Rapport Sekswerk in Utrecht.pdf

Geen sekswerker is hetzelfde. Er zijn sekswerkers die volstrekt autonoom en met veel plezier in de branche werken, er zijn sekswerkers die minder plezier aan het werk beleven maar in de branche werken omdat het meer verdient dan alternatief werk en er zijn sekswerkers die onder (enige vorm van) onvrijwilligheid aan het werk beginnen. De redenen dat sekswerkers aan het werk beginnen lopen uiteen en hebben meestal met geld te maken. Denk dan aan geld verdienen om zichzelf en/of familie te onderhouden, schulden af te betalen of meer willen verdienen dan in een andere baan (Bleeker, et al, 2015). Hoewel het grootste deel van de sekswerkers vrouwelijk is, zijn er ook mannen en transpersonen actief als sekswerker (Van Wijk et al., 2014). De sector kent van oudsher een grote mate van mobiliteit (Daalder, 2007; Goderie & Boutellier, 2006). Het is in het belang van de sekswerker om regelmatig van werkplek te wisselen. Om elders meer geld te kunnen verdienen of vanwege een andere reden zoals ruzie of een slechte werksfeer. Dit leidt ertoe dat de samenstelling van een groep sekswerkers in een bepaalde plaats snel en sterk kan veranderen (Rijnink en Van Wijk, 2020). Ook omdat nieuwe sekswerkers meer klanten trekken. Ongeveer 20 procent van de sekswerkers werkt op meerdere werkplekken tegelijk (Bleeker et al., 2015).

‘Sekswerkers zijn reizigers’

Sekswerk in Utrecht | 26

4.4 Ontwikkelingen in de branche

De Nederlandse seksbranche verandert. De belangrijkste ontwikkelingen zijn te vinden in een overzicht van (Rijnink en Van Wijk, 2020). • Internet. Sekswerkers en klanten vinden elkaar in toenemende mate via internet. Hier gaat het bijvoorbeeld om werving via advertentiewebsites zoals kinky.nl. Maar klanten en sekswerkers vinden elkaar ook steeds meer op social media of via grote Whatsapp-groepen. Dit heeft ook gevolgen voor de werkplekken van sekswerkers. De verschuiving naar internet zorgt ook voor meer thuiswerken, zelfstandige escortwerkzaamheden en sekswerk in hotels en vakantieparken. Uit recent onderzoek van Bleeker & Van den Braak (2021) komt naar voren dat er gedurende een jaar ongeveer 27.000 unieke advertenties op internet worden geplaatst. • Daling zichtbare vormen van sekswerk. De toename van ontmoetingen via internet hangt sterk samen met een daling van zichtbare locatie gebonden vormen van sekswerk zoals raamprostitutie, clubs en privéhuizen. Naast een verschuiving van klanten en sekswerkers naar het internet is een andere oorzaak mogelijk ook hoogdrempelige regelgeving van gemeenten.

4.5 Legale financierbaarheid van de sector

Over het algemeen zijn er geen principiële bezwaren tegen het verlenen van financiële diensten aan sekswerkers door financiële instellingen. Desondanks worden sekswerkers in voorkomende gevallen uitgesloten door banken omdat ze in verband worden gebracht met misstanden zoals criminaliteit en geweld. Belemmerende factoren zijn onder andere de stromen van contant geld en de herkomst van deze geldstromen. Banken zijn gehouden aan strikte regels om witwassen tegen te gaan. Voor sekswerkers is het vrijwel onmogelijk om de contante geldstroom om te zetten in pintransacties. Dit heeft te maken met dat het vaak een dienst betreft die in Amerika wordt verwerkt, waar sekswerk verboden en strafbaar is. Dit kan uitbuiting in de hand werken. Derden bieden hun pinapparaat aan tegen een huur van minimaal de helft van het verdiende bedrag of in ruil voor seksuele handelingen.

4.6 Risico’s

Sekswerkers moeten hun beroep veilig en gezond kunnen uitvoeren. Dit lukt niet altijd omdat het beroep risico’s met zich mee kan brengen. Denk daarbij

aan gezondheidsrisico’s door onbeschermde seks of een onhygiënische of een onveilige werkomgeving. Maar er bestaan ook risico’s ten aanzien van uitbuiting (mensenhandel) en geweld. Ook lopen sekswerkers het risico tegen vooroordelen (stigma) aan te lopen. Extra kwetsbaarheid kan ontstaan bij groepen sekswerkers die onzichtbaar en onbereikbaar zijn voor hulp- en dienstverlening. Het gaat hierbij om het deel van de sekswerkers dat onvergund werkt. Mannelijke sekswerkers en trans sekswerkers werken vaker onvergund en vragen niet snel om hulp vanwege een dubbel stigma. Risico’s op geweld, machtsmisbruik en gezondheidsrisico’s nemen hierdoor toe. Ook sekswerkers die dakloos zijn, een licht verstandelijke beperking of een verslaving hebben, kunnen extra kwetsbaar zijn.

4.7 Beslotenheid van de sector werkt risicoverhogend

De seksbranche wordt gekenmerkt door beslotenheid. In het algemeen hechten sekswerkers en hun klanten belang aan anonimiteit. Werk en privé worden net zoals in andere beroepen gescheiden, maar voor een deel is het gelegen in het feit dat het weliswaar een legaal beroep is, maar dat het met stigma’s is omkleed. Sekswerkers kunnen te maken krijgen met vooroordelen, van overheidsdiensten, politie, banken, gemeenten of zorginstellingen Dit heeft gevolgen voor de sociale en juridische positie van de (vrijwillige) sekswerker en voor hun veiligheid. Sekswerkers kunnen daardoor soms lastiger gebruik maken van diensten, zoals de opening van een zakelijke rekening en/of het afsluiten van een hypotheek.

4.8 Criminogene branche

De sekswerkbranche is kwetsbaar voor criminaliteit. Er gaat relatief veel contant geld om in de sector, onder andere vanwege het belang van anonimiteit. Hierdoor ontstaan er kansen voor criminelen om geld wit te wassen. Ook belemmert de beslotenheid het zicht van overheidsinstanties om hulp te bieden bij uitbuiting, machtsmisbruik of geweld.

4.9 Mensenhandel

De Nationaal Rapporteur Mensenhandel schatte in de laatste slachtoffermonitor het aantal slachtoffers van mensenhandel in tussen de 5.000 en 7.500 (NRM, 2021). Van de signalen van seksuele uitbuiting die door het onafhankelijke Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel (CoMensha) dat opkomt voor de rechten en de belangen van

Sekswerk in Utrecht | 27

slachtoffers van mensenhandel worden geregistreerd, komen verreweg de meeste signalen uit het thuisprostitutie of de escort- en hotelprostitutie. Regioplan en de Radboud Universiteit deden in recent onderzoek voor de gemeente Utrecht een poging om de lokale omvang van mensenhandel in te schatten. Dat leidde niet tot een betrouwbare omvangschatting. Wel werd er geconstateerd dat, bijvoorbeeld, de politie in 2019 59 signalen van seksuele uitbuiting registreerde (Buimer, et al., 2022). In 2019 (onderzoek Gemeente Utrecht) is door sekswerkers, hulpverleningsorganisaties en andere gemeenten benadrukt dat het belangrijk is om expliciet en consequent onderscheid te maken tussen sekswerk en mensenhandel. Ook in Utrecht pleiten alle betrokkenen om sterke barrières in te bouwen tegen mensenhandel en uitbuiting. Om het risico op mensenhandel te verkleinen wordt in Utrecht door gemeente en haar partners gewerkt met een barrièremodel. Dit model gaat uit van de werkwijze van de mensenhandelaar en probeert op cruciale processen in deze werkwijze een barrière op te werpen.

Sekswerk in Utrecht | 28

5. Achtergrond | Sekswerk in Utrecht 5.1 Inleiding

In dit hoofdstuk beschrijven we in het kort sekswerk in Utrecht. We gaan daarbij eerst in op de lokale politieke context en op de huidige situatie. Vervolgens beschrijven we hoe hulp- en dienstverlening en het toezicht en handhaving is geregeld. In de bijlage zijn de regels zoals die gelden voor sekswerk in Utrecht opgenomen.

5.2 De lokale politieke context

De gemeenteraad was in het verleden en is nog steeds erg betrokken op dit dossier. De gemeenteraad is wel verdeeld over de toekomst van het sekswerk en de rol van de gemeente hierbij. Met de vorming van het College van Burgemeester en Wethouders in juni 2022 is de Wethouder van Volksgezondheid de verantwoordelijk portefeuillehouder voor sekswerk. In het coalitieakkoord is opgenomen dat sekswerk een legaal beroep is waarvoor ruimte is in Utrecht. Dit moet schoon, veilig en transparant plaatsvinden. Het college geeft verder aan voorzieningen en locaties voor sekswerk in principe kleinschalig, overzichtelijk en verspreid door de stad te houden en met een voorkeur voor sekswerkers die zichzelf organiseren. Het college blijft oog houden voor de bestrijding van misstanden in de sector en blijft zorgdragen voor ruimhartige en eenvoudige toegang tot zorg, hulp- en dienstverlening, en uitstapprogramma’s voor alle sekswerkers die dat willen. In eerste instantie zal worden gekeken naar andere locaties dan het Nieuwe Zandpad voor sekswerk.

5.3 Huidige situatie in Utrecht

Naast de intrekking van de vergunningen van de exploitanten van het Zandpad en de Hardebollenstraat in 2013, is op 1 juli 2021 de tippelzone in Utrecht gesloten. De vergunde sector in Utrecht bestaat sindsdien nog uit twee clubs. In Utrecht zijn sekswerk en seksinrichtingen onder voorwaarden toegestaan. Regulering vindt plaats met beleidsregels, bestemmingsplan, vergunningen, toezicht en handhaving, zorg- en dienstverlening. In Utrecht is een vergunning nodig voor een seksinrichting.

Straatprostitutie en bedrijfsmatige thuisprostitutie zijn niet toegestaan. De sekswerker heeft voor het werken in een club of voor een escortbedrijf geen vergunning nodig. De Utrechtse APV staat maximaal zes prostitutiebedrijven toe. Hiervan zijn op dit moment drie vergunningen in gebruik: twee privéclubs en één massagesalon Op basis van een analyse van een webcrawler in 2021, meldingen en constateringen van de gemeente Utrecht kan er een redelijke aanname worden gedaan dat er rond de 400-500 sekswerkers actief zijn in en vanuit Utrecht. De schatting is dat tenminste twee derde van deze groep thuiswerkt en dat het thuiswerk de laatste tijd is toegenomen. Dit beeld komt ook uit de verschillende gesprekken naar voren. De werving van klanten vindt vooral plaats via internet. Daarnaast vindt er straatprostitutie plaats op enkele plekken in Utrecht.

5.4 Toenemende behoefte legale en veilige werkplekken

De werving via internet leidt tot een toename van illegaal en onvergund thuiswerk. Er is ook een groep sekswerkers die niet kan of wil thuiswerken. Uit het onderzoek van de gemeente Utrecht (2019) blijkt dat er een toenemende behoefte is aan legale en veilige werkplekken: plekken die flexibel en voor korte tijd gehuurd kunnen worden door sekswerkers om af te spreken met klanten. Uit de gesprekken met de marktpartijen kwam naar voren dat het voor hen ook niet altijd makkelijk of aantrekkelijk is (geweest) om goede werkplekken te creëren. Dit heeft o.a. te maken met de soms tegenstrijdige belangen tussen de verschillende afdelingen van de gemeente, het ontbreken van flexibiliteit, de strikte vergunningseisen en de procedure rondom de aanvraag hiervan.

5.5 Hulp- en dienstverlening

Er is een stedelijk aanbod hulp- en dienstverlening voor sekswerkers die in Utrecht werken als sekswerker of elders werken maar wel in Utrecht wonen. Er wordt daarbij geen onderscheid gemaakt tussen legaal en niet-legaal werken. Het aanbod omvat onder andere: een huiskamer voor ontmoetingen, cursussen en

Sekswerk in Utrecht | 29

(psychosociale) ondersteuning. Ook is er een artsenspreekuur. Op dit moment loopt er een pilot voor een vertrouwenspersoon. Daarnaast is er een uitstapprogramma en is er dienstverlening gericht op het goed kunnen uitvoeren van het werk.

5.6 Toezicht en handhaving

In Utrecht is de gemeente belast met de uitvoering van het toezicht en de handhaving op zowel het vergunde als het onvergunde deel van de sector. Controles vinden plaats door hiervoor getrainde inspecteurs in samenwerking met politie en hulpverleners. Zorg en controle gaan dus hand in hand. Het handhavingsbeleid is vooral gericht op overlastmeldingen (passief toezicht) en gaat niet uit van het actief op zoek gaan naar onvei­l­ige of illegale situaties. Het beleid hierin is vastgesteld in de Handhavings­ strategie Seksinrichtingen. Wanneer er duidelijke signalen zijn van mensenhandel wordt de casus overgedragen aan de politie. De afgelopen tien jaar is er een stijging te zien in het aantal meldingen over (vermoedens van) illegale prostitutie. De meeste meldingen betreffen situaties waarbij personen sekswerk aanbieden op een woonlocatie.

5.7 Misstanden en uitbuiting

Naast het bestuurlijk instrumentarium dat kan worden ingezet om illegale en overgunde prostitutie tegen te gaan, is het bestrijden van misstanden en het aanpakken van mensenhandel een taak van politie en het Openbaar Ministerie. Meldingen hiervan kunnen worden doorgegeven aan de Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel (AVIM) van de politie voor nader onderzoek. Naar aanleiding daarvan kan de politie een opsporingszaak starten. De afgelopen jaren zijn er meerdere opsporingsonderzoeken gestart door politie Midden-Nederland.

Sekswerk in Utrecht | 30

Bijlage 1 | De Utrechtse APV In de APV is vastgelegd welke type seksinrichtingen zijn toegestaan, waar ze aan moeten voldoen en worden (bepaalde) typen seksinrichtingen gemaximeerd. De APV kent verschillende soorten seksinrichtingen: • Escortbedrijf • Prostitutiebedrijf • Raamprostitutiebedrijf • Seksinrichting, niet zijnde escort-, (raam)prostitutiebedrijf, bijvoorbeeld bioscoop, theater, parenclub. Vergunningsaanvragen worden getoetst op: • Levensgedrag en leeftijd (21+) exploitant en beheerder • Bestemmingsplan • Eventueel maximumaantal bedrijven/werkruimten • Bedrijfsplan (hygiëne, de gezondheid, het zelfbeschikkingsrecht, de zelfredzaamheid, de veiligheid en de arbeidsomstandigheden e.d.) • Bescherming van woon- en leefomgeving • Arbeidsomstandigheden (alarmknop bij prostitutiebedrijven) Aanvullende regels voor raamprostitutie: • Nachtsluiting • Minimale en maximale verhuurperiode werkruimte • Werkruimte per dag maximaal 2x verhuren • Verbod op onderhuur Maximering van type seksinrichtingen: • Maximaal 6 Prostitutiebedrijven opgenomen in APV • Maximaal 128 werkruimten voor raamprostitutie opgenomen in APV • Overige type seksinrichtingen worden gemaximeerd in de APV, wel is een bestemming noodzakelijk.

Sekswerk in Utrecht | 31

Bijlage 2 | Bronnenlijst • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Algemene plaatselijke verordening Utrecht 2010. Algemene plaatselijke verordening Utrecht 2010 (overheid.nl) Beleidsregel Handhavingsstrategie Seksinrichtingen Gemeente Utrecht (2016). Beleidsregel Handhavingsstrategie Seksinrichtingen Gemeente Utrecht (overheid.nl) Bleeker et al (2015) Sekswerkers aan het woord. Onderzoek van Regioplan in opdracht van het WODC. Bleeker, Mulder & Korf (2021) De aard en effecten van prostitutiebeleid. Onderzoek van Regioplan in opdracht van het WODC. Bleeker & van den Braak (2021). De seksbranche in 2020. Onderzoek van Regioplan in opdracht van het WODC. Bleeker & van den Braak (2021) Stoppen met sekswerk. Aansluiting tussen behoeften en ondersteuning. Onderzoek van Regioplan in opdracht van het ministerie van VWS. Brief JenV aan TK (2022) Evaluatie Wet regulering prostitutie en bestrijding misstanden seksbranche | Tweede Kamer der Staten-Generaal Buimer, et al (2022) Mensenhandel Zichtbaar Maken, Leren van onderzoek in Ede en Utrecht. Onderzoek van Regioplan in opdracht van CoMensha, VNG, de gemente Ede en de gemeente Utrecht. Coalitieakkoord 2021 – 2025 Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst, 18. Coalitieakkoord ‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst’ | Publicatie | Kabinetsformatie (kabinetsformatie2021.nl) Coalitieakkoord Utrecht 2022-2026.

Coalitieakkoord 2022 - 2026 | Gemeente Utrecht Daalder (2007) Prostitutie in Nederland na opheffing van het bordeelverbod De Volkskrant (4 juli 2022) Prostitutie terug naar de achterkamer, p. 3 Gemeente Utrecht (2019) Het nieuwe Zandpad: Op zoek naar de mogelijkheden Goderie, M., & Boutellier, J. C. J. (2006). Prostitutie in Rotterdam. Hoogendoorn J. (2021) Raadsbrief Beëindiging tender Het Nieuwe Zandpad en instellen expertcommissie. Document Utrecht - Raadsbrief Beëindiging tender Het Nieuwe Zandpad en instellen expertcommissie.docx - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl) M295 decriminaliseer sekswerk (2021) Document Utrecht - M295 decriminaliseer sekswerk.pdf - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl) Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2021). Slachtoffermonitor mensenhandel 2016-2020. Nationaal Rapporteur. Rijnink en Van Wijk, Bureau Beke (2020). Ontwikkelingen in de prostitutiebranche. Rottier, J. (2018). Decriminalization of Sex Work: The New Zealand Model. Den Haag: Eleven international publishing. Van Mierlo & Timmermans (2021) Raadsbrief Opdrachtformulering commissie Sorgdrager en andere toezeggingen. Document Utrecht - Raadsbrief Opdrachtformulering commissie Sorgdrager en andere toezeggingen.docx - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl) Werking Opting-in regeling sekswerkers.

Werking Opting-in regeling sekswerkers | Tweede Kamer der Staten-Generaal

Sekswerk in Utrecht | 32

Bijlage 3 | Lijst met gesproken betrokkenen De commissie heeft tijdens de onderzoeksperiode veel gesprekken gevoerd met verschillende partijen om zo de verschillende perspectieven te belichten. • De commissie heeft gesproken met verschillende sekswerkers, voornamelijk bestaande uit de klankbordgroep. • De commissie heeft gesproken met hulpverleners van Belle (de Tussenvoorziening), Jellinek, GGD en Barka NL. • Er is gesproken met het OM en verschillende personen werkzaam bij de Politie, waaronder personen die ten tijde van de tippelzone of het Zandpad werkzaam waren als wijkagent. • Er is gesproken met verschillende marktpartijen; M. Kramerbeheer, Charge Kamerverhuur, Off Stage B.V., de Biezen/La Cloche, Stichting Huisvesting Nieuwe Zandpad, L en R Vastgoed, maar ook met de belangenvereniging VER (Vereniging Exploitanten Relaxbedrijven). • Om de financiële kant te belichten is er gesproken met de Rabobank en Startfoundation. • Voorafgaande aan het collegewissel heeft de destijds zittende raad de kans gekregen om één-op-één in gesprek te gaan met de commissie. Na de collegewissel is er een technische sessie geweest waarvoor de nieuwe raad was uitgenodigd.

• Naast de bovenstaande gesprekspartners zijn er tal van gesprekken gevoerd met ambtenaren van de Gemeente Utrecht, waaronder juristen, medewerkers van Openbare Orde en Veiligheid, Vergunning Toezicht en Handhaving, Volksgezondheid, Ontwikkelorganisatie Ruimte en Werk en Inkomen.

Sekswerk in Utrecht | 33

Sekswerk in Utrecht

Dit rapport van de Commissie Sorgdrager is gemaakt in opdracht van de gemeente Utrecht