10-02-01 Raadsbrief eindrapport onderzoek naar onteigening Joods onroerend goed gedurende en kort na de Tweede Wereldoorlog

~ gemeente Veendam

Aan de raad van de gemeente Veendam Postbus 20004 9640 PA Veendam

Uw kenmerk: Zaaknummer: Start zaak: Behandeld door: E-mail adres: Tel. Nummer: Datum: Bijlagen: Verzenddatum:

2023-010020 27 februari 2023 info@veendam.nl 0598-652222 7 maart 2023 1.

Betreft: Eindrapport onderzoek naar onteigening Joods onroerend goed gedurende en kart na de Tweede Wereldoorlog Geachte leden van de raad, Bijgaand treft u ter kennisgeving aan het onderzoeksrapport naar het handelen van de gemeenten Oldambt, Veendam, Midden-Groningen, Westerkwartier en Het Hogeland ten aanzien van Joods onroerend goed tussen circa 1940 - 1955. Graag informeer ik u over de grate lijnen van de uitkomsten van het onderzoek en wat de resultaten zijn voor de gemeente Veendam. Aanleiding en samenvatting

In opdracht van de gemeenten Oldambt, Veendam, Westerkwartier, Het Hogeland en in een latere fase oak Midden-Groningen, is er onderzoek gedaan naar het handelen van deze gemeenten ten aanzien van het verkrijgen en werven van Joods onroerend goed tussen circa 1940 en 1955. Naar aanleiding van het openbaar warden van de zogenaamde Verkaufsbucher in 2020 is door het televisieprogramma Pointer onderzoek gedaan naar het handelen van gemeenten bij de verwerving van Joods onroerend goed, tijdens en kart na de Tweede Wereldoorlog. Uit deze publicatie blijkt dat in de gemeenten Veendam en Wildervank mogelijk Joodse onroerende goederen zijn onteigend: 29 registraties. Halverwege 2021 heeft het college besloten om in te stemmen met het voorstel om samen met de gemeenten Oldambt, Veendam, Westerkwartier en - in een later stadium - Midden-Groningen een onderzoek uit te voeren naar het handelen van de gemeenten tijdens en na de Tweede Wereldoorlog rand verkrijging van Joods onroerend erfgoed. De samenwerking is het eerste grate plattelandsonderzoek betreffende dit onderwerp in Nederland. Het onderzoek volgt qua aanpak de lijn die door de gemeente Groningen in 2020 is gekozen voor hun onderzoek naar de materie. In september 2021 is begonnen met de uitvoering van het onderzoek. Dit onderzoek werd geleid door hoofdonderzoeker Richard Pa ping van de Rijksuniversiteit Groningen.

Het team bestond uit Jeroen Benders, Daniel Broersema en Owen Duijvendak, alien onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen. Zij werden ondersteund door de - deels -vrijwilligers Koos Graper, Albert Buursema en Mireille Oosterlaar. De onafhankelijkheid en objectiviteit van het onderzoek werd gewaarborgd door een begeleidingscommissie. De leden van de begeleidingscommissie gaven commentaar en terugkoppeling op de geboekte resultaten en het eindrapport. De begeleidingscommissie bestond uit: Maarten Duijvendak (emiritus hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen), Hinke Piersma (hoofdonderzoeker NIOD) en Henk Pijlman (Eerste Kamerlid en voormalig voorzitter CvB Hanzehogeschool Groningen). Gemeente Veendam Postbus 20004, 9640 PA Veendam Raadhuisplein 5, 9641 AW Veendam

telefoon 0598 652222 fax 0598 652250

e-mail info@veendam.nl website www.veendam.nl

pag. 1 van 2 bank nr. NL64BNGH0285008676

Het onderzoek kende een doorlooptijd van ca. anderhalf jaar. In december 2022 was de eerste versie van het eindrapport opgeleverd en besproken door de afgevaardigden van de gemeenten, het onderzoeksteam en de begeleidingscommissie. Samengevat wordt in het rapport als het gaat om Veendam en de voormalige gemeente Wildervank het volgende geconstateerd: •

De gemeente kocht van de NSB in 1943 een voormalig bankgebouw dat oorspronkelijk bezit was van een Joodse bank. Deze bank Wertheim en Gompertz was echter al in 1937 failliet gegaan en stond onder beheer van De Nederlandse Bank.

•

De gemeente trachtte in 1942 enkele hectares grond te kopen van een Joodse eigenaar, echter zonder succes.

•

De gemeente verwierf in 1950 van de voormalige lsraelitische gemeente: de synagoge, de rabbinaatswoning en de school: alle panden werden aangekocht voor sloop en een wegdoorbraak.

Dit gebeurde voor een veel lagere prijs (f21.000) dan diezelfde lsraelitische gemeente er in 1931 voor wilde hebben (f52.500). De gemeente nam gelijktijdig het eeuwigdurend beheer van de Joodse begraafplaats over. De gemeenten Veendam en Wildervank hebben, voor zover kan warden nagegaan, geen voordeel genoten van de onteigening van Joods vastgoed. Tevens hebben de gemeenten adequaat gehandeld als er sprake diende te zijn van rechtsherstel. Het onderzoeksrapport naar het handelen van de gemeenten Oldambt, Veendam, MiddenGroningen, Westerkwartier en Het Hogeland ten aanzien van Joods on roe rend goed circa 19401955 metals titel 'Vermoord en bestolen: Joden, hun overlevingskansen en hun onroerende

eigendommen in en no de Tweede Wereldoorlog op het Groninger platteland: 0/dambt, Veendam, Midden-Groningen, Westerkwartier en Het Hogeland' is voor iedereen nu vrij te raadplegen. Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben gemforrneerd.

Gemeente Veendam Postbus 20004, 9640 PA Veendam Raadhuisplein 5, 9641 AW Veendam

telefoon 0598 652222 fax 0598 652250

e-mail info@veendam.nl website www.veendam.nl

pag. 2 van 2 bank nr. NL64BNGH0285008676