Voorlopige expertbeoordeling belaastbaarheid middeleeuwse kelders.pdf
Tekst van het document
Een overkluizing, betonnen plaat over één of meerdere kelders kan de boogconstructie ontlasten door de verkeersbelasting direct naar de landhoofden af te dragen. Deze aanbevelingen zijn (aanvullend op de uitvraag) op verzoek van de gemeente gedaan.
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
85
Vertrouwelijk
7
Verklarende woordenlijst
De onderstaande tabel bevat geen absolute definities van begrippen maar is een beschrijving van de in Utrecht gehanteerde benamingen met een beschrijving van de daarbij meest voorkomende situaties. Hoewel getracht wordt bij de beschrijvingen om een volledig beeld te geven van de verschillende verschijningsvormen moet opgemerkt worden dat ook hier de uitzondering de regel vormt. Als voornaamste bron is hier het document: Kelders in het stadshart Utrecht – Ontleding van de middeleeuwse haven en zijn begrippen (oktober 2020) voor geraadpleegd. Begrip
Definitie
Estriken
Kleine plavuizen. Deze worden soms aangetroffen als vloerafwerking in de kelders.
Gewelf
Een gewelf is een gebogen schaalvormige bouwconstructie voor het vrij overdekken van een ruimte, die vooral in kerken, kelders, kasteelzalen of bruggen toegepast wordt. [Wikipedia]
Gewelfanker
Een verankering van de werfmuur of kluismuur . Dit type anker loopt tot halverwege de kelder door en is verankerd in het keldergewelf. Gewelfankers zijn soms zichtbaar in de kelder en zijn dan vaak met krammen en ankernagels in het gewelf aangebracht. Er zijn ook gewelfankers toegepast die boven op de gewelven zijn aangebracht
Kluiskelder
Een kelder die haaks op de gracht ligt en toegang geeft tot de kelder van de achter gelegen woning. Deze kelders danken zijn naam aan de kluismuur die de afsluiting van de kelder vormt en direct grenst aan de grachtzijde.
Kluismuur
De muur die een werfkelder afsluit die direct aan de gracht grenst. Om verder verval tegen te gaan heeft de gemeente vanaf de jaren ’50 een deel van de kluismuren vervangen.
Kruin
De top van de boog. Voor de kruin- of steekhoogte is doorgaans de dagmaat genomen: hoogte geboorte tot de top van de boog (binnenzijde).
L-wand
Een betonconstructie in de vorm van een L waarbij de lange zijde op de grond ligt en de korte zijde opstaat.
Nieuwe Gracht
Bij de aanleg van een tweede gracht in de stad Utrecht tussen 1390 en 1393 kreeg deze de naam Nieuwe Gracht en kreeg de bestaande gracht de naam Oude Gracht. De Nieuwe Gracht bestaat uit de huidige Nieuwegracht, Kromme Nieuwegracht, Drift en Plompetorengracht. Voor de juiste aanduiding van deze gracht dient de naam dan ook aan elkaar geschreven te worden.
Nieuwegracht
Het gedeelte van de historische Nieuwe Gracht lopende van Servaasbrug bij het Zocherpark tot de Plompetorenbrug. De gracht is verdeeld in rakken lopende van zuid naar noord, beginnend bij rak 16 en eindigend bij rak 20.
Op-staal
Een (water)bouwkundige benaming die wordt gebruikt voor een fundering die is opgebouwd op de oorspronkelijke (draagkrachtige) bodem. Deze funderingswijze kenmerkt zich doordat een gemetselde wand bij de bodem stapsgewijs wordt verbreed, de zogenaamde versnijding.
Oude Gracht
Bij de aanleg van een Nieuwe Gracht evenwijdig aan de reeds bestaande gracht kreeg de bestaande gracht de naam Oude Gracht. Deze aanduiding wordt niet meer gebruikt, de tegenwoordige spelling is Oudegracht aan elkaar geschreven.
Oudegracht
De huidige benaming van de gracht die loopt van de Zandbrug aan de noordzijde van de stad tot aan de Bijlhouwersbrug. De gracht is verdeeld in rakken lopend van rak 1 in het noorden tot rak 15 in het zuiden.
Plavuizen
Vloerafwerking die wordt aangetroffen in kelders. Plavuizen zijn traditioneel ook gebruikt als afdeklaag op de meestal steens uitgevoerde gewelfboog. Zie ook estriken.
Plompetorengracht
Een gedeelte van de Nieuwe Gracht lopende van de Driftbrug tot de Plompetorenbrug en vormt het laatste rak in de stad, rak 26. De Plompetorengracht werd in 1392 samen met de Nieuwegracht, de Kromme Nieuwegracht en de Drift gerealiseerd, waarschijnlijk om de ontwatering van het gebied te verbeteren als voorbereiding op de aanleg van de bebouwing.
Spuwer
Een natuurstenen waterafvoer die er voor zorgt dat het water dat zich aan de straatzijde verzameld door de muur wordt afgevoerd richting de gracht. Vanuit het gebruik wordt onderscheid gemaakt tussen een straatspuwer en een gewelfspuwer.
Stadsverwarming
Om de woningen te voorzien van warmte zijn deze in een aantal gevallen aangesloten op de stadsverwarming. Aangezien er doorgaans te weinig ruimte tussen de weg en de gewelven aanwezig was om deze leidingen aan te brengen zijn deze vaak door de keldergewelven aangebracht. Minder in gebruik zijnde (kluis)kelders worden ook gebruikt als tussenstation voor deze stadsverwarming.
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
86
Vertrouwelijk
Steunbeer
Een steunbeer (of contrefort) is een massieve plaatselijke verzwaring van het muurwerk om dit te versterken en de zijdelingse druk of spatkrachten van de op de muur rustende gewelven, luchtbogen of kappen op te vangen en naar de fundering af te voeren. Steunberen zijn toegepast bij kademuren (of blinde keermuren aan een werf ) aan de buitenzijde van de muur.
Steunwand
In dit verband wordt hiermee de muur bedoeld vanaf de fundering tot de geboorte van de werfkelder waarop het gewelf is gebouwd. De steunmuur is over het algemeen breed en in verband gemetseld en dient er voor om de spatkrachten uit het keldergewelf op te vangen. In sommige gevallen is deze steunmuur tegen de boog aan gemetseld als steun, en rust het gewelf dus niet op deze muur. In dit geval is de steunwand ook wel steunrib genoemd.
Straatkelder
Een straatkelder is een bijzondere vorm van een werfkelder, en staat haaks op de bestrating. De straatkelders zijn voor zover bekend hetzelfde opgebouwd als werf- en kluiskelders maar zijn door hun ligging tussen twee woningen niet zichtbaar. Doordat deze kelders zich wel onder de openbare weg liggen maar het zicht hierop niet aanwezig is, is deze groep kelders een bijzondere risicogroep van de kelders onder de openbare weg. Een bijzondere vorm van een straatkelder is een kelder die zich bevinden tussen een pand en een brug. Om deze bijzondere tussenvorm, tussen een brugkelder en een straatkelder te duiden wordt deze een pleinkelder genoemd.
Toog
De toog, ook wel gewelf of boog, is de gekromde overspanning van de kelderconstructie. Ook wel steekhoogte genoemd, met de als hoogte van de steekhoogte de hoogte van af de geboorte van de boog tot in de kruin van de boog.
Uitslag
In dit verband een tekening van de werfkelder waarvan de omtrek van de kelder in een vlak is uitgetekend.
Verband
In de bouwkunde wordt onder verband verstaan het ten opzichte van elkaar laten verspringen van verbindingsnaden. Dit wordt gedaan om "breuklijnen" te voorkomen. Het wordt onder andere gebruikt bij metselwerk en bestratingen met tegels of bakstenen, bij het leggen van laminaat en bij het monteren van plafondplaten. Het verband zorgt voor een steviger samenhang tussen de verschillende delen.
Walmuur
De keerconstructie (kleine kademuur) die grenst aan de gracht en het zand en de bestrating van de achterliggende werf keert. Deze keerconstructie is historisch uitgevoerd als een houten beschoeiing, later uitgevoerd in steen en is in tegenstelling tot de werfmuren steeds gefundeerd op palen. Vanaf de jaren ’50 zijn deze grootschalig vervangen door betonnen muren op houten palen of betonnen damwanden met beton en metselwerk afgewerkt. Momenteel is een grote vervanging van de walmuren in uitvoering waarbij de stenen walmuren op houten palen worden vervangen door een stalen damwand met schort (bij brede werven) of door een palenwand met schort (bij smalle werven).
Werfkelder
Een kelder die haaks op de gracht ligt en toegang geeft tot de huiskelder van de achter gelegen woning. Deze kelders danken zijn naam aan de werfmuur die de afsluiting van de kelder vormt aan de werfzijde.
8
Referenties
PIPPARD, A. J. S., TRANTER, E. & CHITTY, L. (1936). The mechanics of the voussoir arch. J. Instn Civ. Engnrs, 4, pp. 281-306. PIPPARD, A. J. S. & ASHBY, K. J. (1938). An experimental study of the voussoir arch. J. Instn Civ. Engnrs, 10, pp. 383-404. PIPPARD, A. J. S. & CHITTY, L. (1941). Repeated load tests on a voussoir arch. Proc. Instn Civ. Engnrs, 17, pp. 79-86. PIPPARD, A. J. S. (1948). The approximate estimation of safe loads on masonry bridges. Civ. Engnr in War, Instn Civ. Engnrs, 1, pp. 365-372. PIPPARD, A. J. S. (1951). A study of the voussoir arch. Natnl Bldg Studies Res. Paper 11, HMSO, London. PIPPARD, A. J. S. (1952). Studies in elastic structures. E. Arnold, London, pp. 276-320. PIPPARD, A. J. S. & BAKER, J. (1968). The analysis of engineering structures. E. Arnold, London, pp. 385-403.
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
87
Vertrouwelijk
Appendix A1
Proces
Het proces om te komen tot een expertoordeel over de belastbaarheid van de kelders en de daaraan hangende vragen is een traject voorzien waarin de volgende stappen worden doorlopen: Tabel 14: Proces en planning van het traject opgesteld door de opdrachtgever.
Voortgangsoverleggen Twee wekelijks zijn voortgangsoverleggen georganiseerd voor de drie adviseurs, de gemeente en eventueel externe specialisten op het vakgebied metselwerkconstructies. In Bijlage A1 staat een overzichtstabel van de aanwezige participanten tijdens de voortgangsoverleggen. Voorafgaand aan de voortgangsoverleggen hebben afstemmingsoverleggen met de drie partners plaatst gevonden (dus zonder GU). Gemeente Utrecht Extern
RHDHV
WB
Antea
Vooroverleg vanuit de gemeente Utrecht op vrijdag 16 oktober 2020 Frank van der Zanden, Jerry Roos, Carlos Genders, Project Frank Linthorst, Project manager Constructeur manager Project Leider Ingenieurs Amsterdam
Jack Post, Project Leider
Wouter Akkermans, Adviseur
Jos Rozema, Project Leider
Thomas Harrewijn, Constructeur
Auke de Wit, Business unit manager
Jitske Kuperus, Adviseur Gert Ploeg, Adviseur Carst Hoppenbrouwer, Adviseur Shirley Smith, Adviseur
Voortgangsoverleg 1 (digitaal) op donderdag 26 november 2020 Frank van der Zanden, Project manager
26 januari 2021
Carlos Genders, Project Frank Linthorst, manager Project Leider
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
Jack Post, Project Leider
BH3201TPRP2010271409
88
Vertrouwelijk
Wouter Akkermans, Adviseur
Thomas Harrewijn, Constructeur
Jitske Kuperus, Adviseur
Rob Vergoossen, Sr. Constructeur
Shima Reyhani Klaas Pacha, Sr. Sanavi, Constructeur Adviseur
Rob van der Sman, Sr. Constructeur Carolina LantingaVermeulen, Constructeru
Voortgangsoverleg 2 (digitaal) op donderdag 10 december 2020 Frank van der Zanden, Jan Rots, Hoogleraar Project manager TUDelft
Carlos Genders, Project Frank Linthorst, manager Project Leider
Jack Post, Project Leider
Wouter Akkermans, Adviseur
Thomas Harrewijn, Constructeur
Shima Reyhani Klaas Pacha, Sanavi, Constructeur Sr. Adviseur
Eelke van den Boogaard, Programma manager
Rob Vergoossen, Sr. Constructeur
Michelle Longo, Constructeur
Thijmen Jasper Focks, Constructeur
Voortgangsoverleg 3 (digitaal) op donderdag 22 december 2020 Frank van der Zanden, Jan Rots, Hoogleraar Project manager TUDelft Wouter Akkermans, Adviseur
Carlos Genders, Project Frank Linthorst, manager Project Leider
Jerry Roos, Thomas Harrewijn, Constructeur Constructeur Ingenieurs Amsterdam
Eelke van den Boogaard, Programma manager
Jack Post, Project Leider
Shima Reyhani Thijmen Jasper Focks, Sanavi, Constructeur Constructeur
Rob Vergoossen, Sr. Constructeur
Jitske Kuperus, Adviseur Gert Ploeg, Adviseur
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
89
Vertrouwelijk
A2
Aslastbeperkingen en ontsluitingsroutes zwaar(der) verkeer in het centrum van Utrecht
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
90
Vertrouwelijk
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
91
Vertrouwelijk
A3
Achtergrondinformatie onderzoek ’s-Hertogenbosch
Achtergrondinformatie m.b.t. onderzoek in ’s-Hertogenbosch is op aanvraag beschikbaar.
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
92
Vertrouwelijk
A4
CUR 124 - Stappenplan voor de prioritering en beoordeling van bestaande bruggen en viaducten
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
93
Vertrouwelijk
A5
CUR 124 Bijlage 3 - Registratie constructieve schades (voor metselwerk)
26 januari 2021
BUREAUSTUDIE EN EXPERTBEOORDELING
BH3201TPRP2010271409
94