CConstaterende datUtrecht
Koppel je AI →
Document · PDF

Rekenkamerrapport 'Stof tot nadenken'

Commissie Samenleving 24 september 2026, gemeente UtrechtBij agendapunt: Raadsvoorstel Rekenkamerrapport 'Stof tot nadenken'43.407 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 5

Sturing aanbieders richt zich in hoofdzaak op de aantallen cliënten, in de monitoring en bijsturing van de inzet ligt een sterke focus op (het terugdringen van) wachtlijsten Afspraken met de aanbieders van hulp bij het huishouden legt de gemeente vast in de Partnerschapsakte Hulp bij het huishouden, het formele contract tussen de gemeente en de 83 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 84 Een tertaal behelst een periode van vier maanden. 85 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. En: Rekenkamer Utrecht (2026). Interview aanbieder. 86 Ambtelijke wederhoorreactie op de conceptnota van bevindingen van de Rekenkamer Utrecht. 87 Ambtelijke wederhoorreactie op de conceptnota van bevindingen van de Rekenkamer Utrecht . 88 Van onder handen werk is bijvoorbeeld sprake als er al gesprekken met de cliënten worden gevoerd, volgens een aanbieder in het proces richting zorg is, maar de ondersteuning nog niet daadwerkelijk bij de cliënt is gestart. 56 aanbieders. Daarbij is de inzet om de afspraken ‘zo concreet mogelijk’ te maken.89 Als bijlage bij het contract is daarom in 2023 een document met uitvoeringsafspraken opgesteld.90 Over de samenwerking met de gemeente zijn ook afspraken gemaakt over de frequentie van overleg.

In de eerste fase van de transformatie (in 2022) was dat maandelijks, na 2022 zou dat minimaal per kwartaal zijn, later is overgegaan naar tertaalgesprekken die dus één keer per vier maanden met elke aanbieder worden gevoerd. Los daarvan zijn er volgens de gemeentelijk betrokkenen veelvuldig en waar nodig contacten met de aanbieders.91 Ook de wethouder geeft aan met regelmaat gesprekken te voeren met de aanbieders en hulpen over de uitvoering van deze voorziening.92 De periodieke overleggen met de aanbieders zijn belangrijke momenten om de gemaakte afspraken met elkaar te beoordelen en bespreken. In de uitvoeringsafspraken is vastgelegd dat ondersteuning tijdig moet worden geboden. Aanbieders moeten zo snel als mogelijk, maar uiterlijk binnen vijf werkdagen na ontvangst van de verwijzing contact opnemen met de rechthebbende voor een eerste afspraak. Vervolgens zou de ondersteuning geleverd moeten worden binnen een termijn van twee weken.93 Dit bleek in de onderzoeksperiode – de laatste jaren met name in gebied Zuid – vrijwel niet haalbaar te zijn geweest. Al vanaf 2018 is in Utrecht namelijk sprake van wachtlijstproblematiek. Zo meldt het college destijds in een raadsbrief dat alle aanbieders die de gemeente heeft gecontracteerd te maken hebben met krapte op de arbeidsmarkt en daardoor niet voldoende personeel kunnen werven.

Het tekort betekent dat nieuwe klanten niet direct bediend kunnen worden.94 Overigens is de gemeente Utrecht hierin niet uniek; zo merkt een aanbieder op dat ook in andere gemeenten waar zij actief zijn wachtlijsten bestaan.95 In de periode tot en met 2022 werden de wachtlijsten beheerd door het Wmo-loket, waarbij in overzichten op weekbasis de ontwikkeling werd bijgehouden. Voor de jaren 2020, 2021 en 2022 zijn deze overzichten nog beschikbaar en bij de rekenkamer aangeleverd.96 Wij zien daarin de volgende ontwikkeling: ▪ In 2020 blijkt de wachtlijst aan het begin van het jaar rond de 250 te liggen, neemt daarna in omvang af richting de zomer en loopt dan tijdelijk weer op. Het jaar eindigt met 84 wachtenden. ▪ 2021 kent eenzelfde patroon met een afname van de wachtlijst richting de zomer, met een sterke toename daarna. Zo zijn er in week 50 in totaal 462 wachtenden, waarvan 68 nieuwe cliënten (15%) sinds augustus van dat jaar. 89 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 90 Gemeente Utrecht (21 december 2023). Uitvoeringsafspraken Hulp bij het huishouden. 91 Ambtelijke wederhoorreactie op de conceptnota van bevindingen van de Rekenkamer Utrecht . 92 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 93 Gemeente Utrecht (21 december 2023). Uitvoeringsafspraken Hulp bij het huishouden, p. 4. 94 Gemeente Utrecht (19 november 2018).

Raadsbrief Ontwikkelingen in hulp bij het huishouden. 95 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview aanbieder. 96 Gemeente Utrecht (23 juli 2025). Memo Rekenkameronderzoek HbH informatie over wachtlijsten; Excelbestanden met het lijstwerk voor 2020, 2021 en 2022. ▪ | In 2022 lopen de wachtlijsten op naar rond de 750 wachtenden rond week 46 en zijn wachttijden van een half jaar tot negen maanden geen uitzondering meer. In de periode van de transitie van negentien aanbieders (die stadsbreed leverden) naar vier aanbieders (die gebiedsgericht in Noord of Zuid leveren, zie ook figuur 2.5), zijn er cliënten geweest die zorg ontvingen van een ‘latende’97 aanbieder, maar niet aansluitend over konden stappen naar een gegunde aanbieder. Van deze groep cliënten is in de periode van het najaar 2021 tot eind 2022 op weekbasis een wachtlijst bijgehouden. | 98 Hierin is duidelijk een piek te zien in de laatste weken van 2021. Aanvullend wordt hierbij toegelicht | dat bij de transitiemomenten – het moment dat aanbieders stopten, een eerste deel op 1 januari 2022 en een tweede deel op 1 mei 2022 – zichtbaar wordt dat cliënten al eerder werden teruggegeven door latende aanbieders. Aanbieders vielen op die momenten ‘weg’ als hun zorghulpen bijvoorbeeld niet overstapten naar een gegunde aanbieder.

Er waren latende aanbieders die hun zorghulpen niet informeerden, hen in andere regio's lieten werken of via een PGB aan de slag lieten gaan. Daarmee kon door de gemeente niet voor iedereen meteen een nieuwe zorghulp bij een van de gecontracteerde aanbieders worden gevonden. In de loop van 2022 kwamen er steeds cliënten van latende aanbieders bij, doordat indicaties bijvoorbeeld onterecht door een latende aanbieder waren aangemerkt als niet meer actief of waren afgesloten. Inwoners meldden zich daarom zelf bij het Wmo-loket met de vraag waarom zij niet overgezet waren naar een nieuwe aanbieder. Inwoners die van een latende aanbieder kwamen, kregen samen met ‘spoed en urgente cliënten’ voorrang op nieuwe cliënten.99 Vanaf 2023 is het beheer van de wachtlijsten bij de vier aanbieders belegd. In tabel 3.4 is aan de hand van de raadsinformatiebrieven die over hulp bij het huishouden zijn gestuurd de ontwikkeling van de wachtlijsten en wachttijden opgenomen. Daarbij wordt | aan de hand van het gerapporteerde ook duidelijk wat de oorzaken van de wachtlijstproblematiek zijn en welke maatregelen zijn getroffen om de wachtlijsten en wachttijden terug te dringen. Tabel 3.4 | Situatie rond de wachtlijsten en wachttijden met name in de periode van de transformatie nauwlettend gevolgd en aan de gemeenteraad gerapporteerd.

Tijdstip | Gerapporteerde inhoud | Omvang (ontwikkelingen, oorzaken en verklaringen, maatregelen) | wacht- lijst September | - | Per 1 september 2019 wachten 337 inwoners op hulp bij het | 337 2019100 | huishouden. 97 Een latende aanbieder is een aanbieder die niet meer in een gebied (of helemaal niet meer in Utrecht) gecontracteerd is. 98 Gemeente Utrecht (23 juli 2025). Excel Teruggegeven cliënten van latende aanbieders. 99 Gemeente Utrecht (23 juli 2025). Memo Rekenkameronderzoek HbH informatie over wachtlijsten. 100 Gemeente Utrecht (15 oktober 2019). Raadsbrief Personeelstekort Hulp bij het huishouden. 57 - | Ondanks de uitgevoerde maatregelen die in de raadsbrief van 19 november 2018 zijn benoemd is de wachtlijst gegroeid. November | - | Tijdens de zomer van 2021 is de wachtlijst opgelopen. Tijdens de | 286 2021101 | vakanties is de bezetting altijd dun, en door het aflopen van de coronamaatregelen wijken veel hulpen uit naar andere sectoren zoals de horeca. De wachtlijst per 21 oktober 2021 bedraagt 286 personen. - | De transitie van hulp bij het huishouden en de oplopende wachtlijst speelt zich af tegen de context van een krappe arbeidsmarkt. Februari | - | De arbeidsmarkt blijft ontzettend krap.

En omdat niet alle hulpen | 513 2022102 | overstapten en het feit dat aanbieders die stopten per 1 januari 2022 al vroegtijdig cliënten moesten terugmelden nam de wachtlijst eind 2021 flink toe. In week 1 van 2022 bedroeg de wachtlijst 513 cliënten. - | Inmiddels is de wachtlijst weer gedaald, naar ongeveer 280 | 280 wachtenden. Juni 2022103 | - | Op 14 juni 2022 telt de wachtlijst in totaal 605 cliënten: 202 in | 211 gebied Noord en 403 in gebied Zuid. | + - | 211 cliënten op de wachtlijst komen van een latende aanbieder, | 394 394 cliënten hebben nog niet eerder hulp bij het huishouden | = ontvangen. | 605 Juli 2022104 | - | Alle cliënten van de latende partijen (526) zijn uiterlijk half januari | 209 2022 bij een gegunde partij geplaatst. Het tweede deel van de | + transitie vond op 1 mei 2022 plaats. Van alle overgebleven | 394 cliënten op dat moment (1.444) wachten momenteel nog 209 | = cliënten op een plek. | 603 - | De wachtlijst voor nieuwe cliënten bedraagt op dit moment 394. Juli 2022105 | - | Inmiddels hebben alle wachtende cliënten van latende aanbieders | 476 uit de transitie van 1 mei 2022 een plek bij de gegunde aanbieders. - | De wachtlijst met nieuwe cliënten is sinds de memo van 17 juni 2022 opgelopen tot 476: 171 in gebied Noord en 305 in gebied Zuid. 101 Gemeente Utrecht (4 november 2021). Raadsbrief Transitie bij het huishouden, toezeggingen 20/T412.

102 Gemeente Utrecht (24 februari 2022). Raadsbrief Stand van zaken transitie hulp bij het huishouden; T21-535. 103 Gemeente Utrecht (17 juni 2022). Memo Rapportage wachtlijstcijfers n.a.v. vragenuur 2 juni. 104 Gemeente Utrecht (4 juli 2022). Raadsbrief Afschrift beantwoording vragen nationale ombudsman hulp bij het huishouden. 105 Gemeente Utrecht (8 juli 2022). Raadsbrief Rapportage update wachtlijstcijfers hulp bij het huishouden n.a.v. memo 17 juni. 58 September | - | De wachtlijst met nieuwe cliënten is sinds de raadsbrief van 7 juli | 647 2022106 | 2022 verder opgelopen met 171 cliënten: 35 in gebied Noord en 136 in gebied Zuid. - | Wekelijks bespreekt de gemeente de verwachte capaciteitsontwikkelingen en de impact daarvan op de prognoses en de wachtlijst met de aanbieders. Nu de zomerperiode voorbij is ontstaat er ruimte om de wachtlijst te verminderen. Op basis van de inspanningen van de aanbieders voor de komende periode verwacht de gemeente dat de wachtlijst de komende maanden weer significant af zal nemen, met circa 50% t.o.v. de huidige wachtlijstcijfers. Januari | - | Er is nog steeds een wachtlijst. Omdat alle cliënten van latende | 562 2023107 | aanbieders zijn geplaatst zullen de nieuwe aanbieders de wachtlijst proberen terug te dringen. - | De wachtlijst is sinds september 2022 afgenomen van 647 naar 562.

Gebied Noord: 87 wachtenden, gebied Zuid: 475 wachtenden. Juli 2023108 | - | De wachtlijst is sinds januari 2023 afgenomen van 562 | 298 wachtenden naar 298: 29 in gebied Noord en 269 in gebied Zuid. - | In gebied Noord is de wachtlijst dus bijna weggewerkt. De aanbieders hebben hierdoor goed zicht op wat er nodig is en hoe daarop in te spelen. "Aanbieders en cliënten hebben ook echt voordeel van het wijkgericht werken en het feit dat het beheer van de wachtlijst is belegd bij de aanbieders."109 - | De maximale wachttijd in gebied Noord is teruggebracht van 10,7 maanden in januari 2023 naar 2,6 maanden. In gebied Zuid is de maximale wachttijd opgelopen van 11,6 maanden in januari 2023 naar 17,5 maanden. November | - | De wachtlijst is sinds juli 2023 iets gestegen van 298 naar 314 | 314 2023110 | wachtenden: 15 in Noord (afname) en 399 in Zuid (toename). - | De maximale wachttijd is in beide gebieden afgenomen. Noord: van 2,6 maanden in juli 2023 naar 1,2 maand. Zuid: van 17,5 maanden in juli 2023 naar 10,4 maanden. April 2024111 | - | De wachtlijst is in gebied Noord weggewerkt. In Zuid is de | 170 wachtlijst sinds november 2023 afgenomen van 399 naar 170 wachtenden. Aanbieders beheren hun eigen wachtlijsten, maar 106 Gemeente Utrecht (8 september 2022). Raadsbrief Rapportage update wachtlijstcijfers hulp bij het huishouden n.a.v. raadsbrief 7 juli.

107 Gemeente Utrecht (31 januari 2023). Raadsbrief Stand van zaken wachtlijst hulp bij het huishouden. 108 Gemeente Utrecht (4 juli 2023). Raadsbrief Stand van zaken wachtlijst hulp bij het huishouden. 109 Gemeente Utrecht (4 juli 2023). Raadsbrief Stand van zaken wachtlijst hulp bij het huishouden, p. 2. 110 Gemeente Utrecht (29 november 2023). Raadsbrief Stand van zaken hulp bij het huishouden. 111 Gemeente Utrecht (9 april 2024). Raadsbrief Update ontwikkeling wachtlijsten hulp bij huishouden. 59 60 wisselen regelmatig onderling de langst wachtenden uit zodat deze wel zo snel mogelijk hulp bij het huishouden kunnen ontvangen. November 2024112 - In gebied Noord is de wachtlijst nog steeds weggewerkt. De wachtlijst is gebied Zuid is sinds april 2024 toegenomen tot 210 wachtenden. - De maximale wachttijd in gebied Zuid is in wijken toegenomen en in andere wijken afgenomen. De grootste maximale wachttijd is in Leidsche Rijn met 13,9 maanden. 61% van de wachtenden wacht op dit moment tussen de 0 en 3 maanden op hulp bij het huishouden. En 3% wacht 12+ maanden. 210 Maart 2025113 - In gebied Noord is nog steeds geen sprake van een wachtlijst. Het aantal wachtenden in gebied Zuid is sinds de vorige raadsbrief met 80% afgenomen tot 40 wachtenden. - Sinds november 2024 is ook de maximale wachttijd afgenomen.

De langste maximale wachttijd is op dit moment in Kanaleneiland (6,4 maanden). 52,5% van de wachtenden wacht tussen de 0 en 3 maanden op hulp bij het huishouden. 42,5% wacht tussen de 3 en 6 maanden. In november 2024 werden verschillende wachttijden gezien in gebied Zuid tussen Emile Thuiszorg en Tzorg. Het doel is om in de zomer van 2025 of zoveel eerder de wachttijd te hebben teruggebracht tot de reguliere doorlooptijd. 40 Bron: Rekenkamer Utrecht (2026) o.b.v. Gemeente Utrecht (2018 t/m 2025). Raadsbrieven Hulp bij het huishouden. In de periode waarin sprake was van hoge wachtlijsten is in de gemeentelijke organisatie het dashboard vaker gedraaid en is de wachtlijstinformatie vaker opgevraagd bij de aanbieders. Betrokkenen geven aan dat door de beschikbaarheid van actuele informatie beter kon worden bijgestuurd.114 Als bij de ene aanbieder sprake was van grote wachtlijsten, werd een andere aanbieder die ruimte in de capaciteit had gevraagd om dit op te vullen. Hierover zijn door de gemeente afspraken gemaakt met de aanbieders, omdat het verschuiven van cliënten ook direct gevolgen heeft voor de financiële afspraken.

De verschuivingen hebben eraan bijgedragen dat inwoners sneller hulp bij het huishouden hebben ontvangen, dan zonder bijsturing het geval zou zijn geweest.115 Aanbieders staan met name binnen hun gebied in nauw contact met elkaar zodat eventueel langst wachtenden overgedragen kunnen worden.116 Gemeentelijk betrokkenen, de wethouder en de aanbieders benadrukken allen het grote belang van het terugdringen van wachtlijsten. Duidelijk is dat inwoners op deze wachtlijsten 112 Gemeente Utrecht (12 november 2024). Raadsbrief Ontwikkelingen Hulp bij het Huishouden. 113 Gemeente Utrecht (25 maart 2025). Raadsbrief Hulp bij Huishouden – maart 2025. 114 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 115 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 116 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview aanbieder. 61 ondersteuning nodig hebben en daar recht op hebben, maar dat het onvoldoende lukt om dit (tijdig) te leveren.117 Tegelijkertijd is duidelijk dat er jaarlijks rond de zomerperiode maar ook structureel door de krappe arbeidsmarkt knelpunten zullen blijven. Verschillende aanbieders hebben daarom op verzoek van de gemeente ook zelf een plan van aanpak opgesteld om de wachtlijsten aan te pakken.118 De wethouder geeft daarnaast aan dat de aanbieders opgeroepen zijn om met een zomerplan te komen.

“Ieder jaar is zichtbaar dat de wachtlijsten in de zomerperiode toenemen, dat mag geen verrassing meer zijn. Met het opstellen van een zomerplan moeten aanbieders daar beter op kunnen anticiperen.”119 Daarnaast worden de verschillen in de stad met regelmaat in gesprekken en documenten benoemd. Met name in de wijken Vleuten-De Meern en Leidsche Rijn groeit het aantal inwoners dat ondersteuning nodig heeft sterker dan gemiddeld. De vraag en instroom liggen in gebied Zuid daardoor hoger dan in Noord, terwijl het in deze wijken ook moeilijk blijkt om voldoende zorghulpen te vinden. Dit vertaalt zich samen in de hardnekkiger wachtlijsten in deze wijken.120 Gemeentelijke monitoring en sturing bij de aanbieders gericht op bereik, beschikbaarheid en kwaliteit Naast de informatie over de ontwikkeling van de wachtlijsten en de wachttijden hebben wij ook breder onderzocht in hoeverre de gemeente monitoringsinformatie benut om op het gevoerde beleid bij hulp bij het huishouden bij te sturen. Uit de gesprekken met gemeentelijk betrokkenen121 en de uitvoeringsafspraken122 blijkt dat de gemeente de monitoring en bijsturing van het beleid en de inzet van de aanbieders oorspronkelijk wilde richten op drie hoofdonderdelen: ▪ De stand- en stroomcijfers: bereik (aantal cliënten), instroom en uitstroom, onderverdeeld per periode.

▪ Effectiviteit: doelbereik, snelheid en cliëntervaring (ervaren toegankelijkheid, kwaliteit en effect). ▪ Kwaliteit: klachten, kwaliteitsbeleid, ervaringen samenwerkingspartners, en cliëntervaring (Ervaringwijzer123, cliëntervaringsonderzoek). De hoofdlijnen hiervan zijn vastgehouden en nog altijd vaste onderdelen in de tertaalgesprekken.124 In de verslagen worden deze onderdelen stelselindicatoren genoemd, en getiteld als i. Bereik, ii. Beschikbaarheid, iii. Kwaliteit, en iv. Budget. Voor dit laatste punt 117 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. En: Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews aanbieders. 118 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews aanbieders. 119 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 120 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews aanbieders. 121 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 122 Gemeente Utrecht (21 december 2023). Uitvoeringsafspraken Hulp bij het huishouden, p. 13. 123 De Ervaringwijzer is een digitale tool waarmee vragenlijsten aan cliënten verstuurd kunnen worden. 124 Rekenkamer Utrecht o.b.v. door de gemeente Utrecht aangeleverde notulen en verslagen van de gesprekken die met de verschillende aanbieders zijn gevoerd in de jaren 2022 tot heden. 62 geldt dat de uitvoering moet plaatsvinden binnen het vastgestelde budgettaire kader.

In paragraaf 3.2 gaan we uitgebreider in op de afspraken die daarover en over de verdere financiële informatie zijn gemaakt. De gemeente Utrecht beoogt met de monitoringsinformatie niet alleen verantwoording achteraf, maar ook het tijdig signaleren van problemen, zo nodig bijsturen en daarvan leren. Bijsturing blijkt in de praktijk echter bij een aantal autonome ontwikkelingen lastig tot niet te realiseren. Het gaat dan bijvoorbeeld om een hogere instroom van jongeren of van meer vermogende aanvragers. Betrokkenen geven als verklaring dat met de landelijke invoering van het abonnementstarief de instroom van deze groepen hoger is. En dat daar dan feitelijk geen invloed op uitgeoefend kan én mag worden omdat het recht op de voorziening er is (ongeacht inkomensniveau).125 Er is door de gemeente wel een brief gestuurd om inwoners op te roepen als ze het kunnen regelen om dat te doen (solidariteitsoproep).126 Naast de individuele gesprekken per aanbieder organiseert de gemeente sinds 2022 ook jaarlijks verschillende bijeenkomsten. Dit kan gaan over een thema of een gebiedsgerichte bespreking zijn en aanbieders worden geacht hier desgevraagd een actieve bijdrage aan te leveren.127 We komen hier in paragraaf 4.2 – bij het wijkgericht werken – op terug. De gemeente heeft de verantwoordelijkheid voor de aansluiting op de klantbehoefte belegd bij de aanbieders.

Het inzicht in de klanttevredenheid en verzilvering is gemankeerd wat de bijsturing vanuit de gemeente hierop bemoeilijkt Met de transformatie van de hulp bij het huishouden zijn nieuwe afspraken gemaakt over het toegangsproces en over de situaties die aanleiding kunnen zijn om als gemeente en aanbieders in gesprek te gaan over aanpassing van ‘het vierkant’.128 Het gaat dan om: ▪ De ontwikkeling in de cliëntstromen – indien deze afwijkend is van de verwachting. ▪ Wijzigingen die effect hebben op het uurtarief – voortkomend uit de cao of af te dragen premies. ▪ Aanpassingen naar aanleiding van pilots die in samenwerking worden gedaan. ▪ Wetswijzigingen of beleidswijzigingen die invloed hebben op de te leveren ondersteuning of het beschikbare budget. Het aspect van de behoeften van de klant en de eventuele ontwikkelingen daarin zijn hierbij niet benoemd en vastgelegd. De gemeente heeft de verantwoordelijkheid voor het vaststellen van het exacte aantal uren hulp bij het huishouden dat nodig is om een schoon en leefbaar huis te realiseren belegd bij de aanbieders, waarbij de cliënten in principe de basisvoorziening krijgen. De aanbieder bepaalt vanuit deze basis vervolgens samen met de cliënt wat er nodig is. De zorgaanbieder 125 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 126 Ambtelijke wederhoorreactie op de conceptnota van bevindingen van de Rekenkamer Utrecht .

127 Gemeente Utrecht (21 december 2023). Uitvoeringsafspraken Hulp bij het huishouden. 128 Gemeente Utrecht (21 december 2023). Uitvoeringsafspraken Hulp bij het huishouden. 63 moet daarvoor samen met de inwoner een plan opstellen en dat samen vaststellen.129 Daarbij geldt voor de aanbieder ook de plicht om regelmatig met de cliënt de geboden ondersteuning te evalueren en na te gaan of dit ‘doet wat nodig is’. Hoe vaak ‘regelmatig’ in de praktijk moet zijn is in de uitvoeringsafspraken met aanbieders niet gespecificeerd.130 Navraag van de rekenkamer bij de vier aanbieders over de mate van verzilvering van het aantal uren en hoe vaak inwoners bijvoorbeeld om de week hulp ontvangen levert een wisselend beeld op: ▪ Aanbieder 1 geeft aan dat over de verzilvering niet direct wat te zeggen is. “Maar weinig mensen krijgen om de week hulp.”131 ▪ Aanbieder 2 heeft aangegeven het aantal uren hulp van cliënten bij te houden, en heeft hierover concrete data aangeleverd waaruit blijkt dat het verzilveringspercentage in 2024 ruim 84% is.132 ▪ Aanbieder 3 geeft aan dat op dit moment ongeveer 84% van de cliënten de volledige 105 uur hulp bij het huishouden ontvangt.133 ▪ Aanbieder 4 meldt dat alle cliënten de basisvoorziening krijgen aangeboden.

In de praktijk blijkt cliënten soms ook minder uren krijgen als ze dat zelf willen of wanneer zij bijvoorbeeld uitsluitend op een specifiek moment / dagdeel hulp willen krijgen.134 De gemeente Utrecht heeft bij de berekening van ‘het vierkant’ in de periode 2021 – 2022 gerekend met een (historisch) verzilveringspercentage van 80%, maar heeft van de latere jaren zelf geen actuele gegevens beschikbaar van het daadwerkelijke verzilveringspercentage dat door de aanbieders wordt gerealiseerd.135 We constateren ook dat de vier aanbieders nog altijd verschillend omgaan met de metingen van de klanttevredenheid. In principe geldt voor de aanbieders de afspraak met de gemeente Utrecht dat wordt deelgenomen aan het cliëntervaringsonderzoek aan de hand van de Ervaringwijzer, “(…) eventueel aangevuld met eigen cliëntervaringsonderzoek.”136 De gemeente zet sinds enkele jaren voor alle Wmo-voorzieningen de Ervaringwijzer in voor het meten van de ervaringen en tevredenheid van cliënten. Doel was om dit instrument met korte en begrijpelijke vragen toegankelijker te laten zijn dan de vragenlijsten uit het verleden.137 Om inzicht te geven in welke informatie de gemeente en aanbieders met de Ervaringwijzer ophalen bevat box 3.5 de vragen uit de Ervaringwijzer die aan cliënten worden gesteld. 129 Gemeente Utrecht (oktober 2023). Toegangsproces Zorg in Natura voor hulp bij huishouden in Utrecht.

130 Gemeente Utrecht (21 december 2023). Uitvoeringsafspraken Hulp bij het huishouden. 131 Rekenkamer Utrecht (2026). E-mail aanbieder. 132 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview aanbieder. En: Rekenkamer Utrecht (2026). E-mail aanbieder. 133 Rekenkamer Utrecht (2026). E-mail aanbieder. 134 Rekenkamer Utrecht (2026). E-mail aanbieder. 135 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 136 Gemeente Utrecht (21 december 2023). Uitvoeringsafspraken Hulp bij het huishouden, p. 13. 137 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 64 Box 3.5 Vragenlijst Ervaringwijzer De vragenlijst van de Ervaringwijzer kent sinds april 2024 een nieuwe opzet en bestaat sindsdien uit (in totaal) twaalf vragen verdeeld over de vier onderdelen 138: De ervaren toegankelijkheid aan de hand van drie stellingen: 1. Ik heb prettig contact met de hulp. 2. De zorgorganisatie heeft duidelijk uitgelegd wat ik kan verwachten van hulp bij het huishouden. 3. Als ik vragen of klachten heb over de hulp bij het huishouden kan ik dit makkelijk bespreken met de zorgorganisatie. De ervaren kwaliteit aan de hand van vijf stellingen: 1. De zorgaanbieder heeft samen met mij goede afspraken gemaakt over wie wat doet in het huishouden. 2. De afspraken over de hulp bij het huishouden zijn vastgelegd in een plan. 3. Er wordt met enige regelmaat samen met mij bekeken of de hulp bij het huishouden (nog) passend is. 4.

Als de hulp denkt dat ik meer of andere ondersteuning nodig heb, wordt dat met mij besproken. 5. Ik ben tevreden over de hulp die ik krijg bij het schoonhouden van mijn huis. De ervaren effect aan de hand van twee stellingen: 1. Door de hulp bij het huishouden heb ik een schoon en leefbaar huis. 2. Door de hulp bij het huishouden kan ik mij thuis beter redden. Aanvullende informatie die de cliënt verder wil meegeven. Hierbij wordt expliciet vermeld dat de cliënt geen persoonsgegevens als naam en telefoonnummer moet invullen. 1. Wat gaat goed? 2. Wat kan beter? Uit de verslagen van de tertaalgesprekken139 blijkt dat de cliënttevredenheid de afgelopen jaren structureel onderdeel was van gesprek tussen gemeente en aanbieders. Daarbij komt ook met regelmaat het verschil in de metingen in vorm en inhoud ter sprake.140 De gemeente heeft de cliënttevredenheid centraal gesteld bij het tweede tertaalgesprek van 2025. Zij is dan ook bekend met het feit dat aanbieders verschillend omgaan met de metingen. Desondanks geeft de gemeente aan dat deze eerste uitkomsten voor hen interessante ontwikkelingen laten zien. Wel wordt het realiseren van een hoge(re) respons nog als een uitdaging benoemd.141 In tabel 3.6 is de huidige stand van zaken bij de vier aanbieders weergegeven. 138 Gemeente Utrecht (10 april 2025). E-mail gemeente. 139 Een tertaalgesprek vindt één keer per vier maanden plaats.

140 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 141 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 65 Tabel 3.6 Aanbieders geven op verschillende manieren vorm en inhoud aan het cliëntervaringsonderzoek Vorm Inhoud Aanbieder 1 - Elke cliënt één keer per jaar een evaluatie - Het hele jaar door om toevalsfactoren te voorkomen - Een uitgebreide vragenlijst - Vragen uit de Ervaringwijzer hierin opgenomen Aanbieder 2 - Iedere drie maanden een evaluatie met cliënten - Wisselende frequentie per cliënt - In gespreksvorm - Ervaringwijzer wordt apart van de eigen methode afgenomen - Eigen evaluatiemethode gericht op ervaringen met de ondersteuning - Gesprek over hoe het gaat, methode ‘positieve gezondheid’ - Vragen van de Ervaringwijzer Aanbieder 3 - Iedere cliënt één keer in de ongeveer twee à drie jaar aan de beurt - Evaluatiegesprek bij de cliënt thuis - Geïntegreerde vragenlijst met eigen vragen en de vragen van de Ervaringwijzer Aanbieder 4 - Eigen klanttevredenheidsonderzoek door het hele jaar heen - Telefonische evaluaties met bijvoorbeeld nieuwe cliënten (na zes tot acht weken ondersteuning) - Steekproef van cliënten ontvangt uitnodiging voor de Ervaringwijzer - Eigen cliënttevredenheidsonderzoek - Vragen van de Ervaringwijzer Bron: Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews aanbieders.

De aanbieders noemen verschillende redenen om af te wijken van een standaardmeting met de Ervaringwijzer142: ▪ De tevredenheid van cliënten varieert over het jaar heen. De tevredenheid is na de zomerperiode (in september) bijvoorbeeld lager door de vakantieperiode. ▪ De respons op de Ervaringwijzer – als zelfstandige meting – was laag, werd vooral ingevuld door ontevreden cliënten en gaf daarmee het risico op een vertekend beeld. ▪ Ervaringwijzer komt bovenop de eigen evaluatie- en klanttevredenheidsonderzoeken, maakt cliënt vragenlijst-moe en wordt daardoor weinig ingevuld. ▪ Antwoorden en opmerkingen worden anoniem gedeeld. Dat biedt niet de mogelijkheid om bij de punten die worden aangedragen door de cliënt actie te ondernemen ter verbetering. ▪ Het uitzetten van de Ervaringwijzer is tijdrovend en geeft niet de mogelijkheid om trends te achterhalen. 142 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews aanbieders. 66 Bij de keuze om de Ervaringwijzer in te gaan zetten, heeft de gemeente Utrecht ook met de rijksoverheid overlegd om dit instrument te mogen gebruiken.143 Het instrument is nog maar zeer recent in gebruik genomen en wisselt per aanbieder.

Ten tijde van dit onderzoek waren van de vier aanbieders daardoor alleen de eerste rapportages beschikbaar.144 3.2 HULP BIJ HET HUISHOUDEN ONDERDEEL VAN DE WMO-BEGROTING, BUDGET VERSCHILLENDE KEREN VERHOOGD Verantwoording over hulp bij het huishouden in de loop van de jaren verder uitgebreid De gemeente Utrecht legt met name via de planning & controldocumenten verantwoording af over de begrote en gerealiseerde lasten van hulp bij het huishouden. Het product is onderdeel van de Wmo-begroting waarin ook de andere (maatwerk)voorzieningen zijn opgenomen. Tot en met de Jaarstukken 2022 werd hulp bij het huishouden in financiële zin verantwoord onder de post ‘aanvullende zorg’. Dit betekent dat hulp bij het huishouden niet als zodanig te onderscheiden was van de andere vormen van aanvullende zorg die hieronder vallen. Vanaf 2023 wordt in de Jaarstukken ook een taakveldoverzicht opgenomen op basis van het Iv3-Informatievoorschrift voor gemeenten en gemeenschappelijke regelingen (zie ook het Besluit Begroting en Verantwoording Provincie en Gemeenten (BBV)). Daarmee wordt ook het inzicht in de lasten van de voorziening hulp bij het huishouden voor de gemeenteraad en derden beter. De jaarlijkse baten uit de eigen bijdragen Wmo-abonnementstarief bedragen voor de jaren 2023 en 2024 respectievelijk € 1,76 en € 1,94 miljoen.

Er is geen inzicht in de baten uit eigen bijdragen specifiek voor hulp bij het huishouden beschikbaar.145 Het Centraal Administratie Kantoor (CAK) legt de eigen bijdragen aan cliënten op en verzorgt de inning en afdracht van de ontvangsten aan de gemeente. Via de portal van het CAK vraagt de gemeente het rapport Wmo Abonnementstarief146 op over de opgelegde en geïnde bedragen, maar dat is niet op persoonsniveau of uitgesplitst naar de verschillende Wmo-voorzieningen. Hulp bij het huishouden is hierin dus ook niet apart te onderscheiden.147 Gemeente stuurt bij op benodigde en beschikbare budgetten Tabel 3.6 geeft de begrote en gerealiseerde lasten van hulp bij het huishouden in de jaren 2017 tot en met 2025 weer. Duidelijk is dat in de onderzoeksperiode het saldo een grote 143 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 144 Gemeente Utrecht (10 juli 2025). E-mail met als twee bijlagen de uitkomsten van de Ervaringwijzer van twee aanbieders. 145 In 2023 en 2024 zijn in het taakveldoverzicht baten opgenomen voor hulp bij het huishouden van respectievelijk € 1,76 en € 1,94 miljoen. 146 Het CAK stelt dit rapport maandelijks via de portal aan de gemeente ter beschikking. 147 Gemeente Utrecht (22 juli 2025). Excelbestand met financiële informatie en toelichtingen op de bedragen en werkwijze. 67 verandering kent.

De gerealiseerde lasten zijn jaarlijks toegenomen, de begroting van het beschikbare budget volgt deze ontwikkeling op enkele momenten die we nader toelichten. De totale Wmo-begroting wordt gefinancierd door de algemene uitkering van het Gemeentefonds. Via de jaarlijkse circulaires (in mei, september en december) kan het Wmo- budget worden verlaagd of verhoogd. Deze mutaties worden corresponderende posten genoemd. Wanneer sprake is van een verlaging dan wordt deze direct in de begroting verwerkt. Bij een verhoging is de spelregel in Utrecht dat deze moet worden geclaimd en door de gemeenteraad gehonoreerd. In 2019 is de begroting voor de Wmo-maatwerkvoorzieningen incidenteel verhoogd met € 1,7 miljoen. De dekking hiervoor kwam vanuit ruimte binnen de begroting van Maatschappelijke Ontwikkeling (MO) voor het programma Meedoen naar Vermogen (MnV). Deze verhoging is volledig gebruikt voor het verhogen van het begrote bedrag voor hulp bij het huishouden. In 2019 merkte de gemeente effecten van de Algemene Maatregel van Bestuur (AmvB) reële kostprijs en van de toevoeging van een aparte salarisschaal voor hulp bij het huishouden in de cao (Verpleeg-, Verzorgingshuizen, Thuiszorg en Jeugdgezondheidszorg; VVT) van zorghulpen. Hierdoor stegen de tarieven. En daarnaast leidde de invoering van het Wmo-abonnementstarief tot een hoger beroep op hulp bij het huishouden.

Bij de Voorjaarsnota 2019 is voor de hulp bij het huishouden een structureel knelpunt gemeld van € 1,7 miljoen ingaande vanaf 2020. Dit knelpunt en de bijbehorende budgetaanvraag is door de gemeenteraad gehonoreerd en daarmee is de begroting voor hulp bij het huishouden vervolgens structureel verhoogd. Enige jaren later is – naar aanleiding van de Voorjaarsnota 2022 en de Voorjaarsnota 2023 – de begroting van de Wmo-maatwerkvoorzieningen per 2023 opnieuw structureel verhoogd. De raad is hierin meegenomen in de ontwikkelingen van de financiën voor de Wmo. Eén van de aandachtspunten hierin is om een deel van het overschot op de rijksmiddelen Beschermd Wonen in te zetten om de aanvullende zorg Wmo te kunnen uitvoeren.”148 De jaren hieraan voorafgaand – in 2020, 2021 en 2022 – is voor hulp bij het huishouden een toenemend nadelig saldo tussen begrote en gerealiseerde lasten zichtbaar. In die jaren oplopend van ruim € 2,3 naar ruim € 4,4 miljoen (zie tabel 3.7). 148 Rekenkamer Utrecht (2026) o.b.v. aanvullende vragen bij aangeleverde financiële informatie. In de beantwoording wordt hierbij verwezen naar de derde begrotingswijziging van 2023.

Tabel 3.7 | Lasten voor hulp bij het huishouden in de periode 2017 – 2025 sterk toegenomen, sinds 2023 is de balans tussen begroting en realisatie weer hersteld (bedragen x € 1.000) 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 Begroot HbH – Zorg in Natura | 11.323 | 10.951 | 13.216 | 13.480 | 13.509 | 13.513 | 20.145 | 19.840 | 21.197 HbH – PGB | 1.220 | 1.500 | 1.650 | 1.650 | 1.650 | 1.650 | 3.000 | 2.820 | 2.700 Totaal beschikbaar budget | 12.543 | 12.451 | 14.866 | 15.130 | 15.159 | 15.163 | 23.145 | 22.660 | 23.897 Gerealiseerd HbH - Zorg in Natura - geleverde zorg | 10.174 | 11.145 | 13.567 | 15.065 | 16.808 | 16.807 | -112 | 5 HbH - Zorg in Natura - vierkantsfinanciering | 20.050 | 20.709 | 21.097 HbH - Zorg in Natura - vierkantsfinanciering149 | -923 HbH - Zorg in Natura - overige afrekening / kosten / vergoedingen | 89 | 21 | 0 | 407 | 289 | 739 | 206 | 0 | 0 Totaal Zorg in Natura | 10.263 | 11.166 | 13.567 | 15.473 | 17.097 | 17.546 | 20.144 | 19.791 | 21.097 HbH - PGB - geleverde zorg | 1.479 | 1.658 | 1.654 | 1.968 | 1.777 | 2.028 | 2.616 | 2.609 | 2.581 HbH - PGB - overige kosten | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 8 | 0 | 0 | 0 Totaal PGB | 1.479 | 1.658 | 1.654 | 1.968 | 1.777 | 2.035 | 2.616 | 2.609 | 2.581 Totaal gerealiseerde lasten | 11.742 | 12.824 | 15.221 | 17.441 | 18.874 | 19.582 | 22.760 | 22.400 | 23.678 Saldo Saldo begroot – gerealiseerd | 801 |

-373 | -355 | -2.311 | -3.715 | -4.419 | 385 | 260 | 219 Bron: Rekenkamer Utrecht (2026) o.b.v. Gemeente Utrecht (22 juli 2025 & 26 januari 2026). HBH financiële informatie begroot en realisatie. Bij de financiële verantwoordingen in de Jaarstukken worden de grootste afwijkingen van het afgelopen jaar benoemd en toegelicht. Hulp bij het huishouden komt hier in de onderzoeksperiode vrijwel ieder jaar bij terug. In de jaren 2017 tot en met 2025 gaat het om de volgende punten: 149 Deze -/- € 923.000 heeft betrekking op de vierkantbekostiging over 2023 en betreft de definitieve vaststelling van de vierkanten over dat jaar. 68 69 ▪ 2017: de lasten voor aanvullende ondersteuning zijn hoger dan begroot, met onder andere als belangrijkste oorzaak “(…) toenemend gebruik van de hulp bij het huishouden van € 0,373 miljoen”.150 ▪ 2019: “De lasten [van de aanvullende ondersteuning] zijn ruim 2,5 miljoen euro hoger dan begroot. (…) De overige oorzaken van de hogere lasten komen door een toenemend beroep op de Hulp bij het huishouden (0,355 miljoen euro), niet zozeer het aantal cliënten stijgt maar het aantal uren per cliënt wel.”151 ▪ 2020: “Naast de begeleiding is er een forse overschrijding op de hulp bij het huishouden en de andere maatwerkvoorzieningen. De werkelijke lasten vallen 5,129 miljoen euro hoger uit dan begroot.

Deze overschrijding kan als volgt worden toegelicht: De lasten voor Hulp bij het Huishouden (HBH) vallen totaal 2,310 miljoen euro hoger dan begroot uit. Hiervoor zijn twee oorzaken, namelijk: - Een (aanhoudende) toename van het aantal cliënten door de invoering van het abonnementstarief voor eigen bijdragen in 2019, waarbij cliënten een vast bedrag van 19 euro per maand betalen ongeacht de omvang van het gebruik van voorzieningen en het inkomen. - Een onverwacht positief effect van de eerste golf van Corona. (…) Door de eerste golf van Corona raakten burgers hun banen in onder andere winkels en de horeca kwijt en kregen daardoor interesse voor het werken in de zorg, waaronder de HBH. In 2018 begonnen de aanbieders van HBH last te krijgen van een krappe arbeidsmarkt, waardoor het moeilijk is om medewerkers aan te trekken. In het najaar van 2018 hebben we zes nieuwe aanbieders tot de raamovereenkomst voor HBH toegelaten, maar dit loste het probleem niet op. In 2019 ontstond er voor de HBH een wachtlijst die in het voorjaar van 2020 verder opliep. Door de eerste golf van Corona raakten burgers hun banen in onder andere winkels en de horeca kwijt en kregen daardoor interesse voor het werken in de zorg, waaronder de HBH. De wachtlijst voor HBH is eind 2020 voor een groot deel teruggebracht. Daarnaast is in 2020 het aantal rechthebbenden HBH toegenomen van 5.663 naar 6.040.

In de Voorjaarsnota 2021 wordt een overzicht opgenomen van het budget voor Hulp bij het Huishouden in de context van de gehele WMO-begroting, voorzien van een doorkijk naar de komende jaren. Hiermee sluiten we aan bij de toezegging van de wethouder om in de verantwoording 2020 stil te staan bij de omvang van het budget HBH in de context van de gehele WMO-begroting.”152 ▪ 2021: “Binnen de WMO is er enerzijds meer uitputting van aanvullende zorg zoals Hulp bij Huishouden, [hulpmiddelen, dagbegeleiding en individuele begeleiding], wat tot 8,3 miljoen euro hogere lasten leidt, anderzijds is er een onderbesteding van 13,7 miljoen euro op 24-uursbegeleiding.”153 150 Gemeente Utrecht (5 juli 2018). Jaarstukken 2017, p. 176. 151 Gemeente Utrecht (8 mei 2020). Jaarstukken 2019, p. 204. 152 Gemeente Utrecht (28 mei 2021). Jaarstukken 2020, p. 262-263. 153 Gemeente Utrecht (12 mei 2022). Jaarstukken 2021, p. 612.

▪ | 2022: “Op de hulp bij het huishouden is ten opzichte van de verwachting bij de Voorjaarsnota een overschot gerealiseerd (€ 1.946.000); door personeelstekort waren aanbieders niet in staat om de wachtlijsten weg te werken en is niet alle zorg ingezet die verwacht en nodig was.”154 En: “Binnen de WMO is er enerzijds meer uitputting van aanvullende zorg zoals Hulp bij Huishouden, hulpmiddelen, dagbegeleiding en individuele begeleiding, wat tot 11 miljoen euro hogere lasten leidt, anderzijds is er een onderbesteding van 13,9 miljoen euro op 24-uursbegeleiding. Deze onderschrijding was voorzien waardoor de hogere kosten op andere onderdelen binnen het programma konden worden opgevangen. | ”155 ▪ | 2023: Een tabel hulp bij het huishouden met daarin de baten uit de eigen bijdragen Wmo-abonnementstarief156 (van € 1.761.000) en lasten (€ 22.760.000). | 157 ▪ | 2024: Een tabel hulp bij het huishouden met daarin de baten uit de eigen bijdragen Wmo-abonnementstarief (van € 1.938.000) en lasten (€ 22.400.000). | 158 Gemeentelijk betrokkenen geven aan dat zij de beschikbaarheid van financiële middelen op dit moment niet als belemmerend ervaren. Er zijn voldoende financiële middelen aanwezig om de inwoners met hulp bij het huishouden te kunnen ondersteunen.

| 159 Daarnaast wordt ook wel benoemd dat steeds meer geld blijven inzetten | – zoals in de afgelopen periode verschillende keren is gebeurd – geen houdbare oplossing is voor de langere termijn.160 Doelmatigheid van de voorziening hulp bij het huishouden niet duidelijk Wij constateren dat door de veelheid aan ontwikkelingen in de periode 2016 | – 2026 niet duidelijk kan worden gemaakt of de inzet van hulp bij het huishouden doelmatig was. Het is wel duidelijk dat het met de verdubbeling van het | beschikbare budget niet mogelijk is om twee keer zoveel inwoners deze vorm van ondersteuning te bieden. Naast de gebruikelijke inflatie is de kostprijs van de voorziening ook specifieker toegenomen door de eerder beschreven verandering in wet- en regelgeving en de cao. Daarnaast hebben lokale veranderingen ook met frictiekosten te maken. En benodigde correcties op basis van het (gemiddeld) aantal ingezette uren en het aantal cliënten dat ondersteuning ontvangt, zijn door een onvolledig beeld niet mogelijk. Daarmee is niet te duiden of de gerealiseerde resultaten ook met minder geld of capaciteit bereikt hadden kunnen worden. Gemeente Utrecht benut landelijke regeling tijdens coronapandemie en stapt over naar vierkantfinanciering In de jaren 2020 t/m 2022 geldt er vanwege de coronapandemie een landelijke regeling waarmee gemeenten de meerkosten van de zorgaanbieders moeten vergoeden.

In de 154 Gemeente Utrecht (11 mei 2023). Jaarstukken 2022, p. 274. 155 Gemeente Utrecht (11 mei 2023). Jaarstukken 2022, p. 603. 156 De baten bestaan voor een groot deel uit inkomsten uit de eigen bijdrage die cliënten betalen om van hulp bij het huishouden en (eventueel) andere Wmo-voorzieningen gebruik te maken. 157 Gemeente Utrecht (19 mei 2024). Jaarstukken 2023, p. 531. 158 Gemeente Utrecht (15 mei 2025). Jaarstukken 2024, p. 535. 159 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 160 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 70 71 regeling is benoemd welke meerkosten voor vergoeding in aanmerking komen. Het gaat bijvoorbeeld over extra schoonmaakmiddelen en om het beschermingsmateriaal. De gemeente Utrecht heeft deze regeling ook benut en meerkosten uitgekeerd aan de aanbieders. Sinds 2023 wordt in Utrecht voor hulp bij het huishouden in natura (ZiN) gewerkt met vierkantfinanciering aan de vier aanbieders. Daarmee zijn de aanbieders medeverantwoordelijk gemaakt om binnen de begroting te blijven. In 2021 heeft de gemeente hiervoor de aanbesteding doorlopen om te komen tot de partnerschapsakten. De vier gegunde zorgaanbieders hebben voor de kosten van hun inschrijving een tenderkostenvergoeding ontvangen. Onder de eerdere raamovereenkomst had de gemeente Utrecht negentien zorgaanbieders die stadsbreed leverden.

Bij de partnerschapsakten is sprake van vier zorgaanbieders die gebiedsgericht leveren. Drie van deze vier zorgaanbieders leverden ook al ondersteuning onder de raamovereenkomst. De overgang van de raamovereenkomsten naar de partnerschapsakten leverde voor de vier zorgaanbieders in 2021 en 2022 veel extra werk op.161 De gemeente is daarbij met de vier gegunde zorgaanbieders overeengekomen dat in 2021 en 2022 de zogenaamde transitiekosten werden vergoed.162 Vierkantfinanciering: aanbieders medeverantwoordelijk voor begroting, bijsturing gemeente voornamelijk op aantallen cliënten In het kader van de vierkantfinanciering wordt gewerkt met een vaste formule om ‘het vierkant’163 te berekenen. Deze formule bestaat uit de volgende elementen164: ▪ Het verwachte aantal rechthebbenden op hulp bij het huishouden in natura in het gebied van de aanbieder, vermenigvuldigd met; ▪ De verwachte gemiddelde ureninzet per rechthebbende per week, vermenigvuldigd met; ▪ Het (gewogen gemiddelde) uurtarief. Een aanbieder wijst daarnaast ook nog op de parameter ziekteverzuim: in de berekening is deze vastgesteld op 3,6% maar in werkelijkheid ligt dit veel hoger (tot wel 10%).

Dat zorgt automatisch voor een afwijking tussen de verwachte en werkelijke kosten.165 De gemiddelde ureninzet per cliënt per week, werd na de gunning van hulp bij het huishouden aan de vier aanbieders een belangrijk discussiepunt. Docura, Zorgwacht en Tzorg gaven aan in die periode gemiddeld rond 2,3 à 2,4 uur ondersteuning per week per cliënt te leveren. Zij merkten het streefgetal van gemiddeld 2,1 uur per week dan ook aan als 161 Zo moesten medewerkers en rechthebbenden worden overgenomen van latende zorgaanbieders (aanbieders met een raamovereenkomst waarmee geen partnerschapsakten werd afgesloten) en moesten drie zorgaanbieders ook onderling medewerkers en rechthebbenden uitwisselen. 162 In totaal is € 859.801 aan transitiekosten vergoed. 163 Het gaat hier om een symbolisch vierkant, waar drie in plaats van vier elementen aan ten grondslag liggen. 164 Gemeente Utrecht (21 december 2023). Uitvoeringsafspraken Hulp bij het huishouden. 165 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview aanbieder. 72 niet realistisch. De gemeente baseerde deze norm op een advies van Berenschot uit 2021 op basis van onderliggende gegevens in het administratiesysteem (Socrates) over de verzilvering van het recht op hulp bij het huishouden in de periode 2018 t/m 2020. Uiteindelijk is deze 2,1 uur als gemiddelde overeengekomen.

Aanbieders zeggen te hebben aangegeven dat zij daar dan ‘heel direct’ op zouden gaan sturen. Dit houdt bijvoorbeeld in dat de inzet zich richt op de aantallen cliënten en vervolgens om gemiddeld zo dicht mogelijk bij het gemiddelde van 2 uur per week per cliënt uit te komen.166 Voor de gemeente is de gemiddelde ureninzet die is overeengekomen een vast gegeven binnen het vierkant. De gemeente heeft daardoor geen zicht op het aantal ondersteuningsuren dat de aanbieder aan een individuele cliënt levert. Dit is een bewuste keuze geweest, omdat aanbieders binnen het vierkant zelf aan zet zijn en financieel uit moeten (kunnen) komen. Voor aanbieders zit nog altijd ‘spanning’ op het realiseren van de gemiddelde ureninzet van 2,1 per week, en richt de interne monitoring zich er nog altijd op om op dit punt niet teveel uit de pas te lopen.167 Wel is de wens geuit om ook breder toe te werken naar streefcijfers voor hoe hoog de aanbieders op de verschillende onderdelen (bijvoorbeeld op cliënttevredenheid een 7) minimaal moeten scoren en meer in één lijn gebracht zouden worden met andere Wmo-producten.168 Aanbieders geven aan dat de overstap naar vierkantfinanciering een aantal gevolgen heeft.

Een voordeel is dat aanbieders sneller kunnen inspelen op plotselinge veranderingen in de klantbehoeften en daarmee kan weer maatwerk worden geleverd.169 Bijvoorbeeld als een cliënt een operatie heeft ondergaan en tijdelijk meer ondersteuning nodig heeft, kan zonder tussenkomst van de gemeente het aantal uren tijdelijk worden verhoogd. Nadelen die benoemd worden, is dat een aanbieder aangeeft geen geld over te houden om te innoveren170 en dat de gemeente geen zicht heeft op de werkelijke levering van het aantal uren ondersteuning (verzilvering).171 Belangenbehartigers vrezen dat door de vierkantfinanciering zorggeld op de plank blijft liggen. De gemeente en de aanbieders geven aan dat hier nadrukkelijk afspraken over zijn gemaakt. De gemeente heeft ook daadwerkelijk middelen bij aanbieders teruggevorderd omdat de beoogde ondersteuning niet volledig geleverd kon worden en het aantal cliënten daarmee bij de vaststelling van het vierkant lager was dan begroot. In 2023 ging het bij de terugvordering om een totaalbedrag van € 923.000.172 166 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. En: Rekenkamer Utrecht (2026). Interview aanbieder. 167 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews aanbieder. 168 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 169 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. En: Rekenkamer Utrecht (2026) Interviews aanbieders. 170 Rekenkamer Utrecht (2026).

Interview aanbieder. 171 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview belangenbehartiger. En: Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 172 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. En: Gemeente Utrecht (15 mei 2025). Jaarstukken 2024, p. 405. 73 Bij het afsluiten van de partnerschapsakten is met de aanbieders een bezuinigingsopgave overeengekomen. Vanaf 2025 moesten aanbieders 10% bezuinigen op het budget (vierkant) van 2022 (waarbij wel rekening is gehouden met een correctie voor het aantal cliënten). Het ging in totaal om € 1,8 miljoen. Aanbieders hadden drie jaar de tijd om naar deze bezuiniging toe te werken. Dat is onder andere gelukt door met de transformatie het gemiddeld aantal uren per rechthebbenden omlaag te brengen. En in de organisatie en bedrijfsprocessen is een efficiëntieslag geslagen die voor een lagere overhead zorgt. Aanbieders hebben aangegeven de bezuinigingsopgave van de gemeente Utrecht nog steeds een grote uitdaging te vinden. Verdere bezuinigingen zullen volgens de aanbieders daarom automatisch effect gaan hebben op het aantal uren ondersteuning dat geleverd kan worden.173 173 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews aanbieders. 74 4 ZICHT OP EFFECTEN VAN LANDELIJKE EN LOKALE ONTWIKKELINGEN BEPERKT Een belangrijke landelijke ontwikkeling op het gebied van de hulp bij het huishouden was de invoering van het Wmo-abonnementstarief in 2019.

De gemeente heeft de effecten daarvan op de vraag naar hulp bij het huishouden niet kunnen registreren. Landelijke onderzoeken laten zien dat door invoering van het Wmo-abonnementstarief wel degelijk heeft geleid tot een toename van de vraag. De gemeente en de aanbieders denken (in de landelijke context) ook na over de houdbaarheid van de Wmo, en de plek van hulp bij het huishouden daarbinnen. De belangrijkste lokale ontwikkeling is de transformatie van hulp bij het huishouden in 2022 geweest. Wij constateren dat dit een onrustige periode was voor alle betrokkenen. Een kwart van de cliënten heeft destijds tijdelijk zonder ondersteuning gezeten. Het wijkgericht werken is in opzet goed bedacht, maar functioneert in de praktijk nog niet naar behoren. Partijen geven aan elkaar weliswaar beter te vinden, maar hier is nog verdere verbetering op nodig. Wij zien ook dat er al jarenlang verschil van inzicht bestaat tussen de buurtteams en het Wmo-loket van de gemeente over het wel of niet toekennen van hulp bij het huishouden. Dat leidt met regelmaat tot vertragingen in het aanvragen van hulp bij het huishouden en de afhandeling daarvan, waar de inwoner de dupe van is. Daarnaast constateren we dat door de invoering van het nieuwe toegangsproces voor hulp bij het huishouden in 2023 het rechtszekerheidsbeginsel onder druk staat.

Wij zien dat de handelswijze van de gemeente op dit moment op gespannen voet staat met een uitspraak van de Centrale Raad van Beroep, waardoor cliënten een verminderde rechtspositie hebben. Tot slot constateren wij dat zorghulpen vaak hun signaleringsfunctie uitoefenen, maar signalen vooral binnen de eigen organisatie delen. Het is de gemeente en aanbieders daarmee nog onvoldoende gelukt om zorghulpen een integraal onderdeel te laten zijn van hun wijk of buurt. In dit hoofdstuk beoordelen we het zicht dat de gemeente heeft op de effecten van landelijke ontwikkelingen en van de transformatie die lokaal in Utrecht door de gemeente zelf is doorgevoerd. Hiermee beantwoorden we de derde onderzoeksvraag: Welke effecten hebben de landelijke invoering van het abonnementstarief en de lokale transformatie gehad op hulp bij het huishouden? De uitvoering, afgezet tegen de bijbehorende normen, leidt in figuur 4.1 tot onze bevindingen. Hierin leggen we ook direct de relatie tussen de onderzoeksvraag, de normen en bijbehorende criteria. 75 Figuur 4.1 Normen, criteria en beoordeling "Effecten van landelijke en lokale ontwikkelingen"

76 Toelichting op het normenkader Zoals al eerder vermeld in hoofdstuk 3 kan de gemeente Utrecht binnen de wettelijke kaders de voorziening hulp bij het huishouden inrichten en aanpassen naar eigen inzicht. Het is voor het maken van keuzes en voor eventuele bijsturing belangrijk om een scherp zicht te hebben op de effecten van landelijke ontwikkelingen – in de voorziening zelf maar ook in de bekostiging – en op de effecten van lokale aanpassingen die gedaan worden. De positie van dit hoofdstuk in de bredere context Wij richten ons in dit hoofdstuk op de onderlinge relaties tussen de gemeente Utrecht (bovenste element uit figuur 4.2), de aanbieders van hulp bij het huishouden (het element aan de linkerzijde), en de buurtteams (het element aan de rechterzijde). En hoe landelijke ontwikkelingen en lokale keuzes uitwerken voor de Wmo-consulenten van de gemeente, de generalisten van de buurtteams, en de zorghulpen van de aanbieders. Figuur 4.2 Hoofdstuk 4 richt zich op de relaties tussen de gemeente, aanbieders en buurtteams 4.1 EFFECTEN LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN NIET IN BEELD GEBRACHT Gemeente kon gevolgen van invoering Wmo-abonnementstarief niet registreren In paragraaf 2.1 legden wij uit dat het Rijk per 1 januari 2019 een landelijk abonnementstarief voor Wmo-voorzieningen invoerde.

Daardoor betalen huishoudens die van één of meerdere Wmo-voorziening(en) gebruik maakten daarvoor een vast tarief van € 17,50 per vier

weken174, ongeacht de hoogte van het inkomen, het eventuele vermogen | , het aantal Wmo- voorzieningen dat gebruik wordt of de huishoudsamenstelling. De gemeente Utrecht voorzag een mogelijke aanzuigende werking voor hulp bij het huishouden door inwoners met een midden- of hoog inkomen.175 Voor hen zou gemeentelijke ondersteuning door het Wmo | - abonnementstarief goedkoper worden dan het inkopen van private ondersteuning. De gemeente kon de (mogelijke) effecten van de invoering van het Wmo | -abonnementstarief op de vraag naar hulp bij het huishouden echter niet registreren. Aan nieuwe cliënten kon niet worden gevraagd of zij (mede) door invoering van het Wmo | -abonnementstarief van hulp bij het huishouden gebruik zijn gaan maken. Het datateam van organisatieonderdeel Maatschappelijke Ontwikkeling (MO) heeft de ontwikkeling van de vraag op wijkniveau in kaart gebracht.

Daaruit bleek dat in aanloop naar de invoering van het Wmo | - abonnementstarief het beroep op hulp bij het huishouden in de wijken met betere inkomens sterker toenam dan in de wijken met gemiddeld lagere inkomens.176 Maar deze instroom is moeilijk te isoleren van bijvoorbeeld demografische ontwikkelingen als de vergrijzing waardoor het gebruik van Wmo-voorzieningen ook toeneemt.177 Omdat cijfers over het gebruik van hulp bij het huishouden over de jaren 2017 tot en met 2020 onvolledig zijn (zie paragraaf 3.1), kan ook achteraf het mogelijke effect van het Wmo | -abonnementstarief niet worden bepaald. Landelijke onderzoek laat wel zien dat de invoering van het Wmo | -abonnementstarief een aanzuigende werking heeft gehad op hulp bij het huishouden. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) constateert dat tussen 2019 en 2023 het aantal mensen dat landeli | jk gebruikmaakt van hulp bij het huishouden in de hogere inkomensklasse (bruto meer dan | € 40.000 per jaar) ongeveer is verdubbeld.

| 178 En ook het gebruik door Nederlanders met een middeninkomen (tussen € 20.000 en € 40.000 bruto per jaar) | is toegenomen: een stijging van ruim twee derde.179 Het gebruik door mensen uit de laagste inkomensgroep (bruto minder dan € 20.000 per jaar) is vrijwel niet veranderd.180 Ook onderzoek dat in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is uitgevoerd toont aan dat gebruik door midden- en hogere inkomens is toegenomen, en legt een directe link met de invoering van het Wmo-abonnementstarief.181 Belangenorganisaties geven aan het pijnlijk te 174 Prijspeil 2026 gaat het om een maximaal bedrag van € 21,80 per maand. 175 Gemeente Utrecht (19 november 2018). Raadsbrief Ontwikkelingen in hulp bij het huishouden. 176 Ambtelijke wederhoorreactie op de conceptnota van bevindingen van de Rekenkamer Utrecht. 177 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 178 Centraal Bureau voor de Statistiek (5 december 2023). Kwart meer gebruik Hulp bij het huishouden via Wmo dan in 2019, via: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/49/kwart-meer-gebruik-hulp-bij-het- huishouden-via-wmo-dan-in-2019 179 Centraal Bureau voor de Statistiek (5 december 2023).

Kwart meer gebruik Hulp bij het huishouden via Wmo dan in 2019, via: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/49/kwart-meer-gebruik-hulp-bij-het- huishouden-via-wmo-dan-in-2019 180 Centraal Bureau voor de Statistiek (5 december 2023). Kwart meer gebruik Hulp bij het huishouden via Wmo dan in 2019, via: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/49/kwart-meer-gebruik-hulp-bij-het- huishouden-via-wmo-dan-in-2019 181 Significant Public (30 september 2022). De boeggolf voorbij? Vierde meting monitor abonnementstarief Wmo. 77 78 vinden dat minder welvarende cliënten in Utrecht te maken krijgen met wachtlijsten en een gebrek aan vervanging doordat welvarende cliënten (die zich private hulp kunnen veroorloven) ook van de ondersteuning gebruik maken.182 Gemeente en aanbieders denken na over de houdbaarheid van de Wmo, en de plek van hulp bij het huishouden daarbinnen Binnen de gemeente is aandacht voor de houdbaarheid van de Wmo (breed). De gemeente wil dat Wmo-voorzieningen, waaronder hulp bij het huishouden, beschikbaar blijven voor de meest kwetsbare inwoners.183 Uitdagingen die daarbij worden genoemd zijn onder andere een (naderend) tekort aan financiële middelen184, (aanhoudende) krapte op de arbeidsmarkt185, de vergrijzing186 en de verdere groei van de stad187.

Maatregelen die de gemeente neemt om de houdbaarheid van hulp bij het huishouden te vergroten, moeten dan ook worden bezien binnen deze uitdagingen die Wmo-breed gelden. Een voorbeeld van zo’n maatregel van de gemeente Utrecht is het voeren van een lobby bij het Rijk om het abonnementstarief te vervangen voor een inkomensafhankelijke eigen bijdrage.188 Dat gebeurt zowel vanuit G4-verband als binnen de VNG.189 De aangepaste wet zou oorspronkelijk in werking treden op 1 januari 2026, maar is meermaals uitgesteld. Na de val van kabinet-Schoof werd de wet controversieel verklaard. De inwerkingtreding is nu beoogd voor 1 januari 2028.190 Binnen de gemeente is al enige tijd geleden gestart met een projectgroep die zich bezig houdt met de (effecten van) de invoering van de inkomensafhankelijke eigen bijdrage.191 Zowel bij gemeentelijk betrokkenen als bij de aanbieders wordt het te verwachten effect van invoering op de vraag naar hulp bij het huishouden als gering ingeschat192: “Men mag in Utrecht geen wonderen verwachten van de effecten van de (her)invoering van de inkomensafhankelijke eigen bijdrage.

Die is namelijk gestaffeld, en cliënten moeten veel verdienen/ een groot vermogen hebben voordat zelf hulp bij het huishouden voordeliger wordt.”193 Om de houdbaarheid van de voorziening(en) te waarborgen zijn dan ook aanvullende hervormingen nodig.194 Aanbieders doen suggesties om strenger te zijn in de toelating van cliënten. Bijvoorbeeld door nieuwe cliënten eerst een tijdelijke of kortlopende indicatie toe te 182 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview belangenbehartiger. 183 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 184 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 185 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 186 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 187 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 188 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. 189 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview gemeente. 190 Rijksoverheid (27 maart 2026). Voorjaarsnota 2026. 191 Ambtelijke wederhoorreactie op de conceptnota van bevindingen van de Rekenkamer Utrecht. 192 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente. En: Rekenkamer Utrecht (2026). Interview aanbieder. 193 Rekenkamer Utrecht (2026). Interview aanbieder. 194 Rekenkamer Utrecht (2026). Interviews gemeente.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://utrecht.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/d5110695-98d0-4d17-aa00-6fdd307f33aa?agendaItemId=8a0e0389-689b-4a35-8ad8-eb0b62439094