Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid

2023

2024

2025

2026

Personele inzet (1fte)

92

92

92

92

Activiteitenbudget

63

188

188

188

Totaal benodigd budget

155

280

280

280

Reeds gedekt in de begroting (x €1.000)

2023

2024

2025

2026

Structureel budget voor digitale veiligheid

30

30

30

30

Bijdrage coalitieakkoord programma Veilige stad

125

250

250

250

0

0

0

0

Financiën uitvoeringsprogramma Digitale Veiligheid (x €1.000)

Saldo niet gedekte kosten

26

Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid

Verantwoording Voor het verbeteren van de digitale weerbaarheid zijn middelen beschik­ baar gesteld vanuit het coalitieakkoord. We verantwoorden over de voortgang op dit uitvoeringsprogramma via de jaarlijkse rapportage van de Veiligheidsagenda 23-26. Voor deze verantwoording wordt het Utrechts sturingsmodel, Rijker Verantwoorden, gehanteerd, waarbij we naast cijfers ook verhalen en ervaringen gebruiken om te laten zien wat we hebben gedaan en wat het effect is.

27

Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid

Begrippen en afkortingen Begrippenlijst In deze begrippenlijst vind u eerst algemene begrippen en vervolgens meer specifieke vormen van cybercriminaliteit. Algemene begrippen Begrip

Toelichting

Cybercrime

Misdrijven die gepleegd worden met een ICT-middel (bijvoorbeeld een computer, smartphone of internetbrowser) die gericht zijn op ICT, zoals hacking, mal- of ransomware en virussen.

Digitale inclusie

Digitale inclusie betekent dat Utrechters toegang hebben tot, gebruik kunnen maken van en weerbaar zijn voor digitale technologie en zo onderdeel (willen) uitmaken van de digitale samenleving. Met speciale aandacht voor groepen in een kwetsbare positie zoals laaggeletterde Utrechters, senioren die niet zelfstandig overweg kunnen op het internet, Utrechters met een beperking en mensen met beperkte financiële middelen.

Gedigitaliseerde criminaliteit

Traditionele misdrijven waarbij ICT als middel wordt ingezet, maar niet het doel is. Voorbeelden zijn helpdeskfraude, fraude met online handel en sextortion.

Geldezelschap

Geldezelschap of geldezel is het verschijnsel waarbij criminelen gebruik maken van de bankrekening van een ander om geld wit te wassen of te verplaatsen. Vaak wordt daarvoor gebruik gemaakt van zogenaamde "katvangers", personen die hun bankrekening beschikbaar stellen in ruil voor een vergoeding.

HackShield

HackShield is een game die kinderen tussen de 8 en 12 jaar oud weerbaar maakt tegen cybercriminaliteit.

Mediateam

Ontwikkelt lesmateriaal voor primair en voortgezet onderwijs op het gebied van mediawijsheid, informatievaardigheden, ICT basisvaardigheden en computational thinking.

Online normoverschrijdend gedrag

Online gedrag dat niet strafbaar is, maar wel schadelijk, zoals cyberpesten, shame sexting, het verspreiden van desinformatie of het delen van bood­ schappen die leiden tot schadelijke polarisatie of maatschappelijke onrust.

Stadsmakers digitale veiligheid

Stadsmakers digitale veiligheid wonen in Utrecht en willen graag hun steentje bijdragen aan de digitale veiligheid van de stad en haar inwoners. Dit doen zij op verschillende manieren: de een geeft weerbaarheidstrainingen aan senioren, de ander geeft gastlessen op school. Deze activiteiten kunnen voortkomen uit vragen van partners uit de stad, of kunnen de Stadsmakers zelf initiëren; aansluitend op ieders expertise.

28

Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid

Vormen van cybercriminaliteit Vorm

Toelichting

CEO-fraude

Vorm van fraude waarbij een medewerker een e-mail krijgt waarbij de afzender de CEO of directeur lijkt. De afzender vraagt om een geldbedrag over te maken. Vaak is er volgens de afzender haast geboden bij de betaling. De medewerker maakt nietsvermoedend het geldbedrag over en later, wanneer de medewerker contact heeft gehad met de echte directeur, blijkt sprake te zijn van oplichting.

Cybercrime-as-a-service (CaaS)

Het aanbieden van cybercrimediensten en -toolkits via illegale marktplaatsen op het darkweb, zoals bijvoorbeeld voor het uitvoeren van een DDoS aanval of scripts voor phishing.

Distributed Denial-of-Service-aanval (DDoS aanval)

Criminelen versturen enorm veel dataverkeer naar een server, website of app. Omdat er zoveel verzoeken tegelijk verwerkt moeten worden, wordt het verkeer van en naar de website geblokkeerd en kan zelfs de server van de dienst crashen. Gevolg is dat de dienst slecht of helemaal niet bereikbaar is voor bezoekers.

Fraude met betaalproducten

Simmen of skimming: het onrechtmatig kopiëren van betaalkaartgegevens.

Fraude met online handel (internetoplichting)

Internetoplichting komt voor bij het (ver)kopen van spullen online, bijvoorbeeld via sociale media of een online marktplaats. Er is sprake van internet­ oplichting als iemand een product betaalt, maar vervolgens niks ontvangt. Of een product wordt opgestuurd door de verkoper, maar ontvangt geen betaling.

Grooming: digitaal kinderlokken

Er is sprake van grooming als een volwassene via ICT contact legt met een kind, met de intentie om dat kind te ontmoeten met het doel om seksueel misbruik te plegen of kinderpornografische afbeeldingen te produceren.

Helpdeskfraude

Helpdeskfraude is een vorm van telefonische oplichting, waarbij fraudeurs bellen en doen alsof ze helpdeskmedewerkers van grote, bekende bedrijven zijn. Tegen betaling kunnen ze je helpen met niet-bestaande virussen, of proberen toegang tot je computer te verkrijgen. Ook bankhelpdeskfraude komt veel voor, dan bellen zogenaamd medewerkers van een bekende bank.

Identiteitsfraude

Bij identiteitsfraude maken criminelen misbruik van valse of gestolen identiteitsgegevens. Ze kopen bijvoorbeeld op naam van iemand anders spullen zonder te betalen.

Multifactorauthenticatie

Een extra veiligheidslaag in de toegangsvereisten van een systeem of applicatie. Factoren worden ingedeeld in drie categorieën: iets weten (bijvoor­ beeld een wachtwoord), iets hebben (bijvoorbeeld een token) of iets zijn (bijvoorbeeld een vingerafdruk). Bij minimaal twee factoren, spreken we van multifactorauthenticatie.

Phishing

Via e-mail, sms of Whatsapp proberen informatie (zoals wachtwoorden) te verkrijgen.

29

Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid

Vorm

Toelichting

Ransomware

Malware die je systeem, netwerk of data op slot zet. Criminelen eisen betaling om weer toegang te krijgen tot systemen.

Sexting en shame sexting

Sexting is het versturen van seksueel getinte berichten, foto's of video's. Dit is in essentie onschuldig. Wanneer de seksueel getinte beelden in de verkeerde handen terechtkomen en ongewild verspreid worden, is sprake van ‘shame sexting’. De beelden worden doorgestuurd uit bijvoorbeeld wraak of na een ruzie.

Sextortion

Dreigen met het doorsturen van (pikant getinte) beelden als chantagemiddel.

Vriend-in-nood fraude

Bij vriend-in-noodfraude krijgt het slachtoffer via WhatsApp zogenaamd een dringend verzoek van een vriend(in), familielid of bekende om snel geld over te maken. In werkelijkheid komt het appje van een cybercrimineel die zich voordoet als een bekende en geld wil aftroggelen.

30

Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid

Afkortingenlijst Afkorting

Toelichting

AI

Kunstmatige intelligentie

Caas

Cybercrime-as-a-service (zie begrippenlijst)

CBS

Centraal Bureau voor Statistiek

CISO

Chief Information Security Officer: houdt in een organisatie toezicht op de informatie-, cyber- en technologiebeveiliging.

DDoS

Distributed Denial-of-Service-aanval (type cyberaanval, zie begrippenlijst)

DOCK

Welzijnswerk Utrecht

DTC

Digital Trust Center: platform vanuit het ministerie van Economische zaken en Klimaat om (kleinere) ondernemers

G4

De vier grote steden: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht

ISIDOOR

Een grootschalige cyberoefening georganiseerd door het NCSC in samenwerking met de NCTV.

JoU

Jongerenwerk Utrecht

KVO

Keurmerk Veilig Ondernemen

NCTV

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid

NSCS

Nationaal Cyber Security Centrum

OM

Openbaar Ministerie

PVO en PVO M-NL

Platform Veilig Ondernemen. Regionaal is onze partner Platform Veilig Ondernemen Midden-Nederland (PVO M-NL)

RIEC

Regionale Informatie- en Expertise Centra: richten zich op ondermijnende criminaliteit

RVS

Bureau Regionale Veiligheidsstrategie Midden-Nederland

VRU

Veiligheidsregio Utrecht: samenwerkingsverband van en voor alle 26 Utrechtse gemeenten in de provincie Utrecht

31

Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid

CCV, Sociale media als hulpmiddel in de strijd tegen cybercriminaliteit https://ccv-secondant.nl/platform/article/sociale-media-als-hulpmiddel-in-de-strijd-tegen-cybercriminaliteit-1 NSCR, Negatief en positief cybergedrag gaat vaak samen bij jongeren die ICT-onderwijs volgen https://nscr.nl/negatief-en-positief-cybergedrag-gaat-vaak-samen-bij-jongeren-die-ict-onderwijs-volgen/ Universiteit van Twente, Probleemverkenning ‘Cybercrime en Jeugd’ - Een kwalitatief onderzoek naar de verschillende vormen van cybercriminaliteit gepleegd door jongeren tot 18 jaar, en hun achtergrondkenmerken, motieven en criminele carrières https://essay.utwente.nl/63512/ Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum, Jeugdige daders van cybercrime in Nederland https://repository.wodc.nl/handle/20.500.12832/1975 Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum, Meer kennis over cyber- en gedigitaliseerde criminaliteit nodig https://www.wodc.nl/actueel/nieuws/2020/09/11/meer-kennis-over-cyber--en-gedigitaliseerde-criminaliteit-nodig

Bronnen

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum, Cyberdaders: uniek profiel, unieke aanpak https://www.wodc.nl/actueel/nieuws/2020/01/28/cyberdaders-uniek-profiel-unieke-aanpak

32

Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid

Colofon Januari 2024 Gemeente Utrecht Openbare orde en veiligheid Fotografie Pagina 3: Femke van den Heuvel Pagina 17: GRATE agency Beeld op de cover en backcover zijn door AI gegenereerd

Ontwerp en Illustraties Enof creatieve communicatie Contactgegevens Postbus 16200 3500 CE Utrecht Telefoon: 14 300 (verkort nummer) 2023-002.ENOF

33