09-02 RES 1.0 Groningen (versie 08-04-2021 DEF)

Groningen

RES 1.0 Groningen

Samenwerken aan een beter leefklimaat in onze regio

◆

Voorwoord

We hebben recent een, voor de laatste jaren voor Nederlandse begrippen, flink

te benutten. Zo zijn we als regio de goede weg ingeslagen om lokaal eigendom en

koude winterweek gehad. Ik moet er niet aan denken dat mijn 20 jaar oude cv-ketel

participatie vorm te geven. Met het methodeboek ‘Lokaal eigendom en participatie’

het precies in die koude periode had begeven. Een nieuwe cv-ketel wil ik in het kader

hebben we een goed instrument in handen om energieprojecten zodanig uit te rollen

van de verduurzaming niet laten plaatsen, maar wat dan wel? Ik nodigde een instal-

dat omwonenden de verandering in hun leefomgeving niet alleen aanvaarden, maar

lateur uit en samen bespraken we de mogelijkheden. Wat is geschikt voor mijn huis?

er ook voordeel van ondervinden.

Een warmtepomp? Een hybride systeem? En wat komt er dan nog meer bij kijken? Voor vloerverwarming moet de houten vloer eruit. Als je je keuken gasloos maakt, is

Met de RES 1.0 is een mooi begin gemaakt om langjarige samenwerking tussen

dat een mooie gelegenheid om de rest van de keuken ook aan te pakken. Ondanks

Groningse partijen te organiseren, maar er komen nog een paar pittige onderwerpen

dat ik al jaren bezig ben met duurzaamheid, werd ik mij toch wel erg bewust van de

aan in de nabije toekomst. Het is een opgave om de Groningse energietraditie nieuwe

kettingreactie van keuzes en investeringen die mijn besluit om van het gas af te gaan

inhoud te geven, en van waarde te zijn voor

teweegbrachten.

de inwoners. We gaan er samen met onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke

Ik ben niet de enige voor wie verduurzaming van de woning een ingrijpende

organisaties een succes van maken. Laten we

verandering is. Dit geldt voor alle inwoners! En dan ligt het onderwerp in Groningen

elkaar vasthouden, de kikkers in de kruiwagen

ook nog eens extra gevoelig. Veel Groningers hebben schade en hinder van de aard-

houden, de samenwerking opzoeken, op zoek

bevingen die het gevolg zijn van de aardgaswinning. Ook de besluitvorming over de

gaan naar de kansen en ze verzilveren en met

aanleg van eerdere windmolenparken onder de Rijkscoördinatieregeling heeft kwaad

elkaar de klus klaren!

bloed gezet onder Groningers. Energie is in onze regio een woord met een dubbele lading. Hierdoor is het in Groningen een extra uitdaging om in de energietransitie een weg te vinden waarop iedereen mee kan gaan.

Het is een uitdaging, maar de opgave onderschrijven we in Groningen. Stap voor stap gaan we richting de klimaatdoelen voor 2030. Ons bod is de optelsom van de ambities die de tien Groningse gemeentes hebben vastgesteld en dat wat er al staat.

Hielke Westra

Ondertussen zoeken we naar manieren om de regionale samenwerking vorm te

wethouder gemeente Westerkwartier

geven, van elkaar te leren en proberen we de kansen die de energietransitie biedt

voorzitter Stuurgroep RES Groningen

Groningen

RES 1.0

Groningen

2

◆

Inhoudsopgave 3

Opbrengsten voor de regio. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 3.1

Economie en werkgelegenheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Huidige economische omvang energiesector. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17

Voorwoord. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2

Aanleg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

Begrippenlijst. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

Exploitatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

Samenvatting. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

Infrastructuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

De RES 1.0 Groningen in een oogopslag. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

Gezamenlijk de bijdrage van de energietransitie op de economie vergroten. . . 18

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

1

3.2

Uitgangspunten en afspraken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

Duurzame opwek van elektriciteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.1

Een Gronings bod van 5,7 TWh. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

4

Opbouw van het bod. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

1.2

Wat hebben we nodig van het Rijk? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 4.1

Lokaal eigendom en zeggenschap. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

Locaties en ruimtelijke inpassing. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10

Zon-op-dak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

Randvoorwaarden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

Afsluiten aardgas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

Aanvullende afspraken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

4.2

Netwerkanalyse. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Netwerkanalyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

Betaalbaarheid en uitvoerbaarheid van de warmtetransitie. . . . . . . . . . 20 Voldoende gemeentelijk uitvoeringsbudget . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

Ecologie rond energieparken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

4.3

5

Netcapaciteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21

Samenwerken in het vervolg. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Regionale regie en samenwerking. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21

RES 1.0 bod; Groningen is aan te sluiten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

Betrekken jongeren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21

Zon-op-dak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

Ruimte. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

Verdere uitwerking. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

2

Wet- en regelgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

Achtergrond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10

Grootschalige zon-op-dak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

1.3

Lokaal eigendom en participatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

Warmtetransitie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

Warmtetransitie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

Versterking regionale economie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

2.1

De opgave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

Publieke participatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

2.2

Alternatieve warmtebronnen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

Financieel draagvlak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

Aanpassing infrastructuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

2.3

6

Betrokkenheid en besluitvorming. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

Samenwerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

Provincie, waterschappen en gemeenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

Woonlastenneutraliteit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

Stakeholders. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

Beschikbare menskracht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

Bewoners en ondernemers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

Energiebesparing. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

Op weg naar RES 2.0. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

Verdeelvraagstukken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

Meer informatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

Experimenteren en ervaring opdoen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

Achtergronddocumenten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

Groningen

RES 1.0

Groningen

3

Begrippenlijst Begrippenlijst

◆

Samenvatting

De opgave

Wat is een terawattuur?

Duurzame energie

Een terawattuur (TWh) is hetzelfde als een miljoen megawattuur (MWh) en duizend gigawattuur (GWh). Ter illustratie: het grootste zonnepark van Nederland staat in de provincie Groningen, bij Sappemeer. Het gaat per jaar ongeveer 100.000 MWh produceren. Dat is 0,1 TWh. Als de regio’s alle duurzame elektriciteit (35 TWh) met dergelijke zonneparken willen produceren zijn er in 2030 350 zonneparken van deze grootte nodig in heel Nederland.

Duurzame energie, groene energie of hernieuwbare energie is energie waarover de mensheid voor onbeperkte tijd kan beschikken. Dit in tegenstelling tot fossiele energie, die je maar één keer kunt gebruiken. De meest voorkomende vormen van duurzame energie zijn windenergie, zonneenergie, aardwarmte (geothermie), biomassa en waterkracht (in landen met veel hoogteverschillen).

Regio Groningen

RES 1.0 Groningen

1 terawattuur uitgedrukt in het aantal

In de regio Groningen werken de provincie Groningen, de waterschappen Hunze en Aa’s en Noorderzijlvest en tien gemeentes samen.

De RES 1.0 Groningen is de energiestrategie van de Groninger gemeenten, de waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s en de provincie Groningen in samenwerking met verschillende stakeholders. Deze RES 1.0 is opgesteld in vervolg op de concept-RES (juni 2020). In de RES 1.0 zijn de gegevens in de concept-RES geactualiseerd. Daarnaast zijn thema’s in kaart gebracht waarop we in de toekomst willen samenwerken en zijn afspraken voor deze samenwerking gemaakt.

benodigde windmolens en hectare zonneparken 50 - 65 Windturbines (5,6 MW)

110 - 130 Windturbines (3 MW)

De tien gemeentes zijn: Eemsdelta, Groningen, Het Hogeland, MiddenGroningen, Oldambt, Pekela, Stadskanaal, Veendam, Westerkwartier en Westerwolde.

Transitievisie Warmte

Grotere/kleinere eenheden 1

wattuur

Wh

duizend

kilowattuur

kWh

miljoen

megawattuur

MWh

9

miljard

gigawattuur

GWh

1012

biljoen

terawattuur

TWh

3

106

10

10

De RES 1.0 is gebaseerd op bestaand beleid en vastgestelde ambities. Om tot het beleid en de ambities te komen, hebben de individuele organisaties participatietrajecten doorlopen met inwoners en stakeholders. Tweejaarlijks zal de RES worden vernieuwd. In volgende RES’en ontwikkelen we de Groningse aanpak verder. Met als eerstvolgende mijlpaal de RES 2.0 in 2023, waarbij het meer zal gaan over de doelen in de warmtetransitie.

Een Transitievisie Warmte is voor de gemeentes een sleuteldocument, zoals de Regionale Energiestrategie dat is voor de regio’s. Een belangrijk verschil is dat de nadruk in de RES ligt op de opwek van elektriciteit, en in de gemeentelijke plannen op het verwarmen van woningen en gebouwen.

1.100 - 1.500 ha zonnepark (afhankelijk van oriëntatie en ontwerp)

Ter illustratie: de meeste huishoudens gebruiken per jaar 2.000 tot 3.000 kWh (2 tot 3 MWh). Maar natuurlijk zijn huishoudens niet de enige stroomgebruikers. De hele provincie Groningen gebruikt jaarlijks zo’n 5,5 TWh. Zo’n 1,5 TWh voor woningen en gebouwen en 4 TWh voor de industrie.

Volgend op het landelijke Klimaatakkoord van juni 2019 staan dertig regio’s voor de uitdaging in 2030 op hun grondgebied jaarlijks gezamenlijk 35 terawattuur (TWh) elektriciteit te produceren, opgewekt met windenergie en zonne-energie op land. Ook staan zij voor de opgave de mogelijkheden en knelpunten in kaart te brengen om 20% van de woningen aardgasvrij te verwarmen en/of te isoleren in 2030. Dertig regio’s stellen hiervoor afzonderlijk een Regionale Energiestrategie (RES) op, waarin zij aangeven hoe zij bijdragen aan deze opgaven.

Elektriciteit: Wat gaan we doen?

Alle Nederlandse gemeentes moeten eind 2021 een Transitievisie Warmte (TVW) klaar hebben. De richtlijn daarbij is dat in 2030 zo’n 20 procent van de woningen en gebouwen aardgasvrij is. Volgens het Klimaatakkoord moet in 2050 alle bebouwing in Nederland worden verwarmd met duurzame energie.

Warmte- en energietransitie Warmtetransitie is de overgang van aardgas naar duurzame bronnen voor de verwarming van huizen en gebouwen. Energietransitie is het geheel van veranderingen bij de overgang van fossiele naar duurzame energiebronnen.

Met deze RES 1.0 stellen we vast welk aandeel van de 35 TWh we als RES regio Groningen voor onze rekening willen nemen. Op basis van gerealiseerde projecten en de vastgestelde beleidskaders van de overheden stellen wij -met inachtneming van een aantal voorwaardendat een bod van 5,7 TWh in 2030 realistisch is. Naast zorgen dat het bod tijdig gerealiseerd wordt, voeren wij in de komende periode de volgende activiteiten uit: 1. Wij monitoren de realisatie van ons bod. 2. In samenwerking met stakeholders ontwikkelen wij een gemeenschappelijke aanpak voor zon-op-dak binnen de RES Groningen. Doel is om de potentie van zon-op-dak beter te benutten en te voorkomen dat projecten geen netaansluiting kunnen krijgen. 3. Komend jaar komen we samen met stakeholders tot een gemeenschappelijke aanpak voor ecologie bij energieparken. De partners in de RES Groningen streven ernaar dat elk toekomstig energiepark waarde toevoegt aan natuur en biodiversiteit. 4. Wij ontwikkelen een gemeenschappelijke ruimtelijke visie voor nieuw beleid voor toekomstige wind- en zonneparken.

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

4

Warmte: Wat gaan we doen? In het Klimaatakkoord is opgenomen dat we in 2050 volledig gebruikmaken van duurzame alternatieven bij het verwarmen van onze woningen en gebouwen. Te beginnen met het isoleren en/of aardgasvrij maken van 20% van de gebouwde omgeving in 2030. De regie van deze warmtetransitie ligt bij de gemeenten, waarvoor alle Groningse gemeenten een Transitievisie Warmte (TVW) opstellen met als deadline eind 2021. Als RES regio hebben we een Regionale Structuur Warmte (RSW) opgesteld. In de RES 1.0 geven we daarvoor inzicht in de warmtevraag en het warmteaanbod, een beschrijving van de mogelijkheden voor nieuw te ontwikkelen bovengemeentelijke warmte-infrastructuur en een toelichting op het doorlopen proces met stakeholders. Verder doen we op dit thema het volgende: 1. De gemeentelijke Transitievisies Warmte worden in 2021 opgesteld en vormen in RES 2.0 de actualisatie van de Regionale Structuur Warmte. We werken als RES regio samen aan een stevige lobby richting het Rijk om de knelpunten in de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving op te lossen. 2. We werken als RES regio samen om van elkaars ervaringen en experimenten te leren. We gaan gezamenlijk een duurzaamheidsladder bronnen ontwikkelen. 3. We blijven de ontwikkelingen rondom de mogelijkheden van het warmtetracé Eemsdelta, geothermie en hernieuwbare gassen (groen gas, waterstof) actief volgen en delen.

omgeving altijd betrokken is bij en profiteert van hernieuwbare energieprojecten. De individuele overheden geven in hun beleid aan hoe ze invulling geven aan deze afspraak. In het achtergrondrapport ‘Methodeboek Lokaal eigendom en Participatie RES Groningen’ is inzichtelijk gemaakt hoe lokaal eigendom kan worden gestimuleerd en vastgelegd in de regio Groningen, en geldt als vertrekpunt bij de invulling. Na het vaststellen van de RES 1.0 wordt gemonitord of de lokale omgeving profiteert van hernieuwbare energieprojecten en blijven we in gesprek met elkaar om ervaringen uit te wisselen. 2. Ruimte: Ons bod van 5,7 TWh wordt gerealiseerd op basis van vastgesteld gemeentelijk en provinciaal ruimtelijk beleid. Voor de realisatie van een eventuele nieuwe ambitie voor duurzame energieopwek op land gaan we samen met inwoners en stakeholders aan de slag met het ontwikkelen van een gezamenlijke ruimtelijke visie. 3. Vragen aan het Rijk: De RES Groningen kan alleen op een goede manier tot uitvoering worden gebracht als het Rijk een aantal zaken goed regelt. Wij vragen het Rijk zaken goed te regelen op de thema’s: draagvlak en eerlijke verdeling van lasten en lusten, betaalbaarheid en uitvoerbaarheid van de warmtetransitie, netcapaciteit en voldoende middelen voor een goede taakuitvoering. 4.

Economie en werkgelegenheid: We hebben inzichtelijk gemaakt hoe de implementatie van de RES de economie en arbeidsmarkt in de provincie beïnvloedt. Wij hebben de ambitie om de positieve impact van de energietransitie op de Groningse economie en werkgelegenheid zo groot mogelijk te maken. Komend jaar gaan we met stakeholders aan de slag om op dit thema een gezamenlijke aanpak op te stellen.

Samenwerken aan de RES 1.0 en daarna De energieopwekking zoals beschreven in de RES 1.0 verloopt tot aan 2030 conform bestaand vastgesteld gemeentelijk en provinciaal beleid. De komende jaren blijven de RES partners in RES verband gezamenlijk optrekken voor verdere ontwikkeling van de gezamenlijke regionale visie en beleid op de regionale energietransitie. Daar waar samenhang is en koppelkansen zijn wordt in onze regio de verbinding gezocht met andere thema’s, zoals: 1. Lokaal eigendom en participatie: Binnen de RES Groningen zetten we in op lokaal eigendom, draagvlak en een eerlijke verdeling van lusten en lasten voor nieuwe hernieuwbare energieprojecten. In RES verband spreken we daarom af dat de lokale

5. Samenwerken nu en na de RES 1.0: De komende jaren blijven de RES partners in RES verband gezamenlijk optrekken voor verdere ontwikkeling van de gezamenlijke regionale visie en beleid op de regionale energietransitie. Waarbij we een beweging in gang zetten van lokale afspraken naar regionale afspraken. Ook verkennen we samen toekomstige opgaven en ambities voor na 2030.

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

5

De RES 1.0 Groningen in een oogopslag RES 1.0 Groningen Samenwerken aan een beter leefklimaat in onze regio

30

DE OPGAVE

regio’s

• 10 gemeenteraden • 2 waterschapsbesturen • Provinciale Staten

Jaarlijks

35 TWh

elektriciteit opgewekt uit windenergie + zonne-energie op land

20% in

van de woningen geïsoleerd en/of aardgasvrij verwarmd

aanpak

2030

GRONINGSE BIJDRAGE

5,7 TWh in

2030

Marge

0,4 TWh

Ambities

Warmte

1,2 TWh

Bouwstenen

4,1 TWh

Basis, projecten klaar 2023

Activiteit

Monitore

en:

n bod Ontwikke len aanpak zon-op-d ak Ontwikke len aanpak ecologie bij energiep arken Ontwikke len ruimte lijke visie toekomst ige wind- en zonnepar ken

Indienen 1 juli 2021

De RES 1.0 Groningen is gebaseerd op bestaand beleid en vastgestelde ambities. RES 2.0 (2023) zal meer gaan over doelen in de warmetransitie. Tweejaarlijks wordt de RES vernieuwd en verder ontwikkeld.

Wat we gaan doen

Elektriciteit 0,7 TWh

Vaststellen mei / juni 2021

De Groningse

Samen verder

De regie van de warmtetransitie ligt bij de gemeenten. Zij moeten eind 2021 een Transitievisie Warmte (TVW) klaar hebben, die richting geeft aan de aanpak. Hieruit volgt een Regionale Structuurvisie Warmte (RSW).

Activiteiten:

Gemeentelijke transitievisies warmte leiden tot actu alisatie RSW Oplossen kn elpunten i.o.m het Rijk Samenwerken : ervaringen delen en ontwikkelen duurzaamhe idsladder bronnen

Thema’s:

participatie Lokaal eigendom en projecten rgie ene e bar uw hernie ijke

Ontwikkelen gezamenl ruimtelijke visie

RES-partners blijven samen optrekken voor verdere ontwikkeling van beleid en visie.

Vragen aan het Rijk legenheid

Economie en werkge

en ambities Verkennen opgaven voor na 2030

Mogelijkheden warmtetracé Eemsdelta, geothermie en hernieuwbar e gassen actief volgen en delen

6 | Terug naar inhoud

◆

Inleiding

In het Klimaatakkoord van juni 2019 is afgesproken dat Nederland in 2030 op land1

Hoofdstuk 3: Opbrengsten voor de regio

in totaal 35 terawattuur (TWh) grootschalige duurzame elektriciteit produceert (zon

De ambitie van de Groningse RES partners is dat de energietransitie niet alleen leidt tot

en wind). Daartoe is Nederland ingedeeld in dertig energieregio’s die de opdracht

reductie in CO2-uitstoot, maar ook tot toename van werkgelegenheid en opbrengsten

hebben gekregen in kaart te brengen welk aandeel zij willen en kunnen leveren. Ook

voor omwonenden van energieparken. De mogelijkheden hiertoe hebben we in deze

hebben deze energieregio’s de opdracht gekregen de mogelijkheden en knelpunten

RES in kaart gebracht.

in kaart te brengen om 20% van de gebouwen aardgasvrij te verwarmen en/of te isoleren in 2030. Met deze Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 voldoet de energie-

Hoofdstuk 4: Wat hebben we nodig van het Rijk?

regio Groningen aan deze opdrachten.

Een belangrijke conclusie is dat voor een succesvolle energie- en warmtetransitie nadrukkelijk ook het Rijk bijdragen zal moeten leveren (wetgeving, financiën).

Hoofdstuk 1: Duurzame opwek van elektriciteit In deze RES doen de Groningse gemeenten samen met de twee waterschappen en

Hoofdstuk 5: Samenwerken in het vervolg en Visie op de toekomst (tot aan 2050)

de provincie het aanbod om vanaf 2030 via zonne- en windparken jaarlijks tenminste

Deze RES 1.0 is opgesteld in vervolg op de concept RES uit juni 2020. Voorstellen en

5,7 TWh aan duurzame elektriciteit te zullen opwekken. Daarmee houden we rekening

suggesties van overheden en stakeholders met betrekking tot de concept RES zijn in

met het feit dat een deel van de optelsom van onze plannen en ambities (totaal 6,4 TWh)

deze RES 1.0 zo goed mogelijk verwerkt; waar nodig zijn gegevens geactualiseerd. Bij

mogelijk niet doorgaan. Het nu voorliggende bod is de optelling van de reeds

de bespreking van de concept-RES kwam veelvuldig aan de orde hoe de energietransitie

gerealiseerde projecten plus de in de achterliggende jaren door gemeenten vastgestelde

ingrijpt op landschap, ruimtegebruik, economie en leefbaarheid. Thema’s die in veel gevallen

beleidskaders voor nieuwe zonne- en windparken, waarbij participatietrajecten met

regionale afstemming en samenwerking vereisen. Ook is er veel gesproken over participatie

inwoners en belanghebbenden zijn doorlopen. Ten behoeve van het aanbod in de

en lokaal eigendom. Vastgesteld werd dat er behoefte is aan afspraken over gezamenlijke

RES zijn dus geen nieuwe locaties aangewezen.

uitgangspunten en toekomstige samenwerking. Die afspraken zijn in de achterliggende maanden gemaakt en aan RES 1.0 toegevoegd.

Hoofdstuk 2: Warmtetransitie De tweede opgave in de RES betreft de warmtetransitie. Eind 2021 moeten gemeenten in

Hoofdstuk 6: Ter afsluiting: Betrokkenheid en besluitvorming

Transitievisies Warmte aangeven hoe zij denken de overgang te kunnen maken naar

RES 1.0 bevat de voornemens en afspraken tot en met 2030. Tweejaarlijks zal de RES worden

aardgasvrij verwarmen van huizen en gebouwen en wat dat betekent voor buurten,

vernieuwd. Wat er aanvullend en vervolgens moet gebeuren zal aan de orde komen in

wijken of dorpen. In deze RES zijn de mogelijkheden en knelpunten geïnventariseerd.

volgende versies, waarin we de Groningse aanpak verder ontwikkelen.

De bovengemeentelijke warmtebronnen zijn in beeld en onderzoek naar de mogelijkheden hiervan vinden nog plaats. Tevens is afgesproken op welke thema’s we in de warmtetransitie gaan samenwerken.

1

Er zijn ook landelijke afspraken gemaakt over uitbreiding van wind op zee (49 TWh). Deze afspraken staan los van de RES.

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

7

Achtergrondinformatie De Groningse RES 1.0 is mede tot stand gekomen op basis van de volgende achtergrond- en onderzoeksrapporten. Via deze link kunt u ze raadplegen. ◆

Achtergronddocument Elektriciteit

◆

Netimpactrapportage RES 1.0

◆

Naslagwerk Regionale Structuur Warmte 1.0 Groningen, inclusief onderzoek groen gas

◆

De impact van de energietransitie op de Groningse economie en werkgelegenheid’

◆

Methodeboek Lokaal eigendom en participatie RES Groningen

◆

Werkboek Ruimte

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

8

1

Duurzame opwek van elektriciteit

Bouwstenen: concrete initiatieven van wind- en zonne-energieprojecten binnen

◆

de regio Groningen die nog niet gerealiseerd zijn, maar wel met een grote mate van waarschijnlijkheid gerealiseerd gaan worden. Deze projecten hebben een verwachte opbrengst van 1,2 TWh.

In het kort

Ambitie: een nog te behalen doelstelling voor wind- en/of zonne-energie-

◆ ◆

We bieden aan vanaf 2030 jaarlijks tenminste 5,7 TWh aan duurzame

opwekking per gemeente binnen de provincie Groningen, die nog niet gekoppeld

elektriciteit op te wekken (dit aanbod realiseren we met hetgeen er al staat en

is aan concrete projecten. Opgeteld gaat het om 1,1 TWh door gemeenten vast-

uitvoering van de door gemeenten vastgestelde ambities).

gestelde ambitie.

◆

We monitoren de realisatie van ons bod.

◆

We willen de potentie van zon-op-dak beter benutten en voorkomen dat

Opgeteld leidt dit tot een totaal van 6,4 TWh. Rekening houdend met een kleine onzekerheidsmarge2 van 0,7 TWh leidt dit tot een reëel bod van 5,7 TWh.

projecten geen netaansluiting kunnen krijgen. Daartoe maken we samen met

2

VNO-NCW, LTO, GrEK, Enexis en andere stakeholders een plan (2022). ◆

We streven er naar dat elk energiepark toegevoegde waarde heeft voor natuur en biodiversiteit. Daartoe maken we in 2021 samen met stakeholders een

Gemeenten

gemeenschappelijke aanpak voor natuur en ecologie bij energieparken. ◆

Met het oog op eventuele toekomstige wind- en zonneparken ontwikkelen we een gemeenschappelijke ruimtelijke visie.

◆

1.1

Eemsdelta*

Basis in TWh

Bouwstenen in TWh

Wind

Zon

1,10

0,08

Wind

Nog in te vullen obv beleidsambitie in TWh

Totaal in TWh

Zon 0,02

1,19

Op basis van de relevante ontwikkelingen stellen we, samen met de netbeheerders,

Groningen

een routekaart op voor het aanpassen van elektriciteitsnetten in de RES regio

Het Hogeland

1,40

0,02

Groningen.

Midden-Groningen

0,35

0,26

Oldambt

0,06

0,01

0,01

Pekela

0,01

0,07

0,08

Stadskanaal

0,11

0,32

0,43

Een Gronings bod van 5,7 TWh

Veendam

◆ Opbouw van het bod Als energieregio Groningen bieden we aan in 2030 tenminste 5,7 TWh aan duurzame opwekcapaciteit te hebben gerealiseerd. Dat bod is de optelsom van de volgende elementen: ◆

Een grotere onzekerheidsheidsmarge achten wij niet nodig, omdat bij eventuele stagnatie in een gepland project de kans groot is dat een nieuwe ontwikkeling zich snel zal aandienen; er is veel belangstelling vanuit de markt voor -met name- het realiseren van zonneparken.

Basis: alle tot op heden gerealiseerde wind- en zonne-energieprojecten of voor 2023 te realiseren wind- en zonne-energieprojecten binnen de regio Groningen (waarvoor de plannen definitief zijn vastgesteld). Opgeteld 4,1 TWh.

0,03

0,12

Westerkwartier Westerwolde

0,30

0,10

0,37

0,50

0,03

0,01

1,76

0,34

0,95

0,08

0,16

0,03

0,15

0,03

0,03

0,14

0,31

Diversen klein**

0,10

0,27

Totaal in TWh

3,13

0,99

0,28

0,35 0,45 0,37

0,30

0,89

1,08

6,39

* Eemsdelta is per 1/1/2021 ontstaan uit de fusie van de gemeenten Appingedam, Delfzijl en Loppersum ** Kleine windturbines en zon-op-daksystemen: Grote zon-op-daksystemen (> 40 panelen; >15 kWp) mogen worden meegerekend in het RES bod. Omdat voor zon-op-daksystemen geen vergunning nodig is, komen ze pas in beeld als ze er daadwerkelijk liggen. In het huidige bod (basis) zijn alleen de al gerealiseerde daksystemen meegenomen. Toekomstige daksystemen zitten nog niet in het bod; deze zullen dus een plus op het resultaat binnen de regio opleveren.

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

9

Parken voor zonne-energie en windenergie in de regio Groningen

Het Hogeland

◆ Achtergrond

1,42 0,33 0,01

Eemsdelta

Lang voor er sprake was van een ‘energiestrategie’ werd er in Groningen al nagedacht

1,18 0,02

over duurzame energieopwekking in de provincie. In de jaren ‘90 al verschenen bij boerderijen de eerste grote(re) windturbines. Naarmate dat er meer werden, groeide de noodzaak ze landschappelijk goed in te passen. In antwoord hierop werden in het eerste Provinciale Omgevingsplan (2000) drie concentratiegebieden voor groot-

0,03 0,03 0,28

schalige windenergie aangewezen. Buiten deze gebieden zijn grote windmolens niet toegestaan. De ontwikkeling van windturbines in de concentratiegebieden nam een

Westerkwartier

vlucht nadat in 2013 (als uitwerking van het energieakkoord) een overeenkomst met

0,03 0,10 Groningen 0,37

Midden-Groningen 0,61 0,34

Oldambt 0,07 0,01 0,08

het Rijk werd gesloten, waarin Groningen de taakstelling kreeg om in 2020 855,5 MW aan windenergie te realiseren. Inmiddels is deze opgave met de gerealiseerde en in aanbouw zijnde windparken (bijna) ingevuld. Recentelijk is ook het aantal zoninitiatieven

Veendam

in korte tijd snel toegenomen. Om een en ander in goede banen te leiden heeft (bijna) elke gemeente in samenspraak met haar bewoners en de provincie inmiddels een energie- of zonnevisie opgesteld, waarmee de ontwikkeling van zonne-energie in de komende jaren ruimtelijk is ingekaderd. (Zie achtergronddocument Elektriciteit voor meer informatie.) Deze beleidsontwikkelingen hebben de totstandkoming van de RES Groningen sterk vereenvoudigd; het RES bod bestaat simpelweg uit de optelsom van het staande beleid en de daarbij horende projecten.

◆ Locaties en ruimtelijke inpassing

0,15

Op de kaart staan per gemeente de locaties van de parken voor zonne-energie en windenergie weergegeven inclusief de optelling van de projecten basis, bouwstenen en nog in te vullen ambities per gemeente.

Projecten basis

Westerwolde 0,14 0,31

Stadskanaal 0,11 0,32

Jaaropbrengst

Wind

Concentratiegebieden

3,1 TWh

Zon

Projecten basis*

0,7 TWh

Zonneparken < 2 MWp*

0,3 TWh

De ruimte die nodig is om het bod van 5,7 TWh in Groningen te realiseren is dus al

Pekela

0,01 0,07

vastgelegd in plannen van gemeenten en provincie. De drie huidige concentratie-

3,1 TWh

1,0 TWh

4,1 TWh

gebieden voor windenergie zijn door de provincie aangewezen; de locaties voor

Projecten bouwstenen

zonneparken zijn door gemeenten bepaald (in een energie- of zonnevisie). Deze

Wind

Eemshaven-West

0,3 TWh

0,3 TWh

Zon

Projecten bouwstenen

0,9 TWh

0,9 TWh

beleidsdocumenten zijn kaderstellend voor de nog met concrete projecten in te vullen beleidsambities voor het opwekken van duurzame energie tot 2030. Met het ruimtelijk borgen van het RES bod voldoet de Energieregio Groningen aan een belangrijke eis

1,2 TWh Nog in te vullen ambities 2030

voor de RES 1.0.

Jaaropbrengst

Nog in te vullen

Jaaropbrengst 1,1 TWh

1,1 TWh

1,1 TWh

* Op de kaart: in bedrijf, of vergund, met aansluiting en subsidie.

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

10

Biedingen concept-RES per regio

◆ Randvoorwaarden De RES partners hebben afgesproken het bod te doen onder de volgende randvoorGroningen 5,7 TWh

waarden: 1. Iedere gemeente staat voor zijn eigen ambitie voor duurzame energieopwekking binnen de RES;

Friesland 2,3 TWh

2. De RES partners leggen elkaar geen extra opgave op, maar gaan ook niet over de ambitie van de andere gemeenten; Drenthe 3,5 TWh

Noord-Holland Noord 4,2 TWh

Noord-Holland Zuid 2,7 TWh

West-Overijssel 1,6 TWh

Goeree-Overflakkee 0,75 TWh

Hoeksche Waard 0,376 TWh

Amersfoort 0,5 TWh

Drechtsteden 1,5 TWh

Zeeland 3,0 TWh

Hart van Brabant 2,2 TWh

Twente 1,5 TWh Cleantech-regio 1,23 TWh

Food Valley 1,8 TWh

Utrecht 1,8 TWh

Alblasserwaard 0,32 TWh

West-Brabant 2,2 TWh

1.2

NoordVeluwe 0,5 TWh

Holland Rijnland 1,1 TWh Rotterdam Den Haag 2,8 TWh

elke volgende tweejaarlijkse actualisatie van de RES; 4. Bij het niet halen van de eigen gemeentelijke ambitie wordt het tekort niet zonder overeenstemming bij een andere gemeente neergelegd.

Flevoland 4,76 TWh

Midden-Holland 0,435 TWh

3. De voortgang van de realisatie van het bod wordt gemonitord en besproken bij

Rivierenland 0,632 TWh

Achterhoek 1,35 TWh

Arnhem-Nijmegen 1,68 TWh

Aanvullende afspraken

Aanvullend op het bod in kwantitatieve zin is verkend hoe beter tegemoetgekomen kan worden aan de wens zonnepanelen bij voorkeur op daken te leggen en hoe zonneparken meer ecologische kwaliteiten kunnen krijgen. Dat heeft geleid tot de volgende afspraken.

◆ Grootschalige zon-op-dak Binnen de RES Groningen bestaat de wens om meer zonnepanelen op daken te realiseren. Voor de provincie Groningen is berekend dat er dakoppervlakte is voor opwek

Noord-Oost Brabant 1,5 TWh

van in potentie ruim 1 TWh. Door diverse oorzaken (ongeschikte dakconstructie, problemen met verzekering, ontbreken netaansluiting of te hoge aanlegkosten) zal deze potentie niet volledig benut kunnen worden, maar het streven is wel dat zoveel

Eindhoven 2,0 TWh

mogelijk te doen. Enerzijds zijn hiervoor inspanningen nodig van de dakeigenaar, Noord- en Midden-Limburg 1,2 TWh

anderzijds kunnen ook RES partners een rol spelen door dakeigenaren goed te informeren en te ontzorgen; door ze te helpen met procedures en financiering. Hier valt nog veel winst te behalen. Dit jaar zal een wijziging van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) in werking treden. Het Bbl is onder de Omgevingswet de opvolger van het huidige Bouwbesluit 2012. Door de Bbl-wijziging krijgt de

Zuid-Limburg ≥ 1,1 TWh

gemeente maatwerkmogelijkheden waarmee zij bij (bepaalde) nieuwe gebouwen het duurzaam gebruik van het dak kan eisen.

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

11

Een belangrijk punt van aandacht is de netaansluiting van daksystemen. In veel

productie van duurzame elektriciteit worden verwacht, maar er zijn ook nog vast-

situaties is het netwerk daar momenteel nog niet op berekend. Omdat dakprojecten

gestelde gemeentelijke ambities die concreter moeten worden uitgewerkt om de

tot nu toe niet lang van tevoren worden gepland, is het voor Enexis ook lastig er tijdig

impact op het netwerk goed in te kunnen schatten. In de netwerkanalyse is

op in te spelen. Afgesproken is in RES verband te onderzoeken hoe – bijvoorbeeld

gerekend met de totale potentie van de RES van 6,4 TWh3 en is zon-op-dak voor 1 TWh

met een programmering per gebied – deze problematiek kan worden opgelost. Het

(de theoretische potentie) meegerekend. Daarnaast zijn ook andere ontwikkelingen

streven is in 2022 een gemeenschappelijke aanpak zon-op-dak gereed te hebben.

meegenomen die nodig zijn voor een juiste netberekening, zoals elektrificatie van de industrie (CES), elektrificatie van de mobiliteit (NAL) en de warmtetransitie (TVW).

◆ Ecologie rond energieparken

Echter zijn ook die prognoses, net als binnen de RES, nog volop in ontwikkeling of

De komst van windenergie, grondgebonden zonne-energie en/of energie-infrastructuur

moeten nog opgestart worden. Enexis en TenneT hebben op basis van de nu beschikbare

heeft vrijwel altijd een effect op de lokale natuurwaarden. Het energiepark zorgt voor

RES duurzame opwekgegevens een voorlopige analyse gemaakt van de gevolgen voor

nieuwe omstandigheden waar flora en fauna nadeel of juist voordeel van kunnen

het elektriciteitsnet, wat als input voor hun investeringsprognoses dient. (Zie voor

hebben. De uitdaging is het nadeel te vermijden en juist een voordeel te realiseren.

meer informatie de Netimpactrapportage RES 1.0.)

Dat vereist dat bij het ontwerp en realisatie van het project ecologie integraal wordt meegenomen. Bij energieparken ligt de verantwoordelijkheid hiervoor bij de individuele

◆ RES 1.0 bod; Groningen is aan te sluiten

gemeenten of de provincie.

Op basis van de doorrekening van de totaal verwachte vraag naar opwekaansluitingen en de gevolgen voor het elektriciteitsnet in de regio Groningen stellen de netbeheerders

De partners in de RES Groningen streven ernaar dat elk toekomstig energiepark

dat, mits de gegevens concreet gemaakt worden en er stabiliteit is in de nu voorziene

waarde toevoegt aan natuur en biodiversiteit. Tegelijk constateren we dat de kennis

geografische locaties voor duurzame opwek, het Groningse RES bod van 5,7 TWh

rond dit onderwerp nog volop in ontwikkeling is en dat gemeenten er verschillend

aangesloten kan worden voor 2030. Daarbij is een aantal kanttekeningen te maken.

mee omgaan. Inzet is meer kennis te vergaren en binnen de energieregio Groningen

Ten eerste is het op dit moment moeilijk garantie te geven over de aansluitbaarheid

te komen tot een gemeenschappelijke aanpak rond ecologie (inclusief water- en

van energieparken waarvan nu nog weinig tot niets bekend is en waarvan dat pas in

bodemkwaliteit) bij energieparken.

een latere fase bekend wordt. Met andere woorden: naarmate de realisatie van onze ambities in de komende jaren vordert, wordt het lastiger nu nog onbekende energie-

1.3

parken op tijd aan te sluiten. Daarvoor zijn de onzekerheden (locatie, omvang, moment

Netwerkanalyse

van aanleg van de te realiseren netaansluiting voor energieparken) op dit moment nog te groot. Daarnaast geeft Enexis aan dat ze de netaansluiting voor de vergunde energie-

◆ Netwerkanalyse

parken in de komende jaren gefaseerd beschikbaar kunnen maken. Dit betekent dat

De duurzame elektriciteit die wordt opgewekt moet worden getransporteerd via het

de investeringen in de RES regio niet allemaal tegelijkertijd plaats kunnen vinden.

elektriciteitsnetwerk. De locatiekeuze voor een wind- of zonnepark of een grootschalige

Ten derde moet ook voldoende aandacht blijven voor de ruimtelijke inpassing van

opstelling van zonnepanelen op daken, heeft een relatie met de ligging en capaciteit

energie-infrastructuur, omdat het zoeken naar locaties voor uitbreidingen en de daarmee

van dit elektriciteitsnetwerk. De afstand ten opzichte van het elektriciteitsnet bepaalt of

samenhangende proceduretijd voor vertraging in de uitvoering van energieparken

het mogelijk is het park zonder veel extra kosten aan te sluiten op het net. In de RES

kan zorgen. Om alle toekomstige ontwikkelingen, die aanpassing aan het elektriciteitsnet

Groningen is zo concreet mogelijk aangegeven waar én wanneer ontwikkelingen in de

vragen (vanuit RES, CES, NAL én TVW’s), zo goed mogelijk te bedienen is het voor de

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

12

netbeheerders belangrijk deze ontwikkelingen zo tijdig mogelijk en zo concreet

we uiteraard de relevante stakeholders. Goed verwachtingsmanagement is van

mogelijk in beeld te krijgen, omdat er door de samenloop mogelijk (nieuwe) knelpunten,

cruciaal belang om de beschikbare middelen zo efficiënt mogelijk in te zetten en de

maar misschien ook oplossingen (o.a. systeemefficiency, vraag en aanbod concentreren)

risico’s in planning zo veel mogelijk te beperken.

in het elektriciteitsnet kunnen gaan ontstaan.

◆ Verdere uitwerking ◆ Zon-op-dak

Binnen de RES Groningen gaan we, beginnend in 2021, ervoor zorgen dat deze

Aangezien er (nog4) geen instrumenten voor gemeenten bestaan om concreet sturing

afstemming intensief voortgezet wordt. Daarbij gelden de volgende opgaven:

te geven aan de wens om meer grootschalige zon-op-dak systemen (systemen groter dan 15 kWp) te realiseren, is het zowel voor de gemeenten als de netbeheerders op

◆

Het beter uitwerken en in beeld brengen van de relevante ontwikkelingen,

dit moment moeilijk een concrete ambitie voor dit specifieke type ‘energiepark’ op

onderlinge samenhang en ambities rond industrie (industrie), mobiliteit (gemeente)

te stellen. De RES Groningen ondersteunt het principe van de zonneladder, waarbij

en warmtetransitie (gemeente) en de impact daarvan op het elektriciteitsnet

zon-op-dak de voorkeur heeft boven andere manieren van zonne-energie opwekken.

(netbeheerders);

We willen daarom het gebruik van grote daken blijvend stimuleren. ◆

De ruimtelijke impact van (het realiseren van optelsom van bovengenoemde

Voor de netwerkanalyse is daarom gerekend met de volledige theoretische potentie,

ambities) het netwerk, de prioritering daarvan en de eventuele ruimtelijke

die geschat wordt op 1 TWh, bovenop de volledige potentie van de RES 1.0, die 6,4 TWh

inpassingen in kaart brengen;

is. De volledige potentie van zon-op-dak voor 2030 aansluiten zal moeilijk te realiseren zijn, gezien alle werkzaamheden die er moeten plaatsvinden om de wind- en zonne-

◆

parken aan te sluiten. Per afzonderlijk zon-op-dak project moeten er vaak aanpas-

Gezamenlijk opstellen van een Routekaart voor het gefaseerd aanpassen van elektriciteitsnet(ten) in RES regio Groningen;

singen in het laagspanning- en middenspanningsnet gedaan worden om ze aan te kunnen sluiten. Dit maakt het aansluiten van zon-op-dak systemen extra arbeids-

◆

Gezamenlijk met het bedrijfsleven komen tot een gemeenschappelijke aanpak

en kapitaalintensief. Een beperkende factor is de beschikbaarheid van voldoende

voor zon-op-dak binnen de RES Groningen, passend in de routekaart en de

(technisch) personeel en materialen. Het is dus van groot belang om een weg te vinden

prioritering die dat mee zich meebrengt.

in de prioritering voor deze netinfra-complexiteit en in overleg met netbeheerders en gemeenten te voorkomen dat zon-op-dak projecten geen netaansluiting kunnen krijgen. Al deze aandachtspunten leiden tot de conclusie dat goede afstemming tussen tenminste gemeenten en netbeheerders en concrete, stabiele informatieverstrekking nodig is, om te streven naar realisatie van het RES bod en de overstijgende gemeentelijke ambities, de benodigde netaansluitingen (tijdig) beschikbaar komen. Daarbij betrekken

3 4

Zie Tabel 1: opbouw bod RES 1.0 – aandeel per gemeente Mogelijkheid straks wel in Omgevingswet wanneer deze van kracht wordt.

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

13

2

Warmtetransitie

hoofdstuk aandacht aan de ontwikkelingen op het gebied van groen gas, geothermie, het warmtetracé Eemsdelta en de kansen voor meer en betere samenwerking in de warmtetransitie.

In het kort ◆

Energieverbruik 2019

We hebben de warmtevraag voor nu en voor de toekomst in beeld gebracht

Totaal

en blijven deze monitoren. ◆

De gemeentelijke Transitievisies Warmte worden door gemeenten opgesteld en vormen in RES 2.0 de actualisatie voor de Regionale Structuurvisie Warmte.

◆

Totaal

energieverbruik

energieverbruik

Nederland

Groningen

1.986.354 TJ

90.888 TJ

We hebben mogelijke warmtebronnen in beeld gebracht en volgen het onderzoek naar de regionale bronnen (o.a. warmtetracé Eemsdelta) en de ontwikkelingen rondom geothermie en groen gas.

◆

Energieverbruik verdeeld in sectoren (% TJ)

We werken als RES regio samen om van elkaars ervaringen te leren. We gaan gezamenlijk een ‘Duurzaamheidsladder warmtebronnen’ ontwikkelen.

◆

8%

Gemeenten willen hun verantwoordelijkheid nemen voor de warmtetransitie; maar dat kan alleen als het Rijk daartoe de voorwaarden creëert en toereikende

Warmtevraag gebouwde omgeving

(juridische en financiële) middelen verstrekt. Daarvoor gaan we actief lobbyen.

28% 33%

regio Groningen

2017

2.1

3%

De opgave

Het energiegebruik door Groningse woningen en utiliteitsgebouwen (de ‘gebouwde

landbouw

28%

woningen utiliteit

13.030 TJ 4.875 TJ

Totaal

17.905 TJ = 4,9 TWh

Nederland

hernieuwbare energie gebouwde omgeving mobiliteit

2% 5%

industrie

27%

omgeving’) is ongeveer 27% van het totale energiegebruik in Groningen . In het 5

Prognose 2030

Klimaatakkoord is opgenomen dat we in 2050 volledig gebruikmaken van duurzame alternatieven. Te beginnen met het isoleren en/of aardgasvrij maken van 20% van de gebouwde omgeving in 2030. De regie van deze warmtetransitie ligt bij de gemeenten, waarvoor alle gemeenten de opdracht hebben gekregen in 2021 een Transitievisie

woningen utiliteit

11.354 TJ 4.351 TJ

Totaal

15.705 TJ = 4,3 TWh

49% 17%

Groningen

Warmte (TVW) op te stellen. De RES partners in Groningen hebben gezamenlijk die opgave nader verkend en de mogelijkheden en knelpunten geïnventariseerd. Ten opzichte van de doelstellingen in het Klimaatakkoord zijn er geen aanvullende

5

ambities geformuleerd. Aanvullend op bovengenoemde opdracht besteden we in dit

Het energiegebruik per inwoner is in Groningen 13% hoger dan het landelijk gemiddelde. Op basis van het gasverbruik bedraagt de huidige warmtevraag 17.905 TJ. (Bron: Klimaatmonitor 2019) NPRES heeft voor 2030 een prognose gemaakt voor de toekomstige warmtevraag in 2030. Naar verwachting zal, mede door autonome besparing, de totale warmtevraag voor de gebouwde omgeving licht dalen naar 15.705 TJ. Meer informatie vindt u ook in het Naslagwerk Regionale Structuur Warmte 1.0 Groningen.

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

14

2.2

Alternatieve warmtebronnen

Momenteel is verwarmen met aardgas qua kosten en comfort nog steeds het

De grootste potentie van industriële restwarmte zit in de industriegebieden van de

aantrekkelijkst, maar op termijn moet het zonder aardgas. Alternatieven zijn:

Eemshaven en Oosterhorn bij Delfzijl. In theorie kan hiermee de gehele provincie van

volledig elektrisch (warmtepomp), hybride (warmtepomp plus groen gas voor de

warmte worden voorzien. Verschillende partijen hebben daarom de handen ineen-

koudste dagen), een warmtenet of een mix. Wat de meest kansrijke optie is, hangt

geslagen en doen onderzoek naar de mogelijkheden voor de regio zoals transport

sterk af van de staat van de woning (isolatie) en andere specifieke omstandigheden.

via een pijplijn naar de stad Groningen. De gemeente Eemsdelta is een onderzoek

De RES Groningen heeft op buurtniveau een aantal scenario’s met alternatieven

gestart naar de mogelijkheden van distributie van deze hogetemperatuurwarmte in

doorgerekend. Daaruit trekken we de volgende conclusies:

haar eigen gemeente. Uit verdere inventarisatie van (industriële) restwarmte blijkt dat deze voldoende in beeld zijn bij gemeenten, maar geen regionale potentie als

◆

Hybride

warmtebron hebben.

Voor de buitengebieden en kleine dorpen komt over het algemeen de individuele hybride oplossing (warmtepomp en groen gas) als gunstig alternatief naar voren.

◆ Aanpassing infrastructuur

Voordelen zijn dat er een relatief lage investering in de woning nodig is en dat groen

Als wordt overgestapt op een alternatieve warmtebron, zal ook de infrastructuur

gas op het bestaande gasnet kan worden ingevoed. Het grootste nadeel van dit alter-

daarop moeten worden aangepast. Zowel bij de hybride als bij de all-electric oplossing

natief is de beperkte beschikbaarheid van lokale biomassa om voldoende groen gas

vindt een flinke toename van het elektriciteitsgebruik plaats. Gemeenten in de regio

te produceren. We hebben daarom een nader onderzoek naar de beschikbaarheid

werken daarom bij het opstellen van de Transitievisies Warmte samen met de net-

en mogelijkheden van verdeling voor groen gas uitgevoerd. (Zie voor meer informatie

werkbeheerder. Op dit moment is nog nagenoeg iedereen in de regio aangesloten

Naslagwerk Regionale Structuur Warmte 1.0 Groningen.)

op het nationale gasnet. Groen gas kan toegevoegd worden aan het aardgas. (In het Naslagwerk Regionale Structuur Warmte 1.0 Groningen zijn de mogelijkheden voor

◆

All-electric

regionaal of lokaal maken van het gasnet verkend.) Het gebruik van waterstof voor

Om een gebouw volledig van warmte te kunnen voorzien met alleen elektriciteit,

de verwarming van de gebouwde omgeving zit nu nog in de experimenteerfase. We

worden er hoge eisen gesteld aan de isolatiegraad en het verwarmingssysteem. Dit

verwachten dat deze bron de komende tien jaar nog niet grootschalig en betaalbaar

betekent dat vooral voor relatief nieuwe gebouwen dit als gunstig alternatief naar

voorhanden komt. Wanneer dat wel het geval is, kan het aardgasnet eenvoudig

voren komt. Voor monumenten en oude gebouwen is volledige omschakeling naar

geschikt worden gemaakt voor transport van waterstof.

all-electric meestal geen haalbaar alternatief. ◆

2.3

Warmtenet

Samenwerken

Voor kernen of wijken met veel of dichte bebouwing vormen warmtenetten een kansrijk alternatief. De warmte kan afkomstig zijn van diverse bronnen zoals geothermie,

De warmtetransitie is een enorme opgave en zowel technisch als maatschappelijk

restwarmte industrie (hoge temperatuur) of aquathermie, zonthermie, bodemwarmte,

complex; een opgave voor alle overheden en stakeholders gezamenlijk. We staan

restwarmte industrie en bedrijven (lage temperatuur). Het gebruik van geothermie

allemaal aan het begin van deze opgave. Dat betekent dat we veel van elkaar kunnen

als bron kent op dit moment nog veel onzekerheden en mogelijke risico’s vanwege

leren. Hierna geven we aan welke thema’s in het bijzonder om een gezamenlijke

de nabijheid van het Groninger gasveld. Door de samenwerking van provincie en

aanpak vragen en langs welke ‘rode draden’ we de komende jaren de samenwerking

gemeenten hebben we nu de toezegging van het ministerie van Economische Zaken en

vorm willen geven.

Klimaat dat zij aanvullend onderzoek uitvoert. Het onderzoek moet meer duidelijkheid verschaffen over de (on)mogelijkheden van geothermie in onze regio. Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

15

◆ Woonlastenneutraliteit

over alternatieve warmtebronnen, zoals groen gas, in onze regio spelen. Samen met

Met een veelal verouderd en verspreid woningbezit in het landelijk gebied, zijn de

de betrokken partijen gaan we dan het gesprek aan hoe we hier mee om willen gaan

kosten voor het aardgasvrij maken van woningen nu nog veel hoger dan wat ermee

en welke financieringsmodellen hierbij passen.

bespaard kan worden. Daarnaast ligt het gemiddelde inkomen in grote delen van Groningen beneden het landelijk gemiddelde. Ook voor de stedelijke gebieden is het

◆ Experimenteren en ervaring opdoen

aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving een forse uitdaging. Alle gemeenten in

In Groningen worden volop plannen gemaakt voor het verduurzamen en aardgasvrij

de regio maken zich daarom zorgen over het ontstaan van energiearmoede. Dit betekent

maken van dorpen en wijken (zie kader). De komende jaren gaan we daarmee door.

dat bij een verdere stijging van de energiekosten steeds meer bewoners moeite zullen

We leren van elkaar en van elkaars experimenten door regelmatig bij elkaar in de

hebben met het betalen van de energierekening. Dat betekent ook dat er bij hen

keuken te kijken. Daarnaast verkennen we hoe we lokale initiatieven van inwoners en

geen financiële ruimte zal zijn om de benodigde isolatiemaatregelen uit te voeren. De

ondernemers kunnen ondersteunen. Dit wordt in het volgende hoofdstuk toegelicht.

in het Klimaatakkoord genoemde woonlastenneutraliteit is zonder extra ondersteuning van het Rijk onhaalbaar.

Al veel initiatieven gaande ◆ Beschikbare menskracht Een groot deel van de gemeenten in onze regio worstelt met de beperkt beschikbare

Het besef dat we op termijn onze woningen en bedrijfsgebouwen anders

menskracht. Dit zorgt ervoor dat het niet altijd mogelijk is om lokale energieprojecten

dan met aardgas moeten verwarmen, is in Groningen al langer aanwezig.

te ondersteunen of maximaal gebruik te maken van financiële regelingen. Er is te weinig

En ook dat samenwerking daarbij essentieel is. In een recent onderzoek heeft

tijd om voldoende kennis te ontwikkelen of te delen. Zo wordt maar beperkt bij

de Hanzehogeschool het afgelopen jaar 71 lokale energie-initiatieven in de

elkaar in de keuken gekeken om te leren van elkaars ervaringen, bijvoorbeeld bij de

provincie in beeld gebracht.

proeftuinprojecten. Daarnaast geven diverse stakeholders en experts aan dat ook zij onvoldoende menskracht hebben en in de toekomst een gebrek aan uitvoerende

◆

technici verwachten.

In onze regio zijn eind 2020 bijna 3.000 nieuwbouwwoningen aardgasvrij opgeleverd en zijn bij ruim 2.000 woningen de aardgasaansluitingen verwijderd. Daarnaast worden er momenteel plannen gemaakt om in de komende jaren

◆ Energiebesparing

zo’n 18.000 - 20.000 woningen aardgasvrij te maken.

Minder CO2 uitstoten begint met minder energie gebruiken. Veel gemeenten hebben energiebesparing opgenomen in hun beleid en geven aan dit thema verder te concre-

◆

In nagenoeg elke gemeente zijn een of meerdere lokale energie-initiatieven.

tiseren in hun Transitievisies Warmte. Gemeenten geven aan van elkaars inzichten in

In Eemsdelta is dat bijvoorbeeld Krewerd, in Groningen is Buurwarmte050 een

beleidsuitgangspunten gebruik te willen maken. Daarnaast werken alle gemeenten al

mooi voorbeeld, in Het Hogeland heeft Kantens een glansrol terwijl in Midden-

jaren samen in het Groningse energieloket waar ondersteuning en advies aan inwoners

Groningen net het project in de dorpen Steendam/Tjuchem gestart is. In Oldambt

over besparing wordt gegeven.

staan de inwoners van Nieuwolda klaar voor de transitie en in Pekela is dat in Boven Pekela. Voor Westerkwartier en Westerwolde hebben onder andere de

◆ Verdeelvraagstukken

inwoners van respectievelijk Midwolde en Veelerveen de handen ineengeslagen

Op basis van de in deze RES uitgevoerde inventarisaties en de vastgestelde Transitie-

om met de verduurzaming van hun dorp aan de slag te gaan.

visies Warmte gaan we een eerste inschatting maken of en welke verdeelvraagstukken

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

16

3 ◆

Opbrengsten voor de regio

Een aantal grotere projecten zoals in Groningen in de wijk Paddepoel (500 woningen) en Appingedam in de wijk Opwierde Zuid (400 woningen) zijn al nagenoeg of geheel gereed. Het gaat hierbij om twee proeftuinprojecten uit

Vanouds is Groningen een energieregio; eerst met turf, toen met aardgas. En ook

het door het Rijk gesubsidieerde Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). In

nu we voor de opgave staan over te schakelen van fossiele op duurzame energie

Paddepoel is een warmtenet aangelegd en in Opwierde Zuid zijn in combinatie

wil Groningen een energieregio blijven. Groningen heeft daarvoor de ruimte, de

met de versterkingsopgave individuele warmtepompen toegepast. De beide

kennis en de infrastructuur. Zo dragen we royaal bij aan de landelijke opgave en

gemeenten zijn al in gesprek met de volgende groep bewoners die van het gas

zo blijft energie een belangrijke sector in onze regionale economie. In dit hoofd-

af gaan.

stuk verkennen we de bijdrage van de RES 1.0 aan de regionale economie en arbeidsmarkt. De gezamenlijke ambitie is dat de opbrengsten van de energietransitie

◆

In zes proeftuinprojecten zijn concrete plannen gemaakt: Loppersum/’t Zandt/

voor Groningen positief zijn. Dan gaat het niet alleen over werkgelegenheid, maar

Westeremden (373 gebouwen), Delfzijl-Noord (864), Groningen de Wijert (764),

ook over zeggenschap en revenuen. Wind- en zonneparken roepen veel vragen op

Oldambt/Nieuwolda (circa 1.200) en Pekela (600) en Hoogezand (Gorecht-

over draagvlak, de verdeling van lasten en lusten, participatie en (lokaal) eigendom.

Noord) (1.000). De meeste van deze proeftuinprojecten zijn gestart als lokaal

Bij de totstandkoming van deze RES 1.0 is daar veel over gesproken. Binnen de RES

initiatief.

Groningen zetten we ons in voor lokaal eigendom, daartoe is in kaart gebracht hoe de lokale omgeving kan worden betrokken bij en kan profiteren van energieprojecten.

◆

Door verschillende partijen worden experimenten uitgevoerd met warmtenetten. In de stad Groningen ligt al een warmtenet, dat de komende jaren

3.1

verder wordt uitgebreid. Ook in andere gemeenten, waaronder Eemsdelta,

Economie en werkgelegenheid

worden plannen gemaakt om warmtenetten aan te leggen. De RES regio Groningen doet het bod om in 2030 tenminste 5,7 TWh duurzame ◆

Ook uit het Nationaal Programma Groningen (NPG) worden diverse warmte-

elektriciteit op te wekken. De wind- en zonneparken waarmee dit wordt gerealiseerd

transitie-projecten financieel ondersteund; onder andere in Steendam/

dragen niet alleen bij aan CO2-reductie, maar leiden ook tot werkgelegenheids-

Tjuchem, Hoogezand, Ten Post, Loppersum Noord en Krewerd. Binnenkort

effecten. Om daar zicht op te krijgen beantwoorden we hieronder twee vragen:

stelt de provincie Groningen met een NPG-budget van vier miljoen haar

1) Wat is de economische omvang van de energiesector?

financieringsregeling warmtetransitie-projecten Groningen open.

2) Hoe beïnvloedt de implementatie van het bod van 5,7 TWh de economie en arbeidsmarkt in de provincie? (Zie voor meer informatie het achtergrondrapport

◆

Economie en Werkgelegenheid RES Groningen.)

Begin januari 2021 heeft de provincie het Warmte Transitie Centrum officieel geopend. Verwacht wordt dat dit centrum een belangrijke rol in onze regio gaat spelen met betrekking tot de kennisontwikkeling en -uitwisseling rondom

◆ Huidige economische omvang energiesector

de warmtetransitie van de gebouwde omgeving.

In Groningen zijn zowel de energiesector (zowel fossiele als duurzame energiesector) als de duurzame energiesector qua werkgelegenheid groter dan het landelijk gemiddelde. De duurzame energiesector vertoont zowel in termen van aantal

Groningen

RES 1.0

| Terug naar inhoud

Groningen

17

vestigingen als in werkgelegenheid een stijgende trend. Hoewel de duurzame energiesector weliswaar groeiende is, kan deze groei (nog) niet compenseren

◆ Gezamenlijk de bijdrage van de energietransitie op de economie

vergroten

voor de netto krimp in werkgelegenheid in de fossiele energiesector. Wel krimpt

Nu de focus van de RES steeds meer wordt verbreed en ook systeemintegratie en de

de energiesector in Groningen iets minder snel ten opzichte van het landelijk

warmtetransitie nadrukkelijker in beeld komen, ontstaat een momentum om te verkennen

gemiddelde. De duurzame energiesector groeit in Groningen ook sterker dan

hoe de energietransitie zo goed mogelijk kan bijdragen aan de economie in Groningen.

het landelijk gemiddelde. Echter, gebrek aan gekwalificeerd personeel bedreigt

Bijvoorbeeld qua werkgelegenheid, maar ook het zo laag mogelijk houden van de maat-

verdere groei en kan weleens de grootste beperkende factor worden in de

schappelijke kosten. Wij hebben de ambitie om deze impact van de energietransitie op

energietransitie. Er is nu al sprake van krapte en het is aannemelijk dat de

de Groningse economie en werkgelegenheid zo groot mogelijk te maken. Komend jaar

krapte de komende jaren fors gaat toenemen.

gaan we met stakeholders aan de slag om op dit thema een gezamenlijke aanpak op te stellen.

◆ Aanleg In totaal levert het RES bod van 5,7 TWh ongeveer 26.000 arbeidsjaren op tot 2030. Dit zijn tijdelijke werkgelegenheidseffecten die ontstaan tijdens de realisatiefase

3.2

Lokaal eigendom en participatie

van zon- en windprojecten. Veel van de werkgelegenheid die gemoeid is met zonen windprojecten komt in golven: wanneer een wind- of zonne-energieproject

In het Klimaatakkoord is het streven naar 50% lokaal eigendom van hernieuwbare

wordt ontwikkeld en gebouwd is er een piek in werkgelegenheid. De benodigde

energieprojecten in de lokale omgeving opgenomen (voor niet-gebouwgebonden wind-

materialen en grondstoffen worden echter niet tot nauwelijks in Nederland

en zonprojecten > 15 kWp). Binnen de RES Groningen onderschrijven we het belang

geproduceerd en vaak ontbreekt het Nederlands of lokaal personeel aan de

van participatie (zowel proces- als financieel) en lokaal eigendom, zoals opgenomen in

benodigde vaardigheden of diploma’s om het installatiewerk van grondgebonden

het Klimaatakkoord. In het Klimaatakkoord wordt lokaal eigendom echter niet nader

zonneparken en windparken uit te voeren.

gedefinieerd; de invulling van dit streven wordt overgelaten aan de regio’s.

◆ Exploitatie

In de energieregio Groningen hebben meerdere gemeenten inmiddels beleid vastgesteld

Gedurende de exploitatiefase van zon- en windprojecten is er (bescheiden)

over participatie (proces- en financiële) en lokaal eigendom, anderen zijn er mee bezig of