motiveren om te gaan sporten en bewegen en dit het liefst duurzaam te blijven doen. Enkele voorbeelden van uitvoering van projecten van de afgelopen jaren zijn: • • • • • •

Organisatie open dag Skills Garden op Leer- en Sportpark de Langeleegte Sport en Speluitleen: Materialen om gebruik pumptrack en skatepark te bevorderen Uitvoering lifestyle bewustwordingsproject FitGaaf! in het basisonderwijs Kies je vakantie activiteit samen met sportaanbieders Beweegaanbod aanvullend op het programma ‘Gecombineerde Leefstijl Interventie’ Weerbaarheidstrainingen Rots en Water voor basisschoolklassen

8 https://ggdgroningen.incijfers.nl/dashboard/dashboard/leefstijl-en-gedrag

8

• • • • • • •

Het bevorderen van de sportparticipatie via integraal projectmatig beleid Netwerkbijeenkomsten, cursussen en workshopavonden voor sportverenigingen. Verenigingsondersteuning bijvoorbeeld op het gebied van fondsenwerving Ondersteuning bij de organisatie gezamenlijke schoolsportdagen Onderhouden platvorm VeendamBeweegt.nl en de nieuwe VeendamBeweegt APP Meten sportparticipatie in het basisonderwijs Cultuurstimulering op basisscholen

De buurtsportcoaches leveren met hun inzet een bijdrage aan verbetering van de indicatoren beweegrichtlijnen, sport- en cultuurparticipatie en aanpak overgewicht. De verschillen en daarmee opgaven zijn reeds omschreven in het lokaal sportakkoord. Daarnaast zijn er tal van dwarsverbanden te vinden in de thema’s terugdringen gezondheidsachterstanden, kansrijke start, mentale gezondheid, een tegen eenzaamheid en valpreventie. Cultuurparticipatie In Veendam worden jaarlijks een rijk aantal evenementen in het centrum georganiseerd. Cultuurcentrum van Beresteyn speelt een belangrijke rol in het vervullen van kunst en cultuuraanbod. Naast kunst en cultuur biedt de bibliotheek daar ook een plek voor zelfontwikkeling en ontmoeting. Een integraal aanbod zal de komende jaren verder ontwikkeld worden. Op het gebied van cultuur liggen er ook in Veendam uitdagingen. Deze worden zo goed mogelijk opgepakt door de combinatiefunctionaris cultuur. Ze is werkzaam bij cultuurcentrum van Beresteyn en werkt intensief samen met het team van Veendam Beweegt. Ze zet zich vooral in om cultuurparticipatie voor de doelgroep basisonderwijs en voortgezet onderwijs bij de cultuuraanbieders van Veendam te bevorderen. Voorbeelden van uitvoering van projecten van de afgelopen jaren zijn: • • • • •

Ondersteuningen bassischolen op het gebied van cultuureducatie op school Ondersteuning subsidie aanvragen Cultuureducatie i.s.m. Kunst & Cultuur Groningen Organiseren ICC-bijeenkomsten 2 keer per jaar. (Interen Cultuur Coach basisonderwijs) In samenwerking met de School voor Muziek, Dans en Theater Veendam (MDT) aanbod verzorgen op bassischolen. Afgelopen schooljaar hebben wij op 10 van de 12 basisscholen in Veendam cultuuraanbod verzorgd. Ondanks de krimp van het aantal basisschoolleerlingen in Veendam, groeit het aantal leerlingen van de MDT van 658 leerlingen in 2021 naar 704 leerlingen in 2023

9

2.4 Hoofdthema gezondheidsbevordering en versterken sociale basis Gezondheid Het gezondheidsbeleid in Veendam staat beschreven in de nota gemeentelijk gezondheidsbeleid 20212026: Samen gezond in Veendam (zie bijlage 4) en het bijbehorende lokaal uitvoeringsplan: ‘Samen Gezond in Veendam’ 2022-2024 (zie bijlage 5). De uitgangspunten van ons huidig beleid zijn: • • • • •

Iedereen kan een bijdrage leveren aan zijn eigen gezondheid en die van zijn omgeving. Gezondheid is in belangrijke mate een persoonlijke beleving en niet alleen de ‘objectieve’ afwezigheid van ziekte of gebrek. Gezondheidsvaardigheden zijn een belangrijke randvoorwaarde voor gezondheid. De gemeente heeft vooral een stimulerende, verbindende en ondersteunende rol. Het bevorderen van gezondheid vraagt om een integrale benadering.

Deze uitgangspunten sluiten goed aan bij het GALA. Het GALA richt zich op alle burgers, maar vraagt nadrukkelijk om specifieke aandacht voor groepen waar de meeste gezondheidswinst te behalen is: de kwetsbare groepen. Dat vraagt om ongelijk investeren, voor meer gelijke kansen (‘Equity in All Policies’). Het verkleinen van gezondheidsverschillen bij kwetsbare groepen is ook het primaire doel van ons gezondheidsbeleid. Dit primaire doel is tegelijk de opgave waaraan op een integrale manier gewerkt wordt in de SPUKGALA periode 2023-2026 en daarna. Inzoomend op de betreffende thema’s zien we dat uit de huidige beschrijvingen en data in hoofdstuk 2 de opgave per thema voor Veendam logisch voortvloeit. De opgave bij bijv. thema mentale gezondheid is het verbeteren van de mentale gezondheid bij de inwoners (zowel jeugd als volwassenen) van Veendam. Bij thema OKO & vroegsignalering alcoholproblematiek is de opgave het verminderen van middelengebruik onder scholieren van het voortgezet onderwijs. Bij die thema’s waar de opgave minder duidelijk naar voren komt, wordt deze aan het einde van de betreffende paragraaf specifiek genoemd. Sociale basis Sinds 1 januari 2015 hebben gemeenten op basis van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo) een grote verantwoordelijkheid in het bieden van ondersteuning aan haar inwoners.

Volgens het Wmo voorspelmodel heeft de gemeente Veendam in 2026 10 % meer inwoners die gebruik maken van een Wmo-voorziening in vergelijking met 2021, dit is een grote opgave. Voor inwoners was tot 2022 de toegang tot ondersteuning versnipperd en waren er te veel partijen betrokken om tot effectieve samenwerking dichtbij de inwoner te komen. Daarom heeft de gemeente Veendam sinds 1 januari 2022 een algemene voorziening maatschappelijke ondersteuning (AVMO) ingericht genaamd DeBasis Veendam. DeBasis geeft uitvoering aan het maatschappelijk werk, (buurt) opbouwwerk, dagbesteding, begeleiding, vrijwilligersondersteuning en mantelzorgondersteuning. DeBasis is een laagdrempelige toegangsvoorziening, met meerdere inlooppunten in de wijk, waar elke Veendammer met zijn of haar vraag terecht kan. In het lokale coalitieakkoord `Met vertrouwen vooruit' 2022-2026, staat dat het door ontwikkelen van onze algemene voorzieningen in Veendam een speerpunt is. Op deze manier zijn er minder geïndiceerde voorzieningen nodig. De algemene voorzieningen moet zorgen voor een betere samenwerking van zorgaanbieders in de leefwereld van het gezin en een zo vroeg mogelijke inzet van kwalitatief goede zorg en ondersteuning aan het gezin. Daarnaast zet het college concreet in op het samen met andere instellingen bestrijden van eenzaamheid en maximaal integraal werken in de wijk(en):

10

`De informele zorg (mantelzorg en vrijwilligerswerk) wordt ook geconfronteerd met sociale problematiek, bijvoorbeeld door de vergrijzing in het algemeen (ook van de mantelzorg) en het langer thuis wonen van ouderen. We zoeken samen met de zorg- en welzijnsaanbieders in de gemeente naar praktische en slimme oplossingen die de huidige mantelzorgers en vrijwilligers ontlasten. Doel is dat de zeer belangrijke pool van vervangende, tijdelijke, informele zorgverleners kan blijven bestaan'. We blijven inzetten op preventie, vroege interventie, het versterken van informele netwerken, verandering van het zorglandschap (zorgaanbieders) en nieuwe arrangementen in zorg en verblijf. Voor initiatieven vanuit de wijken gaan we uit van maatwerk, `van onderop' en zoveel mogelijk met vrijwilligers'. Het hierboven genoemde beleid van de gemeente is gericht op het versterken van de sociale basis. Dit primaire doel is tegelijk de opgave waaraan op een integrale manier gewerkt wordt in de SPUK-GALA periode 2023-2026 en daarna. Inzoomend op de betreffende thema’s zien we dat uit de huidige beschrijvingen en data in hoofdstuk 2 de opgave per thema voor Veendam logisch voortvloeit. De opgave bij bijvoorbeeld het thema mantelzorg is het beter ondersteunen van mantelzorgers en vrijwilligers. Bij thema eenzaamheid is de opgave het verminderen van eenzaamheid bij de inwoners van Veendam.

2.4.1 Terugdringen gezondheidsachterstanden Mensen in een kwetsbare sociaaleconomische situatie (Lage SES) kampen veelal met armoede, schulden, problemen rondom huisvesting, eenzaamheid of werkloosheid. Deze omstandigheden maken dat zij een hoger risico op een slechtere (ervaren) gezondheid hebben. Mensen met een lager opleidingsniveau, leven gemiddeld ruim 4 jaar korter en krijgen ruim 14 jaar eerder te maken met een slechter ervaren gezondheid dan hoogopgeleiden. 9 In Veendam is er bovendien sprake van intergenerationele sociale- en gezondheidsproblemen: Problemen worden aan de volgende generatie doorgegeven en worden hierdoor hardnekkiger. Het gezondheidsbeleid van Veendam heeft een sterke focus op het verkleinen van gezondheidsachterstanden bij kwetsbare inwoners, denk bijvoorbeeld aan kwetsbare gezinnen, kwetsbare wijken en kwetsbare ouderen. Gezondheidsachterstanden kwetsbare gezinnen (Kansrijke start) Als voorloper op het landelijke actieprogramma Kansrijke Start werken we in de gemeente Veendam (en Pekela) al enkele jaren met een lokale coalitie. In deze lokale coalitie Kansrijke Start bespreken de partners (gemeente, verloskundigen, kraamzorg, GGD, kinderopvang en welzijnsorganisatie) elk kwartaal de ontwikkelingen in de lokale situatie en de opgaven om achterstand en kwetsbare situaties aan te pakken.

Regionale en landelijke expertise wordt ingebracht via onafhankelijke projectbegeleiding geleverd door het bedrijf Impology. Met behulp van de lokale coalitie wil de gemeente Veendam een kansrijke start voor ieder kind realiseren. De eerste 1000 dagen van het kind zijn van doorslaggevend belang. Kansrijke Start richt zich op de zorg en ondersteuning aan kwetsbare gezinnen in deze periode. Van de ongeveer 250 kinderen die jaarlijks in Veendam worden geboren, worden er zo'n 50 in een kwetsbare situatie geboren. Een kwetsbare situatie kan ontstaan als ouders problemen ervaren op psychisch, financieel of sociaal gebied. Of bijvoorbeeld kampen met hun lichamelijke gezondheid of lichamelijke/visuele beperkingen. Maar denk ook aan tienermoeders of twee verdieners die het zo druk hebben dat ze het lastig vinden om aandacht aan hun kinderen te geven. Door met partners uit zowel het medisch- als het sociaal domein samen te werken ontstaan er korte lijnen, weten we elkaar beter te vinden waar dat nodig is en bereiken we meer.

9 https://www.staatvenz.nl/

11

Naast onze deelname aan Kansrijke Start hebben we twee interventies bij de GGD ingekocht. Beide expliciet gericht op het verkleinen van gezondheidsverschillen bij kwetsbare gezinnen: Stevig ouderschap postnataal Stevig ouderschap biedt door middel van huisbezoeken extra ondersteuning aan gezinnen waar de omstandigheden zwaarder zijn dan gemiddeld. Door vroegtijdige steun kunnen problemen gesignaleerd en voorkomen worden. Nu niet zwanger Hulpverleners gaan een open en eerlijk gesprek aan met cliënten in een kwetsbare situatie over kinderwens, seksualiteit en anticonceptie. Om de (gezondheids)achterstanden van kinderen te verkleinen biedt de gemeente, aanvullend op kansrijke start en de beide GGD-interventies, voorschoolse educatie (VE) aan en de Stap-programma’s: Opstap, Opstapje en Instapje. Het doel van deze Stap-programma’s is om de onderwijskansen van kinderen in achterstandssituaties te vergroten en de kennis van ouders over opgroeien en opvoeden positief te beïnvloeden. Ouders voeren twee jaar lang vijf keer per week activiteiten met de kinderen uit die de ontwikkeling stimuleren en krijgen eens per twee weken tijdens een huisbezoek instructies. Daarnaast kunnen ouders bij de professional terecht met vragen en is er zicht op de thuissituatie en een gezonde opvoeding van de kinderen. Er is ook veel contact met de school van het kind.

Het aanwezig zijn in de thuissituatie maakt dat ze mogelijke problemen tijdig kunnen signaleren, waardoor wellicht erger voorkomen kan worden. Ook nemen de ouders deel aan een groepsbijeenkomsten op een centrale locatie in de buurt. Naast het overdragen van de activiteiten van Opstapje worden inhoudelijke thema's behandeld over opgroeien, opvoeden en de ouder-kind interactie en wisselen de ouders ervaringen met elkaar uit. Gezondheidsachterstanden kwetsbare wijken Een aantal wijken in Veendam worden gekenmerkt door een lage sociaaleconomische status (SES). De gezondheid van mensen met een lage SES is over het algemeen slechter dan de gezondheid van mensen met een hoge SES. Dit kan deels worden verklaard door het vaker voorkomen van risicofactoren bij mensen met een lage SES, zoals ongunstige woon- en werkomstandigheden, ongezonde leefstijl en werkloosheid. 10 In een van die wijken is in 2020 het project 'Noordwest op z'n best' gestart. Acties worden uitgevoerd langs vier programmalijnen: 1. Sociale woningvoorraad (218 huurwoningen voorzien van isolatie, zonnepanelen etc.) 2. Particuliere woningvoorraad (energiecoach, QuickScan, warmtebeelden, wijkmarkt verduurzaming etc.) 3. Openbare ruimte en infrastructuur (Plan van aanpak gericht op meer water, groen en beter leefklimaat) 4.

Sociaal (Zie paragraaf 2.3.7 Versterken sociale basis.) Ook wordt in deze wijk op twee scholen het project ‘Tijd voor toekomst’ (Verrijkte schooldag) uitgevoerd. De Verrijkte Schooldag geeft kinderen een bredere invulling van de schooldag. Naast het reguliere onderwijs komen kinderen in aanraking met onder andere cultuur, sport, muziek, (gezond) eten & drinken.

10 RIVM Briefrapport 270171004/2012: Effecten van preventieve interventies: zijn er verschillen tussen mensen

met een lage en een hoge sociaaleconomische status? Pagina 3

12

Gezondheidsachterstanden kwetsbare ouderen De meeste ouderen zijn prima in staat om eigen regie te voeren over hun leven en daarmee die zelfstandigheid te behouden. Een deel van de ouderen lukt dat niet. We spreken dan over kwetsbare ouderen. De kwetsbaarheid van ouderen neemt doorgaans toe naarmate de leeftijd stijgt. Kwetsbaarheid kan zich op allerlei manieren uiten. De ene oudere heeft bijvoorbeeld moeite met boodschappen doen terwijl de andere oudere last heeft van vergeetachtigheid. We onderscheiden dan ook vier ‘gebieden’ waarop ouderen kwetsbaar kunnen zijn: fysieke (belemmeringen in hun fysieke functioneren door bijvoorbeeld gewichtsverlies, evenwichtsproblemen, vermoeidheid), cognitieve (belemmeringen in cognitie zoals geheugen en flexibiliteit), sociale (belemmeringen door eenzaamheid of verlies van sociale steun) en psychische kwetsbaarheid (belemmeringen door psychische aandoeningen zoals een depressie). 11 Veendam Beweegt biedt deze doelgroep onder andere de volgende interventies aan: • • •

Organiseren Fittesten samen met zorg- en welzijnspartners en sport-, en beweegaanbieders Organiseren sport- en beweegaanbod samen met lokale sport- en beweegaanbieders Bevordering sport en beweegdeelname via het Veendam Beweegt volwassenfonds

Deze interventies zijn onderdeel van de BRC-doelgroepaanpak. Vanuit DeBasis worden tal van activiteiten voor deze doelgroep georganiseerd: Zie hiervoor de paragrafen 2.4.2 Mentale Gezondheid, 2.4.7 Versterken sociale basis, 2.4.8 Mantelzorg en 2.4.9 een tegen eenzaamheid.

2.4.2 Mentale gezondheid De mentale gezondheid van een persoon wordt gedurende het leven gevormd door de invloed van persoonsgebonden factoren en omgevingsfactoren, waaronder levensgebeurtenissen. Deze factoren kunnen een beschermende werking hebben of iemand juist kwetsbaar maken. Persoonlijke eigenschappen gaan bovendien een wisselwerking aan met omgevingsfactoren. Zo zijn zij samen bepalend voor mentaal welbevinden en mogelijke psychische aandoeningen. Een goede mentale gezondheid hangt daarom direct samen met de omstandigheden waarin een persoon geboren wordt, opgroeit, woont, werkt, en ouder wordt. Nederlandse kinderen behoren tot de gelukkigste kinderen van de wereld. Tegelijkertijd heeft naar schatting 20-25% van de leerlingen tussen de 11 en 18 jaar last van gedrags- of psychosociale problemen, zoals overmatig middelengebruik of een angst- of depressieve stoornis. Gedrags- en psychosociale problemen hangen samen met schooluitval, disfunctioneren in de volwassenheid en een slechtere fysieke gezondheid. Investeren in de mentale gezondheid en weerbaarheid van jongeren lijkt dus zinvol.

Omdat de school de enige context is waar alle jongeren een groot deel van hun tijd verblijven, is de schoolsetting een goede context voor het aanbieden van interventies gericht op het vergroten van de mentale weerbaarheid en het mentaal welbevinden.12 Gekeken naar de lokale situatie kan uit de GGD-monitor ‘Jij en Je Gezondheid; schooljaar 2021-2022’ geconcludeerd worden dat 28% van de deelnemers van de monitor in de risicogroep valt als er gekeken wordt naar angstig en verlegen gedrag. Bij de kidscreen, waar gekeken wordt naar 10 items (fit en gezond voelen, vol energie, verdrietig, eenzaam, voldoende tijd voor zichzelf hebben, dingen doen in vrije tijd, plezier met vrienden hebben, goed op school gaan, goed kunnen opletten en het gevoel hebben eerlijk behandeld te worden door ouders), scoort 10% van de deelnemers een score in de risicogroep.

11 https://www.rivm.nl/ouderen-van-nu-en-straks/kwetsbare-ouderen 12 https://www.trimbos.nl/wp-content/uploads/sites/31/2021/09/af1439-mentale-weerbaarheid-en-mentaal-

welbevinden-in-de-schoolsetting.pdf

13

Van de scholieren uit klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs was in 2021 in de gemeente Veendam 14,7% onvoldoende weerbaar. Vergeleken met zes jaar geleden is het percentage jongeren dat onvoldoende weerbaarheid is in de gemeente Veendam toegenomen. Van de scholieren uit de vierde klas van het voortgezet onderwijs uit de gemeente Veendam had in 2021 35,2% psychische klachten. Dat percentage is hoger dan provinciaal en hoger dan landelijk. Van de volwassenen uit de gemeente Veendam had in 2022 11 % een hoog risico op een angst- en/of depressiestoornis. Dat percentage is hoger dan provinciaal en hoger dan landelijk. Vergeleken met zes jaar daarvoor is het percentage volwassenen met een hoog risico op angst- en/of depressiestoornis in de gemeente Veendam toegenomen.13 Openbare Geestelijk Gezondheidszorg Openbare geestelijke gezondheidszorg (Oggz) biedt hulp aan mensen met onbegrepen gedrag, die ondanks soms zware problemen niet zelfstandig of vrijwillig hulp zoeken. Soms is er overlast in het woon- en leefklimaat of ontstaat er een risicovolle situatie. De acceptatie van mensen die zich ‘anders’ kunnen gedragen is belangrijk. Deze acceptatie hoort bij het streven naar een inclusieve samenleving en een participatiemaatschappij.

Wanneer dit gedrag leidt tot verkommering, maatschappelijke teloorgang, overlast, onveiligheid of strafbare feiten is het zaak dat er snel een effectieve aanpak tot stand komt. Hiervoor is een goede samenwerking tussen partijen uit de domeinen zorg en veiligheid essentieel. Het gemeentelijke Meldpunt Zorg en Veiligheid (MZV) vormt de toegang tot het gemeentelijke OGGZnetwerk (met expertise en bemoeizorg van VNN, Lentis en GGD), Openbare Orde en Veiligheid (OOV), het Zorg- en Veiligheidshuis (via OOV), en het gedwongen kader van de Wet Verplichte GGZ, de Wet Zorg en Dwang en de Wet Woonoverlast. DeBasis werkt nauw samen met het MZV. DeBasis heeft vaste aanspreekpartners in de vorm van Multifocus getrainde casusregisseurs OGGZ met kennis van met name psychiatrie. De Multifocus getrainde casusregisseurs OGGZ hebben zitting in het gemeentelijke OGGZ-netwerk en regisseren de ondersteuning van inwoners met OGGZ –problematiek. (GGZ) Inloop DeBasis geeft in Veendam uitvoering aan het maatschappelijk werk, (buurt)opbouwwerk, dagbesteding, begeleiding, vrijwilligersondersteuning en mantelzorgondersteuning. Ook het voorzien in een laagdrempelige (GGZ) inloop behoort bij hun opdracht. DeBasis werkt hierin samen met GGZaanbieder Lentis. DOP (Dagopvang ouderen psychiatrie) De DOP richt zich op mensen met psychiatrische problematiek vanaf 55 jaar en ouder.

Op de DOP wordt structuur en een zinvolle dag-invulling geboden. Er is van alles te doen. Te denken valt hierbij aan: handwerken, kaarten maken, muziek maken of luisteren, gezelschapsspelen, tuinieren, samen koken of gewoon gezellig samen zijn binnen of op het terras. Jongerenwerk De filosofie van het jeugd- en jongerenwerk is het dichtbij de jongeren staan; In de wijken, op de scholen en in het Jongerencentrum Break! Jongerencentrum Break! is de ontmoetingsplek voor de Veendammer jeugd en heeft van woensdag tot en met vrijdag reguliere inloop, en zijn er op maandag en dinsdag meer gesloten bijeenkomsten. Per avond komen hier zo'n 30-70 jongeren.

13 https://ggdgroningen.incijfers.nl/dashboard/dashboard/

14

Jongerenwerkers zijn voor de jongeren gemakkelijk te benaderen, het contact is laagdrempelig. De jongerenwerker werkt vindplaatsgericht: hij of zij is vooral op pad zonder directe afspraken en begeeft zich daar waar de kinderen en jongeren zijn. Dit zijn bijvoorbeeld scholen of sportaccommodaties, maar ook online (sociale media). Jongerenwerk heeft een sterk signalerende functie en kan daardoor vroegtijdig ingrijpen bij individuele maar ook bij groepsproblematiek, opruiing en agressie. De jongerenwerker intervenieert zelf, maar het inschakelen van andere professionals is ook onderdeel van zijn of haar taak. Het jongerenwerk draagt bij aan het in hun kracht zetten van jongeren. Dat doen ze op diverse manieren: soms door ze met elkaar te verbinden. Maar ook met individuele gesprekken of juist door de drempel te slechten naar een passende hulpverlener. Weerbaarheidslessen VeendamBeweegt in het primair onderwijs Voor diverse basisscholen zijn weerbaarheidstrajecten voor klassen aangevraagd. Veendam Beweegt heeft hier uitvoering aan gegeven vanuit de BRC en voor diverse klassen een Rots en Watertraining verzorgd in de dojo van judoschool Veendam. De behoefte van scholen voor trainingen weerbaarheid blijkt uit meerdere nieuwe aanvragen.

Vanwege de hoge tijdsinvestering en de beperkt beschikbare tijd wordt voor de periode 2023-2026 en verder gekeken naar extern verzorgde weerbaarheidstrainingen. Nadere uitwerking over de invulling voor de periode 2023-2026 en verder volgt in hoofdstuk 3.4.4

2.4.3 Aanpak overgewicht en obesitas Steeds meer volwassenen, maar ook onze jeugdige inwoners, kampen met overgewicht. In groep 7 is al 1 op de 4 kinderen te zwaar. Van de middelbare scholieren is 23% te zwaar. De meerderheid van onze jongeren en volwassenen beweegt onvoldoende en is in de afgelopen periode zelfs steeds minder gaan bewegen. Overgewicht en daaraan gerelateerde ziekten veroorzaken na roken de meeste ziektelast en het grootste verlies in gezonde levensjaren. Waar volgens de laatste landelijke meting uit 2015 49% van de volwassenen in Nederland overgewicht heeft, voorspelt het RIVM dat dit percentage in 2040 is opgelopen tot 62%.14 Onder ouderen (65+) ligt het percentage met overgewicht zelfs hoger, namelijk 62% in 2015, met een verwachting van 71% in 2040. De verwachtte toename in overgewicht geldt voor alle leeftijdsgroepen. Als we kijken naar Veendam dan zien we dat het percentage volwassenen met overgewicht flink is gestegen van 49% in 2012 en 59% in 2016 naar 64% in 2022.15 En daarmee scoren we ook hoger dan het landelijk gemiddelde (50% in 2022).16 Mede omdat de bevolking in Veendam ouder is dan het landelijk gemiddelde verwachten we dat tussen 2020 en 2040 de toename van Veendammers met overgewicht groter is dan de landelijk voorspelde toename. Daarnaast laten de cijfers een toename van overgewicht onder de jeugd zien.

Waar 25% van de Veendammer kinderen in groep 7 (10/11 jaar) op dit moment overgewicht heeft, was dit toen zij in groep 2 (4/5 jaar) zaten nog maar 10%. In geen andere leeftijdscategorie is zo’n grote toename in zo’n kort tijdsbestek te zien. Net als roken is overgewicht gerelateerd aan sociaaleconomische status (SES): mensen met een lage(re) SES hebben vaker overgewicht en zijn meer rookverslaafd dan mensen met een hoge(re) SES. Inwoners met een hoge(re) SES eten gezonder en bewegen meer.

14 Volksgezondheid Toekomst Verkenning, 2018 15 https://ggdgroningen.incijfers.nl/dashboard/dashboard/overgewicht 16 https://www.vzinfo.nl/overgewicht/leeftijd-geslacht/volwassenen

15

Gezonde voeding is één van de factoren die van invloed is op een gezond gewicht en die beïnvloedbaar is. Uit de cijfers blijkt dat 64% van de volwassen Veendammers overgewicht heeft. Dit percentage ligt hoger dan het provinciaal (51%) en het landelijk (49%) gemiddelde. De leefomgeving van inwoners bepaalt vaak direct of gezond gedrag mogelijk is. Zo kan de fysieke omgeving gezond gedrag stimuleren of juist belemmeren. Een onderdeel van de leefomgeving van veel (jonge) inwoners is de sportvereniging/ -accommodatie. Vanuit het sportbeleid haken we daarom met een gezonde sportomgeving aan bij de drie thema’s uit het Preventieakkoord (bijlage 6). Sportverenigingen kunnen concreet een bijdrage leveren door de hele accommodaties rookvrij te maken, aan de slag te gaan met ‘de gezonde sportkantine’ (waarbij het gaat om de gezonde keuzemogelijkheden) en na te denken over het alcoholbeleid binnen de club. Het is goed om te zien dat sommige verenigingen al zelf het initiatief hebben genomen, zo is het tennispark van TC Veendam rookvrij en heeft v.v. Wildervank een duidelijk vastgesteld alcoholbeleid. Ook voor de binnensportaccommodaties zijn wensen geuit van verenigingen om de entrees van de sporthallen rookvrij te maken. Vanuit de BRC wordt een bijdrage geleverd om overgewicht terug te dringen door uitvoering te geven aan diverse projecten.

Enkele aansprekende projecten in de aanpak van overgewicht/ obesitas zijn: • • • • • •

Bewustwordingsproject FitGaaf! op het basisonderwijs Organiseren naschools sport en beweegaanbod samen met sportaanbieders Realiseren kinderfietsroute Veendam Sport en speluitleen Skills Garden Beweegaanbod aanvullend op het programma ‘Gecombineerde Leefstijl Interventie’ Stimulering sport- en beweegdeelname middels Veendam Beweegt Volwassenfonds

In de uitvoering en verantwoording zal de personele inzet om bovenstaand projecten te draaien grotendeels uit de BRC komen en verspreid zitten over alle doelgroep aanpakken. De aanpak haakt op heel veel thema’s aan. Uitvoeringskosten van het draaien van bovenstaande projecten of andere projecten die invulling geven aan de aanpak van overgewicht/ obesitas zullen worden verantwoord in aanpak overgewicht/ obesitas.

2.4.4 Valpreventie In Nederland worden we steeds ouder. Naarmate de leeftijd stijgt, neemt ook de behoefte aan zorg toe. Dit gegeven, in combinatie met de nadrukkelijke wens om langer maatschappelijk actief en betrokken te blijven, maakt dat gezond ouder worden steeds belangrijker wordt. Regelmatige lichamelijke training speelt een belangrijke rol wanneer het gaat om het verhogen van de zelfredzaamheid en de maatschappelijke deelname van senioren. Voldoende beweging is belangrijk voor zowel de lichamelijke fitheid als de mentale gezondheid. Bijna 23% van de inwoners in de gemeente Veendam is 65 jaar of ouder. 35% van de Veendammer 65plussers voldoet aan de beweegrichtlijnen. Landelijk ligt dit percentage op 38%. Wel zien we dat er in Veendam relatief veel senioren lid zijn van een vereniging. Toch blijft de wekelijkse sportdeelname achter. In de gemeente Veendam is een breed sport- en beweegaanbod specifiek voor senioren bij verschillende sportaanbieders. Voor ouderen is bewegen net als voor iedereen een belangrijk onderdeel van een gezonde levensstijl. Belangrijk is dat mensen ook bij het vorderen van de leeftijd zo lang mogelijk vitaal blijven. Vitaal ouder worden gaat over lichamelijke vitaliteit, waar voldoende bewegen en goede voeding aan bijdragen.

Maar ook over vitaal blijven op sociaal en mentaal gebied, met een sociaal netwerk waar je deel van uitmaakt en door activiteiten te ondernemen waardoor je je zinvol voelt. Regelmatig sporten en bewegen draagt bij aan het bevorderen van de vitaliteit en hiermee aan het voorkomen van een verhoogd valrisico. Daarbij is het belangrijk om in het bijzonder aandacht te hebben voor ouderen met

16

een migratieachtergrond en ouderen met een lage sociaaleconomische status 17. Vallen is de meest voorkomende oorzaak van letsel door een ongeval bij ouderen. Het aantal SEH-bezoeken door een valongeval stijgt vooral door de dubbele vergrijzing: het aantal 65-plussers neemt toe en het aandeel oudere ouderen neemt fors toe. Als er niets gebeurd op het gebied van valpreventie dan verdubbelen binnen 10 jaar de zorgkosten door valongevallen bij ouderen naar € 2,4 miljard.

VeendamBeweegt activiteiten Regelmatig sporten en bewegen heeft dus tal van positieve effecten op de vitaliteit van ouderen. Veendam Beweegt organiseert in het uitvoeringsprogramma vanuit de BRC gelukkig diverse activiteiten om senioren (structureel) in beweging te brengen. Vanaf 2013 is gestart met het aanbieden van sport- en beweegprogramma’s voor senioren. Vanaf 2021 is er een samenwerking gestart met 2 fysiopraktijken en zorgverzekeraar Menzis. Vanuit deze samenwerking organiseren de fysiotherapeuten cursussen en Veendam Beweegt assisteert bij het werven van deelnemers en het doorverwijzen naar structureel sportaanbod. Veendam Beweegt organiseert voor de doelgroep senioren diverse interventies in het kader van beweegstimulering en valpreventie. Enkele aansprekende interventies binnen dit thema en voor de doelgroep senioren zijn: • • • • •

Organiseren fietstochten Organiseren wandeltochten en puzzeltochten Organiseren Fittesten samen met zorg- en welzijnspartners en sport-, en beweegaanbieders Organiseren aquasportactiviteiten in het zwembad Organiseren sport- en beweegaanbod samen met lokale sport- en beweegaanbieders

Nadere uitwerking van de inzet op valpreventie voor de periode 2023-2026 en verder volgt in hoofdstuk 3.6. 17 https://www.veiligheid.nl/kennisaanbod/onderzoek/valpreventie-bij-ouderen-met-een-lage-ses-enof-

migratieachtergrond

17

2.4.5 Leefomgeving De leefomgeving waarin mensen wonen, werken en recreëren heeft invloed op hun gezondheid. Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk is.18 Gezonde leefomgeving Bij gebiedsontwikkeling is er blijvend aandacht voor het thema ‘gezonde leefomgeving’, bijvoorbeeld bij de in 2021 vastgestelde Omgevingsvisie. Voor de input worden zowel de beleidsadviseurs van de gemeente betrokken als maatschappelijke partners zoals deBasis (Welzijnsorganisatie) en de GGD. Daarnaast vindt wijkvernieuwing plaats via de zogenaamde ‘Gebieds Gerichte Aanpak’ waar knelpunten in een wijk multidisciplinair worden aangepakt. Dit is verankerd in een vastgestelde programmatische aanpak voor de komende 20 jaar. De gemeente Veendam heeft de mogelijkheid verkend om aan te sluiten bij het Schone Lucht Akkoord. De conclusie is dat het niet noodzakelijk is om aan te sluiten aangezien de gemeente Veendam voldoet aan de gestelde eisen. Ook uit de OmgevingsEffectRapportage, die in het kader van de Omgevingsvisie is uitgevoerd, blijkt dat de luchtkwaliteit in de gemeente Veendam in z’n algemeenheid van een goed niveau is. Dit wordt jaarlijks gemonitord.

Klimaatverandering In de in 2021 vastgestelde omgevingsvisie is er ruimschoots aandacht voor klimaat (adaptatie) en het voorkomen van hittestress. Naast de wettelijke normen willen we voldoende ruimte bieden aan klimaatadaptatie in de woonwijken. Bij de inbreiding van de woonwijken met extra woningen hanteren we daarom een groennorm, waardoor de woningbouwopgave niet ten koste gaat van het groen en klimaatadaptatie. Doordat er in onze gemeente veel groen en water te vinden is, is de kans op hittestress laag. In de Omgevingswet zijn vier milieubeginselen opgenomen die wij ook hanteren in onze beleidsvoorstellen: • • • •

Het voorzorgsbeginsel; Het beginsel van preventief handelen; Het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron bestreden moet worden; Het beginsel dat de vervuiler betaalt.

Daarnaast gaan we uit van de algemene zorgplicht waarbij niet alleen wij als gemeente maar ook onze bedrijven en inwoners verantwoordelijk zijn voor een veilige en gezonde leefomgeving. De opgave voor gemeente Veendam is om het thema gezondheid blijvend mee te nemen bij de ontwikkeling van de fysieke omgeving.

2.4.6 OKO & vroegsignalering alcoholproblematiek Middelengebruik hangt samen met overlast, agressie en geweld, schooluitval en ziekteverzuim. Daarnaast brengt het gebruik van middelen gezondheidsrisico’s met zich mee. Dat geldt voor volwassenen, maar nog sterker voor jongeren. Middelengebruik op jonge leeftijd vergroot de kans op veelvuldiger en problematisch gebruik in de toekomst. Voor tabak geldt bovendien dat hoe eerder jongeren regelmatig gaan (en blijven) roken, hoe groter het risico is dat zij levensbedreigende ziekten krijgen, zoals longkanker en hartproblemen. Bij fors alcoholgebruik op jonge leeftijd neemt de kans op hersenbeschadiging en functieverlies toe en ook cannabisgebruik op jonge leeftijd kan leiden tot hersenenschade. Verder is er toenemend bewijs dat jongeren die cannabis gebruiken een grotere kans hebben op een psychotische stoornis. Het is dus belangrijk om middelengebruik bij jongeren te ontmoedigen, zeker omdat middelengebruik veel voorkomt.19

18 https://www.rivm.nl/gezondeleefomgeving 19 Inleiding op ‘kosten-en-effecten-van-preventie-van-eerste-middelengebruik-bij-jongeren’ Trimbosintituut.

18

In 2021 had 22% van scholieren uit klas 2 van het voortgezet onderwijs in Veendam de afgelopen maand alcohol gedronken. Dit is hoger dan provinciaal (17%). Ook is dit hoger vergeleken met de meting in 2019. (Veendam 8% en Groningen 13%). Bij scholieren uit klas 4 is dat percentage 54%. Ook dit is hoger dan provinciaal (48%). Ook is dit hoger vergeleken met de meting in 2019. (Veendam 40% en Groningen 44%).20 In Veendam zijn een outreachend jongerenwerker/Jeugd behandelaar en een voorlichting/ preventiemedewerker van Verslavingszorg Noord-Nederland (VNN) actief. De volgende taken worden in Veendam uitgevoerd: • • • • • • • • •

Betrokken bij het overleg Groepsaanpak Veendam en het Integraal Jeugdoverleg Veendam Regelmatige aanwezigheid in jongerencentrum Break en het Afterbeat koffiehuis. Korte lijnen met voortgezet onderwijs (o.a. contacten op school, inloopspreekuren op scholen) Contacten met diverse woongroepen Vraagbaak en meedenken bij casuïstiek Gesprekken met jongeren op plaatsen, zoals scholen, sportaccommodaties en het centrum Individuele behandeling Sportaanbieders worden geïnformeerd en betrokken tijdens de speciale sportaanbieders In het kader van de OGGZ is elke 14 dagen een casuïstiek-overleg met de GGD, VNN, DeBasis, GGZ-instelling Lentis, Woningbouwvereniging Acantus en de politie.

2.4.7 Versterken sociale basis DeBasis en positieve gezondheid De nadruk bij deBasis Veendam ligt op normaliseren en versterken van het gewone leven. Niet op medicaliseren en helen als het even niet goed gaat. DeBasis werkt vanuit de visie van positieve gezondheid: gezondheid is meer dan afwezigheid van ziekte. Je kunt je gezond voelen ondanks een slechte fysieke of psychische gezondheid. Gezondheid is ook zingeving, een zinvolle dagbesteding, elkaar ontmoeten en samen zijn. Positieve Gezondheid kijkt naar wat mensen wel kunnen en voegt toe dat mensen zelf verantwoordelijkheid kunnen en moeten nemen. De inwoners staan hierbij centraal. Zie hiervoor ook onderstaande figuur. De inwoner staat in het midden, direct rondom de inwoner staat de informele en vrijwillige ondersteuning, en hoe verder naar buiten, hoe meer de formele en professionele ondersteuning in beeld komt. DeBasis Veendam richt zich op het versterken van de ondersteuning in de cirkels die het meest dichtbij de inwoner staan.

20 https://ggdgroningen.incijfers.nl/dashboard/dashboard/alcoholgebruik

19

Over 2022 zag de top 5 van hoofddomeinen waarop de hulpvragen voorafgaand aan een individueel traject betrekking hadden er als volgt uit:

Een belangrijke opdracht aan DeBasis Veendam is het transformeren van individuele ondersteuning naar collectieve ondersteuning waar mogelijk. Een aantal van deze collectieve activiteiten bestonden al, sommigen zijn uitgebreid en andere zijn in ontwikkeling. Een voorbeeld hiervan is de buurtschuur. Dit is een dagbesteding in de vorm van een Klussendienst, oftewel een combinatie van sociale contacten op doen en een zinvolle dag invulling. Klussen uitvoeren is daarbij niet leidend. Samenzijn en betekenisvol bezig zijn, iets voor een ander kunnen doen is het belangrijkste. Andere initiatieven zijn dagbesteding ‘de ontmoeting’ (gericht op ouderen), de dagopvang ouderen psychiatrie, beste buur (samen koken en eten), talententrainingen en de inloop (voor vragen, koffie en ontmoeting). Buurthuizen Buurthuizen zijn ook onderdeel van onze sociale basis. In de gemeente hebben we 11 dorps- en buurthuizen die subsidie ontvangen van de gemeente. In de buurt- en dorpshuizen wordt een verscheidenheid aan activiteiten georganiseerd. Iedereen kan binnenstappen om anderen te ontmoeten. In buurthuis Bijleveld is er wekelijks een inloop van deBasis Veendam. Daarnaast wordt in buurthuis Scheepskwartier het Repair Café georganiseerd. Bij het Repair Café kun je terecht voor kleine reparaties aan een klein huishoudelijk apparaat, een kledingstuk, kleine meubels of speelgoed.

Samen met een vrijwilliger wordt gekeken of reparatie mogelijk is. Er gebeurt van alles in de buurthuizen; kaarten, biljarten, sjoelen, bingo's, quizzen, samen eten. Je kunt er ook een ruimte huren om een workshop te geven. Buurthuizen zijn een mooi voorbeeld van een toegankelijke, algemene voorziening. Ze spelen een rol bij het vroeg signaleren van een hulpvraag, het voorkomen van eenzaamheid, en de verbinding tussen mensen. NoordWest op z'n Best Sinds 2020 werken gemeente Veendam, woningcorporatie Acantus, DeBasis Veendam, commissie huurzaken en bewoners samen aan de gebiedsgerichte aanpak NoordWest op z'n best met als doel de kwaliteit van de woon- en leefomgeving te verbeteren. De SES-WOA in Veendam in 2019 was -0,142 (Bron: CBS). In de wijk NoordWest is deze -0,197. Er zijn meer mantelzorgers in deze wijk dan landelijk gezien, en meer mensen hebben moeite met rondkomen, in deze wijk is dat 15,4% tegenover 14,2% in Veendam en 13,9% in Nederland.

20

Uit een eigen analyse, waaronder een uitgebreide bewonersenquête, verschillende buurtmarkten en een bewonersavond, is gebleken dat bewoners zich storen aan de rotzooi op straat, in de achterpaden en in de tuinen, de rondslingerende containers, de overlast van stank, honden, mensen met onaangepast gedrag, de slechte verlichting in met name de achterpaden en het harde rijden in de buurt. De gemeente Veendam en Acantus hebben daarop besloten actie te ondernemen. De gemeente heeft acties gericht op schoon, heel en veilig opgezet in Veendam Noordwest voor de periode 20222024. Dit is een eerste stap in een langdurig wijkvernieuwingsproces in Noordwest. De aanpak van de pilot is wijkgericht, laagdrempelig, integraal, proactief, nabij en activerend. In de wijk NoordWest zijn er ook op sociaal vlak verschillende stappen ondernomen. Er is een huiskamer in en voor de buurt ingericht door deBasis. Dit is een punt om elkaar te ontmoeten, maar er is ook ondersteuning vanuit deBasis aanwezig, zoals maatschappelijk werk. En er is ondersteuning vanuit Humanitas met betrekking tot geldzaken en administratie. In samenwerking Acantus heeft deBasis een buurtteam opgezet met als doel om outreachend te werken. Het buurtteam gaat wekelijks in koppels door de buurt om te signaleren, in gesprek te gaan met inwoners, hen te informeren, ondersteunen en activeren.