03-01-06 bijlage-4-gezamenlijk-ambitienetwerk-spoorgoederen

Update: naar een Gezamenlijk Ambitienetwerk Spoorgoederenvervoer 15 december 2023

Aanleiding | Een sterkere toekomst voor spoorgoederenvervoer passend binnen de omgeving door het gezamenlijk definiëren van ambitie Aanleiding van het gezamenlijk ambitienetwerk spoorgoederenvervoer is de overtuiging dat het effectief is om met een brede vertegenwoordiging van goederenvervoerders, havens, verladers, een aantal belangenorganisaties en ProRail een plan neer te leggen waarin we de toekomstplannen in kaart brengen waar we eensgezind over zijn. Het opstellen van dit ambitienetwerk is vanuit het Directeurenoverleg Goederen in een Lange Termijn Speerpunt Spoorgoederen vastgesteld. Het gezamenlijk ambitienetwerk is het gezamenlijke plan vanuit de markt en ProRail om te focussen op die zaken vanuit netwerkontwikkeling waarover we het eens zijn. Daarmee zijn de maatregelen ook direct input voor het lopende traject Toekomstbeeld Spoorgoederenvervoer (TBSGV) van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

2023

sep

okt

2024

nov

dec

jan

feb

Mijlpalen IenW Participatie sessie TBSGV

Mijlpalen gemeenschappelijk ambitienetwerk spoorgoederenvervoer

Periode van workshops

Kamerbrief Q1/Q2 2024 Q3 2024 TBSGV overeenkomsten/ Keuzes bespreken+ naar Tweede Kamer verschillen knopen doorhakken (nieuwe formatie) Concept gemeenschappelijk ambitienetwerk

Voorstel vervolg gezamenlijk ambitienetwerk

Richtinggevende overleggen 26/9 4/10 DO Goederen Spoorgoederentafel (conceptplanning)

28/11 DO Goederen

13/12 Spoorgoederentafel

7/12

1

Visie | Spoorgoederenvervoer is cruciaal voor de Nederlandse maatschappij en er is een lonkend perspectief naar meer goederen via het spoor Profit Nederland is de belangrijkste toegangspoort tot Europa in het mondiale handelsvervoer over zee. We zijn bij uitstek een transport- en distributieland en daarmee een belangrijke vestigingsplaats voor verschillende economische topsectoren. Logistiek en transport, zeehavens, productiebedrijven en internationale handel vormen daarmee belangrijke pijlers van onze economie. Het is van belang deze toppositie in Europa te behouden en concurrerend te blijven. Borging van de concurrerende en duurzame bereikbaarheid van Nederland is essentieel om ons verdienvermogen op peil te houden. Transport is onmisbaar om onze toeleveringsketens, en dus onze economie, te laten draaien. Het is daarbij niet langer de vraag welke modaliteit wordt gekozen voor het vrije verkeer van goederen (en personen) over de binnengrenzen, de modaliteiten zijn naast elkaar nodig om de supply chains van nu en de toekomst gestroomlijnd te laten draaien. Planet Transport is noodzakelijk omdat er goederen nodig zijn. Het onnodig verplaatsen van goederen moet voorkomen worden, de voorkeur heeft om lokaal te produceren en als dat niet lukt dan wordt maximaal ingezet op het vervoer per trein. Spoorgoederenvervoer is immers al jarenlang de meest duurzame goederenmobiliteit.

De Europees afgesproken modal shift ambities stimuleren het verplaatsen van goederen van de weg naar spoor. Ter vergelijking de uitstoot van broeikasgassen per spoor is 7,4 keer minder per tonkm dan wegtransport. Voor stikstofoxide is dat 6,6 keer minder per tonkm en voor zwevende deeltjes 12 keer minder dan wegtransport1. People Van koelkasten en auto’s tot blikjes frisdrank, het spoor zorgt ervoor dat producten elke inwoner bereiken. Tegelijk ervaren de spooromwonenden van het spoor ook hinder en is grenzeloze groei van spoorgoederenvervoer op het huidige netwerk voor hen geen optie. Spoorgoederenvervoer blijft veilig, wordt steeds stiller, en kan trillingsarmer.

1 Bron: Umweltbundesamt, 2023

2

Prognoses | Spoorgoederenvervoer kan verdubbelen door concurrentiepositie verder te verstevigen

• Forse verhoging van het aandeel spoorgoederenvervoer en absolute groei in tonnen vindt de komende jaren plaats. Van 2018 – 2030 prognosticeert IMA Hoog een groei van 49%, in lijn met de verwachtingen vanuit de Green Deal. • De recent uitgevoerde Marktverkenning voorziet hier bovenop een extra groei van circa 25% door ontwikkelingen als: • trailers on trains; • verdergaande containerisatie; • impact van lage waterstanden op de binnenvaart. De Marktverkenning houdt geen rekening met de energietransitie: het vervoer van waterstof(dragers).

Prognose

3e spoor Zv-Obh

2030L

Niet gereed (Cap. 110)

Capaciteitsanalyse goederen Goederenroutering bij RPGV2021_2040H-M_LO20_740m (0%) Routering Oldenzaal: Rotterdam 50% via IJssellijn, 50% via Weesp Essen/Sloe: 20% via IJssellijn, 80% via Weesp

2030H

Aandeel 740m

2040L Gereed (Cap. 160)

2040H

Routering Odz-Bh

Treinen per pad

0%

Weesp

18

50%

Route 2021

14

67%

IJssellijn Weesp + IJssellijn

100%

ProRail, december 2022

Rd

} Geen of beperkt goederenverkeer, geen BUP pad gespecificeerd

Dz

Swd

Benutting goederenpaden <50%

Gn

Nsch Zb

Lw

Benutting goederenpaden 50% - 75%

On Hlg

Te weinig goederenpaden (benutting >75%)

Vdm

Overige knelpunten (niet uitputtend)

Emn

Stv

Hdr

Non commerciële stop

• Met name het intermodale vervoer zorgt voor de grote groei. Dit vervoer bestaat voornamelijk uit relatief licht containervervoer (en trailers) waardoor het aantal goederentreinen relatief harder stijgt dan het vervoerde gewicht.

Co

TEN-T specificatie

Mp Ekz

Hn

Omgevingshinder op route Amr

Kpn

Mrb

Zl

Uitsluiting door reizigerstreinen Utg

Lls Wdn

Zd

Hlm

Asd

Zvt

Dv

Alm

Aml

Odz

Hgl

Es

Apd Wp

Shl

Zp

Dvd

Ledn Amf

Apn

Ww

Wd

Gvc

Ed

Ut

Ah

Rhn

Gv

Zv

Gd

Mvt

Gdm Tl

Brmet

Rtd

Erp

Nm O

Ddr

Bot

• Ongeacht het vervoerd gewicht binnen de bandbreedtes van de Integrale Mobiliteitsanalyse (IMA) en de Marktverkenning ontstaan er knelpunten. Passend beleid om te komen tot concurrerend spoorgoederenvervoer heeft een hoge impact op de te realiseren vervoersgroei.

Ps

Whz

Kfh Ht

Zlw

Btl Bd

Rsd

Tb

Br

Ehv Bgn Vs

Vl

Sloe Wt Rm

Tnz

Svg Std

Havenspoorlijn

Rtd

Meteren

Hrl

Gdm

Mvt

Mt

Erp

Lg

Elst Ah

Krd

Rtl

Kfhz Bot

Ps

Whz

BRCup

Brdv

BRCup

Zvbtwa

Brda

Kfh

Ht

Nm

Integrale Mobiliteitsanalyse (IMA)

3

Marktverkenning

Brede welvaart | Spoorgoederenvervoer kan niet op zichzelf gezien worden, een maatschappelijke keuze vraagt om integrale ruimtelijke ordening Het kabinet staat voor de grote maatschappelijke uitdaging de brede welvaart van Nederland te versterken. De keuzes die het kabinet daarvoor moet maken gaan gepaard met forse investeringen en opgaven: (1) het vinden van geschikte woningbouwlocaties, (2) de klimaatopgave, energietransitie en ook de transitie naar een meer circulaire economie en (3) de zorg voor een gezonde, leefbare gemeenschap. Het (nieuwe) vervoer van de toekomst en het spoornet om dat te faciliteren, vereisen regie om de ruimte op deze thema’s integraal te ontwikkelen en kan zelfs een oplossing bieden voor alle opgaves, mede door extra in te zetten op spoorgoederenvervoer. Kijk naar een toekomstvast spoor- en inter/multimodaal transportnetwerk voor duurzaam transport via de korte en snelle routes, welke recht doet aan de leefomgeving en significante bijdrage aan realisatie van de energietransitie en de woningbouwopgave.

Duurzaam transport

Klimaat- en energievraagstukken

Leefomgeving

Woningbouwopgave

Basisnet

Fysiek

Geluid

Trillingen

4

Scenario’s | Door de netwerkontwikkeling spoorgoederenvervoer te bekijken vanuit twee groeiscenario’s worden keuzes en no-regret maatregelen inzichtelijk Hoog

Door prognoses te projecteren op herkomst / bestemming van het transport, kan een routeringskeuze gemaakt worden. Een deel van de maatregelen is no regret, een deel wordt bepaald door te maken keuzes voor het integrale netwerk van de toekomst Groeiscenario’s naar herkomst/bestemming (IMA en Marktverkenning) # Goederentreinen per jaar, grootste herkomsten/bestemmingen

Scenario 2

Dz

Gn

Nsch

Zb Lw On

Marktverkenning

Hlg Vdm

Emn Stv Hdr

Co

Mp Ekz Hn

Amr Kpn Mrb

Zl

Utg Lls

2.400 2.150

4.000

3.850

Wdn Aml Odz

3.000

3.600

Zd

5.500

2.900

Hlm

61.250

2. Toekomstvast gezamenlijk ambitienetwerk spoorgoederen

Dv Asd Hgl

Alm

Zvt

Es Apd

52.100

Wp

Zp

Shl

Hvs Dvd

Ledn

38.400

Amf Apn

Ww Wd

Ed

Gvc

No Regret maatregelen pakket

Ah Ut

Rhn

Gv

Zv

Gd Hld

Mvt

Gdm Nm

30.950

Tl O

Brmet

Erp Rtd

Ddr

Bot

Ps

Kfh

Whz

3.000

2.900

4.950

5.650 Ht

Zlw

1150 Rsd

2.650

1150

Bd

2.600

Btl

6.300

4.600

3.650

Tb

Ambitieniveau

Rd

Swd

8.850

Br

3.300

2.550

Vl

6.600

Vs Sloe

Wt

1.850 1.700 Tnz

2.900

2.950

Rm

Svg

4200

Realisatie 2018

4200

Realisatie 2022

4.950

3.800

5.000

Std

5.350

Lg

Hrl

Krd Mt

4200

Prognose 2040 Hoog (cf. IMA 2021)

4200

Prognose 2040 Hoog (cf. MV 2022) Overige plaatsen met (structureel) goederenverkeer

o.b.v. MV2040H_HbR_740m0

Scenario 1 Integrale Mobiliteitsanalyse (IMA)

1. Netwerk voor groei spoorgoederen o.b.v staand beleid

Laag

Ehv Bgn

5.900

5

Ambitieniveaus en maatregelen | Zonder aanvullend beleid zijn deze brede maatschappelijke doelen en ambities onhaalbaar

Maatregelen

Impact

Laag

Ambitieniveau

Hoog

0. Beperkt investeren en in stand houden van het bestaande netwerk

1. Investeren in netwerk voor groei spoorgoederen o.b.v aangepast beleid

2. Fors investeren leidt tot toekomstvast gezamenlijk ambitienetwerk spoorgoederen en zorgt voor brede welvaart

Niks doen levert maatschappelijke schade: • Klimaatambities binnen mobiliteit worden niet gehaald • Groeiambities IMA flink verlagen • Concurrentiepositie spoorgoederenvervoer daalt • Niet voldoen aan EU regelgeving (TEN-T, TTR) • Spoorgoederenvervoer blijft veilig en duurzaam

Beperkte maatschappelijke waarde: • Klimaatambities binnen mobiliteit worden niet gehaald • Concurrentiepositie blijft gelijk • Kwaliteit en betrouwbaarheid is beperkt • Hinder wordt beperkt gemitigeerd voor omwonenden • Voldoen aan EU regelgeving (TEN-T, TTR) • Spoorgoederenvervoer blijft veilig en duurzaam • Maatregelen zijn voor 90% no regret

Een toekomstvaste oplossing levert veel maatschappelijke waarde: • Significante bijdrage aan klimaatambities binnen mobiliteit • Concurrentiepositie op het spoor verbetert • Kwalitatief, efficiënt en betrouwbaar vervoer per spoor voor de verladers • Forse beperking omgevingshinder bij intensiverend spoorverkeer voor omwonenden • Spoorgoederenvervoer blijft veilig en duurzaam

• Basis op orde houden • Beperkte investeringen bijv. t.a.v. verplichte wet- en regelgeving

• No regret maatregelen van onderdeel 0 • Grootste groeistromen faciliteren (infra maatregelen tweede Maasvlakte, optimaliseren first/last mile) • 740m lange goederentreinen mogelijk maken • Noodzakelijke digitalisering van verordeningen (o.a. TTR)

• No regret maatregelen van onderdelen 0 en 1 • Eerste stappen zetten voor een toekomstvast spoorgoederennetwerk: • Oplossing GNOE • 3RX met drie bogen (+Veza boog) • Zuidtak 6 Maatregelen zijn voorbeelden van te maken keuzes

Uitdagingen | Er blijven fikse uitdagingen om te komen tot een toekomstvast netwerkontwerp voor alle segmenten In het spoornetwerk van de toekomst zitten fikse uitdagingen. De groei van al het vervoer op het spoor, of het nu gaat om (internationaal) reizigers of internationaal goederen, vereist integrale keuzes in het netwerkontwerp A. Toekomstbeeld OV (TBOV - PHS) | Vanwege het druk bereden Nederlandse spoornetwerk is de landelijke samenhang groot. Dat betekent dat keuzes in het spoornetwerk niet altijd los van elkaar te maken zijn. De knelpunten op het Nederlandse spoor komen uit de combinatie van vervoersvragen, waarbij de totale capaciteit ontoereikend is. Vaak zijn dit gezamenlijke knelpunten tussen goederenvervoer, nationaal reizigersvervoer en internationaal reizigersvervoer. Daarnaast is de gezamenlijke ambitie de snelste en kortste route van herkomst naar de grensovergang en terug, binnen TBOV/PHS is dit niet altijd mogelijk, Utrecht – Amersfoort levert hier een conflict in routering. Het 8/4 model biedt hier een eerste stap voor ontvlechting van goederen- en internationale reizigerspaden.

B. Totaal aan internationale ambities past niet op huidig netwerk | In de huidige dienstregeling bestaat concurrentie tussen capaciteit voor goederenvervoer, binnenlands en internationaal reizigersvervoer. Dit speelt bijvoorbeeld in de Willemspoortunnel en richting Duitsland. Dit gaat ten koste van flexibiliteit en kwaliteit. Een toekomstig netwerk vereist meer capaciteit of een keuze tussen de segmenten, met name op de internationale corridors. Zonder toekomstvast netwerk met losse dedicated paden voor goederen en reizigers kunnen op termijn (na 2030) niet alle ambities vanuit de (nu in opdracht van IenW in wording zijnde) Strategie Internationaal personenvervoer en het Ambitienetwerk Spoorgoederen gerealiseerd worden. C. TEN-T | TEN-T vereist een geschikt netwerk in 2030-2040-2050 voor goederen gedefinieerd door de Europese commissie. Dit netwerk conflicteert op dit moment met TBOV/PHS. Ter illustratie: In het herziene TEN-T netwerk heeft Amsterdam – Bentheim een gegarandeerd goederenpad. TBOV/PHS geeft hier op dit moment beperkt invulling aan als zijnde maatwerk. Een zorgpunt is dat aan Nederlandse zijde de financiering grotendeels ontbreekt om het netwerk (tijdig) TEN-T geschikt te maken. D. Kwaliteit goederenpaden | De rijkarakteristiek van de goederenpaden is op sommige corridors slecht. De kwaliteit van goederenpaden op de Betuweroute en Brabantroute zijn goed.

Vanuit een integraal netwerkperspectief zijn er op de corridor naar Bad Bentheim vier noncommerciële stops. Dit is tegenstrijdig met de ambitie om goederenroutering via de snelste en kortste route aan te bieden en concurrerend te laten zijn met wegtransport. Bovendien geven prioriteringsregels bij conflicterende aanvragen in de capaciteitsverdeling in Nederland voorrang aan reizigersvervoer. 7

Uitdagingen | Er zijn tevens uitgangspunten nodig om te komen tot een verdere uitwerking van het gezamenlijk ambitienetwerk als input voor het toekomstbeeld spoorgoederenvervoer In de uitwerking van het gezamenlijke ambitienetwerk is naar aanleiding van een drietal workshops meer detail aangebracht. Om het gezamenlijke ambitienetwerk en het Toekomstbeeld spoorgoederenvervoer de komende maanden verder vorm te kunnen geven is besluitvorming nu belangrijk. Het betreft hier in eerste instantie de volgende onderwerpen:

E. Prognoses: • Akkoord van IenW om twee scenario’s te gebruiken naar de toekomst: IMA2021 (RPGV2021_LO20_2040H) en Marktverkenning (MV2023_2040H), beiden met periodieke herijking • Beide scenario’s resulteren in no regret maatregelen én keuzes, deze keuzes op hoofdlijnen verder beschrijven binnen TBSGV • Oproep aan IenW om te komen tot gezamenlijke internationale prognoses F. Routering, paden en knelpunten: • Helderheid van IenW hoe om te gaan met de herziene TEN-T richtlijn voor het ambitienetwerk goederen en TBSGV. • Dit expliciet opnemen in TBSGV en in 2024 dit samen met de Strategie Internationaal en TBOV door IenW te laten integreren tot één integraal toekomstbeeld. Hierin zullen keuzes gemaakt moeten worden op de dilemma’s die hieruit volgen. G. Lijnvoering en rijkarakteristiek • Geef akkoord om een impactanalyse uit te voeren op het elimineren van niet commerciële stops. Het opheffen van niet-commerciele stops kan ten koste gaan van ruimte voor (internationale) reizigerstreinen. H. 740m lange goederentreinen • Adviseer IenW een implementatieplan 740m op te stellen conform de 740m eindrapportage. Volg hierin de uitrolstrategie en neem gevraagde aanvullingen van de markt hierbij in overweging. • Geef helderheid over het percentage 740m treinen dat als uitgangspunt kan dienen voor de uitwerking ambitienetwerk goederen in 2030-2040-2050.

Dit is afhankelijk van het tempo waarin IenW financiering kan organiseren voor 740m goederentreinen. Nu financiering betekent over 6 tot 10 jaar realisatie van projecten en 740m treinen rijden.

8