28-04 Brief volksvertegenwoordiging PEGAS

Aan:

Gemeenteraden, Provinciale Staten en colleges van de Groninger gemeenten en de provincie Groningen, de algemeen en dagelijks besturen van de Waterschappen Hunze en Aa's en Noorderzijlvest.

Van:

Bestuurstafel Groningen

Betreft:

Terugblik en vervolg proces parlementaire enquête 'Groningers boven gas', ‘Ereschuld: herstel en perspectief voor Groningen' en Nij begun

Datum:

7 juli 2023

Geachte dames en heren, Op 6 en 7 juni jl. debatteerde de Tweede Kamer met het kabinet over de kabinetsreactie op het enquêterapport 'Groningers boven gas'. Samen met de stemmingen over de ingediende moties vormde dit het sluitstuk van het proces van de parlementaire enquête. Voordat de volgende fase ingaat van verdere uitwerking en uitvoering van de maatregelen willen we terugblikken op de afgelopen periode. Een periode die startte voorafgaand aan de presentatie van het rapport van de enquêtecommissie op 24 februari in Zeerijp. Daarnaast kijken we ook alvast vooruit naar wat ons te doen staat.

De periode voorafgaand aan de presentatie van de parlementaire enquête Al jarenlang is duidelijk dat de huidige wijze van werken aan schadeherstel en versterking niet leidt tot milde, makkelijke en menselijke afhandeling. Groningen wist al lang dat dit beter moest, en was daarover in overleg met het Rijk en uitvoeringsorganisaties. Eerdere pogingen om de versterking te versnellen en verbeteren bleven steeds steken in goede voornemens, zoals versnellingsmaatregelen, maatschappelijke verantwoorde afronding van de versterking met typologieaanpak, herbeoordelingen en compensatie. Steeds weer viel het resultaat tegen, werden verschillen niet opgelost of zelfs groter en werden nieuwe verschillen gecreëerd. Uiteindelijk werd met de dorpenaanpak teruggegrepen op de methode van de start van de versterking in 2016: een gebiedsgerichte aanpak met samenhangende oplossingen voor bewoners en woningen, straten en dorpen als geheel. In 2020 maakte Groningen met het Rijk tevens de afspraak dat er gewerkt zou worden aan een perspectief-agenda, naast de afspraken over schadeherstel en versterken. Daarbij is in Groningen gekozen voor het vertrekpunt van een eigen 'Verhaal van Groningen', vertaald naar een toekomstagenda gebaseerd op de drie transities: landelijk gebied, gezond oud worden en energie. Daarmee geven we zelf richting aan wat nodig en belangrijk is voor Groningen.

Hierover vond bestuurlijk overleg met het Rijk plaats door de burgemeesters Sloots, Van der Tuuk en Schuiling en de Commissaris van de Koning, Paas. Hiernaast liep het proces van de parlementaire enquête, waarvoor vele Groningers op indrukwekkende wijze werden gehoord door de enquêtecommissie. In bestuurlijke overleggen met staatssecretaris Vijlbrief maakte deze duidelijk dat het kabinet vrij kort na het verschijnen van het rapport met een kabinetsreactie zou komen, met daarin een antwoord op het rapport. Het werd tijd,

zo luidde onze conclusie, om het initiatief naar Groningen te halen en zelf antwoorden te formuleren.

De eerste reactie Bij de presentatie van het rapport in Zeerijp, maakten de woorden van voorzitter Van der Lee diepe indruk. De conclusies van de commissie liegen er niet om: In Groningen is sprake van een ongekend systeemfalen met rampzalige gevolgen. Groningen is als wingewest stelselmatig en langjarig ondergeschikt gemaakt aan het verdienen van geld. Dit alles maakt dat Nederland een morele ereschuld heeft aan Groningen. In een eerste reactie, drie dagen na de presentatie, verwoordden René Paas, Koen Schuiling en Johan Remkes het effect van deze woorden. Daarbij kondigden wij aan met een eigen eisenpakket te komen. Het publieke debat rondom wat ereschuld, genoegdoening en een adequate afhandeling van schade en herstel zouden moeten betekenen, kwam direct op gang. Dit persmoment markeerde meteen dat het gesprek over de invulling niet over maar met de regio gevoerd moest worden. Het doel van deze snelle reactie was tweeledig; het initiatief voor het inhoudelijke gesprek naar de regio halen en de ruimte voor oplossingen groot maken. Geen Haagse pleisters maar fundamentele veranderingen in de aanpak van schadeherstel en versterking, koste wat het kost. En langdurig en structureel investeren in perspectief voor Groningen.

Het manifest van Win(st)gewest naar Pronkjewail De raden, staten en colleges van gemeenten en provincie en de algemeen en dagelijks besturen van de waterschappen stelden het manifest "Van Win(st)gewest naar Pronkjewail' op. Op 8 maart werd deze aangeboden aan leden van de Tweede Kamer. Een belangrijk, eendrachtig en niet te missen signaal. Hiermee hebben we als besturen en volksvertegenwoordiging eendrachtig positie genomen voor de toekomst van Groningen.

Het 'Groene boekje' Na de eerste reflectie formuleerde de regio gezamenlijk een samenhangend pakket in het 'Groene boekje': 'Ereschuld: herstel en perspectief voor Groningen'. Deze werd vastgesteld door alle colleges van de Groninger gemeenten en de provincie Groningen en de dagelijkse besturen van de beide waterschappen. Hiermee gaven we als regio gemeenschappelijk een eerste geloofwaardige invulling aan het inlossen van de ereschuld. Deze inzet vormde vanaf dit moment ons inhoudelijke fundament. Steeds langs twee hoofdlijnen: alle prioriteit bij het verbeteren van schadeherstel en de versterking, gevolgd door langjarig en structureel investeren in nieuw perspectief voor Groningen als geheel. Hierbij realiseerden we ons dat er geen tijd was voor een uitgebreid proces om onze inzet met Groningers en met de volksvertegenwoordiging te bespreken. Om die reden is de inzet gebaseerd op de reactie van de volksvertegenwoordigingen op 8 maart en op bestaande plannen en processen die zijn samengebracht in een samenhangend pakket voor Groningen.

De gesprekken met het Rijk Vanuit het bestuurlijk overleg, in de vorm van een wekelijkse een bestuurstafel met de kroonbenoemden en portefeuillehouders gaswinning van alle gemeenten, de provincie en de waterschappen, vormden René Paas, Koen Schuiling, Johan Remkes, Annalies Usmany-Dallinga en Johan Hamster de gespreksdelegatie. Diverse gesprekken met staatssecretaris Vijlbrief volgden, als ook een gesprek met een brede kabinetsdelegatie op 18 april op het provinciehuis. Voor de duidelijkheid: dit waren gesprekken, geen onderhandelingen. De standpunten werden gewisseld, het kabinet luisterde maar heeft uiteindelijk een groot deel van de eisen en wensen van de regio naast zich neergelegd.

De kabinetsreactie De kabinetsreactie bevatte het uiteindelijke antwoord van het kabinet op de parlementaire enquête. Een reactie bestaande uit 50 maatregelen gericht op schadeherstel, versterken, verduurzamen, een economische agenda en een sociale agenda. De inzet tijdens de periode richting het Kamerdebat was erop gericht zoveel mogelijk van onze zorgpunten over de kabinetsreactie onder de aandacht van Kamerleden te brengen. Op een aantal onderdelen heeft de Tweede Kamer middels moties aanscherpingen aangebracht.

'U bent aan zet' richting de Tweede kamer Groninger volksvertegenwoordigers en colleges deden voorafgaand aan het Kamerdebat een oproep aan de Kamerleden onder de titel 'U bent aan zet'. Een laatste poging de belangen van Groningen en de teleurstelling over de Kabinetsreactie onder de aandacht te brengen. Deze oproep werd op de dag van het debat aangeboden aan leden van de Tweede Kamer. Gelijktijdig met een advertentiecampagne in landelijke en regionale dagbladen en via sociale media.

Een aantal conclusies Iedereen zal de uitkomsten van het parlementaire proces anders duiden. Met het formuleren van onze inzet zijn we gesprekspartner voor het kabinet geweest en hebben we vervolgens richting de Kamer een eensgezind geluid laten horen. Inhoudelijk zien we delen van onze inzet terug in deze reactie. Maar de zwaarte van de conclusies van de commissie en daaraan gekoppeld onze inzet, zien wij onvoldoende terug in de uiteindelijke maatregelen. Zo zijn de maatregelen op veel punten geen afdoende oplossing voor de problemen rond schadeherstel en versterking. Doordat de causaliteit niet volledig is losgelaten blijft de dreiging dat de wettelijke aansprakelijkheid en beschikbaar geld een dominante rol blijft spelen in de afhandeling. Goede plannen op huis-, straat-, wijk- of dorpsniveau zouden het uitgangspunt moeten zijn. De staatssecretaris wacht nog op een advies van de Commissie Verschillen van Van Geel. Wij hopen dat deze commissie voorstellen doet aan de staatssecretaris om de ongelijkheid te dempen, waardoor de maatschappelijke onaanvaardbare situaties worden verkleind, zowel in als ook aan de randen van het aardbevingsgebied. Er is nu echter duidelijkheid over het pakket aan maatregelen, en dat maakt dat er een nieuw momentum ontstaat. Veel zal afhangen van de nadere uitwerking. Dit geldt zeker voor de

maatregelen gericht op beter schadeherstel, het oplossen van verschillen in de versterking en het uitvoeren van de verduurzaming. De goede intenties moeten nog worden omgezet in goede daden. Rond schade en versterken willen we de maatregelen van het kabinet samen met het Rijk en uitvoerende organisaties uitwerken, op zo'n manier dat Groningers gaan ervaren dat er echte oplossingen voor hun problemen komen. We willen samen met het Rijk, IMG en de NCG, tempo maken. We zullen ook samen de schouders onder de toekomstagenda van Groningen en Groningers moeten zetten. 'Aan ons zal het niet liggen' verwoordde de Commissaris van de Koning in Nieuwsuur.

Een nieuw momentum Onze eerste focus ligt op de problemen rond schadeherstel en versterking. Dit moet écht milder, menselijker en makkelijker. Daarnaast nemen we de tijd om de Toekomstagenda Groningen uit te bouwen. Dat doen we in gesprek met de volksvertegenwoordiging en met Groningers. We zorgen dat er in wijken, dorpen en de regio als geheel initiatieven en plannen uitgewerkt worden die voortbouwen op onze Groningse trots en kwaliteiten, en waarmee we problemen oplossen. En bovenal: dat gaan we in Groningen samen doen. Groningers hebben elkaar nodig om de toekomst met meer vertrouwen tegemoet te gaan.

Verhaal van Groningen Voor investeringen in perspectief zijn langjarig middelen beschikbaar. Minder dan gevraagd maar ook meer dan ooit. Een goede basis om te investeren in de toekomst en welvaart van Groningers en achterstanden in te lopen en weg te werken. Voor de Toekomstagenda nemen we het boekje 'Ereschuld: herstel en perspectief voor Groningen' als vertrekpunt. Deze borduurt voort op wat er al is en is bestuurlijk breed gedragen. Dat is het begin van ons 'Verhaal van Groningen' voor de komende dertig jaar. We bouwen het samen met onze inwoners verder uit. De maatregelen uit de kabinetsreactie die gericht zijn op de toekomst van de regio zijn er onderdeel van. Onderwerpen die bijdragen aan brede welvaart in Groningen krijgen er een plek in. Of het nu gaat om leefbaarheid, voorzieningen, (mentale) gezondheid, ons landelijk gebied, de energietransitie, bereikbaarheid of economische ontwikkeling. Na de zomer volgt meer informatie over hoe we verder gaan met de inhoud en het proces. Hieronder gaan we alvast kort in op drie onderdelen van de kabinetsreactie die een plek krijgen in de toekomstagenda, te weten verduurzaming, de sociale agenda en de economische agenda: 1. Verduurzaming In de kabinetsreactie is met maatregel 29 ‘Verduurzamingsstimulering voor woningen in Groningen en Noord-Drenthe' een extra impuls in het verduurzamen van de woningvoorraad aangekondigd.

Voor de gemeenten in Groningen en Noord-Drenthe komt in totaal € 1,65 miljard beschikbaar waarmee een substantiële bijdrage kan worden gedaan voor isolatiemaatregelen in aanvulling op de reeds bestaande nationale subsidie- en financieringsmaatregelen. Van deze middelen is € 150 miljoen gereserveerd voor uitvoeringskosten. Ambitie is dat in 2035 alle woningen in Groningen aardgasvrij-gereed zijn. Dit is een majeure operatie waar minimaal 20.000 woningen per jaar naar de nationale isolatie standaard gebracht moeten worden.

Met een brede afvaardiging vanuit alle betrokken gemeenten, de provincie Groningen, BZK en EZK wordt deze maatregel nu verder uitgewerkt. Daar wordt eerst gekeken naar de leidende uitgangspunten voor de uitvoering en is ook aandacht voor samenhang met maatregel 28. Deze heeft betrekking op de verduurzaming van woningen die zwaar versterkt worden en waarbij de versterking wordt gecombineerd met verduurzaming volgens de nationale isolatiestandaard. Ook de samenhang met maatregel 29 en de koppeling aan de gebiedsgerichte aanpak is van belang, om te voorkomen dat er eigenaren tussen wal en schip vallen en te bewerkstelligen dat integratie met de gebiedsgerichte aanpak mogelijk wordt gemaakt. 2. Sociale Agenda In de kabinetsreactie is een Sociale Agenda opgenomen waarmee in totaal € 3.5 miljard gemoeid is. Voor de sociale agenda heeft verkenner Loes Mulder de afgelopen weken veel gesprekken gevoerd in de regio. Op basis van deze gesprekken met gemeenten (bestuurders, gemeentesecretarissen, directeuren, programmamanagers), provincie, maatschappelijke organisaties, onderwijsinstellingen en inwoners wordt een opdracht voor de in de kabinetsreactie aangekondigde kwartiermaker van de sociale agenda geformuleerd. 3. Economische Agenda In de kabinetsreactie is een Economische Agenda opgenomen waarmee in totaal € 4,6 mld. gemoeid is (inclusief € 516 mln. staand beleid van het Rijk).

Deze Economische Agenda staat in de kabinetsreactie alleen op hoofdlijn beschreven en wordt in samenspraak met de regio opgesteld c.q. verder uitgewerkt. De masterplannen uit de Strategische Toekomstagenda Groningen (STAG) en baanbrekers uit Nationaal Programma Groningen (NPG) vormen daarbij belangrijke bouwstenen. Tevens zitten er nog een aantal andere onderdelen in de Economische Agenda, waaronder additionele financiering voor de NOM en de Economic Board Groningen (EBG) en financiering voor de verbreding van de N33 en een eerste fase voor de Nedersaksenlijn (Veendam-Stadskanaal). De eerste stap om de Economische Agenda op te stellen, is dat er nog in 2023 een zogenaamd 'Startdocument' voor de Economische Agenda moet worden vastgesteld door Rijk en regio. Dit Startdocument vormt vervolgens de basis voor het opstellen van de Economische Agenda, waarvan de totstandkoming meer tijd in beslag zal nemen.

Samen: Duurzame dialoog over de toekomst In Groningen gaan we samen met inwoners en partners aan alle onderdelen van de Toekomstagenda werken. Dat doen we op een structurele manier, met ruimte voor het gesprek in straten, buurten, wijken en dorpen. We nemen hier de tijd voor en investeren in duurzame verbindingen. We sluiten allereerst aan bij lopende processen en netwerken, maar investeren ook in vernieuwende vormen en aanpakken. De in de kabinetsreactie geïntroduceerde monitor 'Staat van Groningen' willen we gebruiken om jaarlijks, met een grootser evenement, met Groningers, samenwerkingspartners en de volksvertegenwoordiging richting te geven aan onze inzet en de balans op te maken hoe we er voor staan. Na de zomer volgt een voorstel voor de dialoog met inwoners over de Toekomstagenda.

Tot slot: Wij zijn aan zet voor de toekomst van Groningen Het is onze gezamenlijke en dure plicht om samen met Groningers en in nauw overleg met het Rijk het allerbeste van te maken. Dat vraagt zowel tempo als grote zorgvuldigheid. Snelheid omdat sommige verbeteringen in schadeherstel en versterken eigenlijk geen dag langer kunnen wachten. Zorgvuldigheid omdat we de basis leggen voor een generatielang investeren in Groningen. Het betekent ook de afronding van de inzet van de gespreksdelegatie in de huidige vorm. De komende periode zullen we samen bepalen hoe de samenwerking en de organisatie rond de inzet voor Groningen georganiseerd moet worden. Inmiddels zijn de eerste overleggen gepland om ook samen met u als volksvertegenwoordiging te bezien hoe iedereen goed in positie komt om hier samen vorm aan te geven.

De bestuurstafel Groningen (bestaande uit de 13 Groningse kroonbenoemden en de portefeuillehouders gaswinning)