Raadsbrief Programma Detentie en Terugkeer.pdf

Burgemeester en wethouders Postadres Postbus 16200, 3500 CE Utrecht Telefoon 14 030 www.utrecht.nl

Aan de gemeenteraad

Behandeld door

Karen Katier

Datum

30 maart 2021

Doorkiesnummer

06 14614674

Kenmerk

8647359

E-mail

k.katier@utrecht.nl

Onderwerp

Programma Detentie & Terugkeer

Bijlage(n)

-

Beleidsveld

Openbare Orde en Veiligheid

Geachte leden van de raad, Jaarlijks keren er ruim 700 Utrechtse gedetineerden terug uit verschillende gevangenissen en jeugdinrichtingen naar onze stad. Zowel in de periode voor zij kwamen vast te zitten als na hun vrijlating, zorgt een deel van hen voor veel overlast en criminaliteit. In november 2019 droeg u ons in een motie op om samen met de stakeholders en het Zorg en Veiligheidshuis de aanpak van exgedetineerden te actualiseren en te verbeteren. In deze brief vindt u de aanpak voor een programma Detentie & Terugkeer waarin partijen gezamenlijk beter in staat worden gesteld om achterliggende problematiek bij gedetineerden aan te pakken en daarmee het risico op recidive terug te dringen. Grote verandering daarin is de integrale samenwerking vanaf de eerste dag van de detentie en gerichte inzet met een plusprogramma op gedetineerden met een hoog recidive risico. Aanleiding Bijna de helft van alle gedetineerden wordt na vrijlating binnen twee jaar opnieuw veroordeeld, blijkt uit landelijke cijfers. Degene met schulden, zonder geldig identiteitsbewijs, zonder inkomen, werk of dagbesteding, zonder startkwalificatie en/ of huisvesting heeft de grootste kans om te recidiveren (monitor nazorg ex-gedetineerden WODC 2020). Ook in Utrecht zien we dat veel (ex-)gedetineerden te maken met achterliggende problematiek op meerdere leefgebieden.

Een deel van hen vraagt niet om hulp - omdat ze dat niet willen of niet kunnen, bijvoorbeeld door een licht verstandelijke beperking (LVB) - terwijl hun problemen groot zijn. Om het perspectief van (ex-)gedetineerde te verbeteren en daarmee de kans op recidive te verminderen, is een verschuiving nodig van perspectief: niet vanaf dag 1 van de vrijlating een gedetineerde in beeld, maar vanaf dag 1 van de detentie al bezig met de blik op buiten. Kortom: van Nazorg Detentie naar Detentie & Terugkeer. Hiermee bieden we een integrale aanpak vanaf de eerste dag van de detentie met regie vanuit gemeente (afdeling Openbare Orde en Veiligheid), waarmee we de detentieperiode benutten als impactmoment en vindplaats. Dit gaat veel van ons vragen: we willen de basis op orde voor de verschillende leefdomeinen voor alle exgedetineerden en we willen daarnaast gerichter inzetten op gedetineerden met een hoog recidive risico en hoog risicopersonen (risico-gestuurd werken). Een belangrijke verandering, die we in deze brief graag verder toelichten.

Burgemeester en wethouders Datum 30 mrt 2021 Kenmerk 8647359

Re-integratie (ex-)gedetineerden als wettelijke opgave van de gemeente De re-integratie van (ex-)gedetineerden is een wettelijke taak van zowel de gemeente, reclassering als Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). Het landelijk afgesloten bestuurlijk akkoord re-integratie exjustitiabelen (juli 2019) benadrukt het belang van samenwerking tussen betrokken partners meteen bij de start van detentie1. Binnen de opgave van de re-integratie (ex-)gedetineerden hebben de verschillende betrokken partners - gemeente, Penitentiarie Inrichtingen (PI) en Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI) van DJI, reclassering, partners in het Zorg en Veiligheidshuis, de zorgpartners, het sociaal domein en het lokale veld - hun eigen taken, verantwoordelijkheden en trekkersrol. Dit geldt voor zowel de inzet op de leefgebieden2 tijdens en na detentie (belangrijke taak gemeente), als in de directe begeleiding tijdens detentie (DJI) en een mogelijk verplicht toezicht na detentie (reclassering). Met elkaar staan we voor deze opgave aan de lat voor zowel minderjarige (JJI) als meerderjarige (PI) (ex-)gedetineerden. Knelpunten in de huidige aanpak Kijkend naar de huidige praktijk kent de aanpak in Utrecht drie belangrijke knelpunten: 1. Regie op de gezamenlijke opgave ontbreekt: Alle hiervoor genoemde partijen werken hard, maar er is niet één organisatie met zicht op het geheel. 2.

Hulpverlening buiten en tijdens detentie zijn veelal gescheiden trajecten: Lopende inzet voorafgaand aan de detentie stokt vaak wanneer iemand gedetineerd raakt. 3. Er is onvoldoende aandacht voor en passende inzet op zogenaamde niet-willers en niet kunners: De risico’s op recidive zijn juist groot zijn bij gedetineerden die niet zelf om hulp vragen, maar wel veel achterliggende problematiek hebben. Nieuwe uitgangspunten Detentie & Terugkeer De belangrijkste veranderingen zijn3: 1. Niet na en los van elkaar, maar integraal samenwerken. Door het opzetten van een intensieve samenwerking vanuit veiligheid en zorg met alle partners binnen én buiten de gemeente, gaan we niet volgtijdelijk, maar tegelijkertijd aan de slag met één organisatie die zicht heeft op het geheel (zonder dat die organisatie “over alles gaat”). Zo versterken interventies en inzet elkaar. 2. Niet aan het eind of na de detentie starten met terugkeer naar samenleving, maar op de eerste dag van de detentie. Door tijdig en al in de gevangenis te starten met o.a. schuldhulpverlening, begeleiding, een WMO-gesprek of het zoeken naar een geschikte verblijfsplek, benutten we de detentieperiode als vindplaats en impactmoment en gaat iemand zoveel als mogelijk met de juiste hulp en begeleiding naar buiten. Nu valt er te vaak een gat waardoor kans op recidive groot is.

Dit vraagt om tijdige, outreachende inzet van alle partners en het wegnemen van (financiering) drempels. 3. Inzetten op niet-willers en niet-kunners die niet om hulp vragen: risico-gestuurd. Gerichte, proactieve en niet vrijblijvende inzet is nodig op deze gedetineerden. Dit zijn de mensen die niet alleen voor hoge maatschappelijke kosten zorgen, maar ook voor criminaliteit en overlast in de wijken. Veelal jongvolwassenen die niets nodig denken te hebben van de overheid, maar vaak ook niet op een legale manier aan geld komen en daarmee vatbaar zijn voor de verleidingen van het snelle (drugs)geld. We zien nadrukkelijk een verband met jongeren/ jongvolwassenen in jeugdgroepen. Dit vraagt om een intensieve persoonsgerichte aanpak en 1 Dit bestuurlijk akkoord vertalen we de komende tijd naar een regionale werkwijze. 2 Onderdak in de gemeente van herkomst, inkomen uit werk of een (tijdelijke) uitkering, Dagbesteding of school, Inzicht in

schulden en plan om deze af te lossen, een geldig ID-bewijs, het vaststellen van zorgbehoeften en indien nodig continuïteit van zorg 3 Er gebeurt al veel rond het verbeteren van de re-integratie van ex-gedetineerden in het land. Voorliggend plan in Utrecht is dan ook gebaseerd op good practices elders.

2/3

Burgemeester en wethouders Datum 30 mrt 2021 Kenmerk 8647359

om mensen die weten aan te sluiten bij de leefwereld van deze moeilijk bereikbare groep, mogelijk met ervaringsdeskundigen. De twee programmalijnen van Detentie & Terugkeer Onze ambitie is om via het programma Detentie & Terugkeer perspectief te bieden en de kans op terugval in criminaliteit van alle (ex-)gedetineerden die terugkeren naar de gemeente Utrecht zo klein mogelijk te maken. Dit brengen we in praktijk door twee programmalijnen: 

Programmalijn 1 Basisprocessen op orde voor alle (ex) gedetineerden Voor alle Utrechtse (ex) gedetineerden gaan we er samen met alle partners voor zorgen dat de basisprocessen op orde komen. Dit betekent dat iedereen tijdens zijn detentie kan werken aan het verbeteren van zijn situatie op de leefgebieden en, als alle Utrechters, toegang heeft tot de instanties en hulp die daarvoor nodig is. Hierbij gaan we uit van de levensloopgedachte, en zorgen we ervoor dat detentie niet leidt tot een breuklijn. Dit doen we o.a. door het beter ontsluiten van aanbod, de samenwerking tussen de partners te verbeteren, toe te werken naar gezamenlijk analyse en monitoring en het agenderen van systeemfouten.



Programmalijn 2 Gerichte inzet op gedetineerden met een hoog recidive risico. Een deel van de (vaak jonge) gedetineerden met problemen zal niet zelf om hulp vragen en de kans dat zij zonder hulp hun leven alsnog op de rit krijgen is klein. De maatschappelijke kosten hiervan zijn hoog en de impact op slachtoffers door recidive is enorm. Daarom gaan we extra inzetten op deze gedetineerden door middel van een persoonsgerichte intensieve aanpak, die niet vrijblijvend is (plusprogramma). Deze intensieve aanpak is niet nodig en ook niet haalbaar voor alle ruim 700 gedetineerden per jaar. We richten ons eerst op de gedetineerden die onder de Top X en de lokale PGA4 vallen en daarna breiden we - gelet op problematiek - gefaseerd uit naar jeugdigen, jongvolwassen met een hoog recidive risico en twintigers die ook extra aandacht krijgen vanuit het programma “veilige, leefbare stad en de aanpak van ontwrichtende effecten van (drugs) criminaliteit in de wijken”. In het eerste jaar nemen we 80 tot 100 gedetineerden op in het plusprogramma. Voor deze gedetineerden zetten we in op het maken we een gezamenlijk plan van aanpak met casusregie en werken we gericht aan motivatie. Dit vraagt een lange adem, maar is hard nodig.

Vervolgstappen Samen met DJI, de reclassering, partners in het Zorg en Veiligheidshuis, de zorgpartners, het sociaal domein en het lokale veld werken we een implementatieplan uit om de ambitie te bereiken. De uitvoerders van de betrokken organisaties zijn hierin een cruciale schakel. Zij weten als geen ander wat wel en niet werkt. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Utrecht, de secretaris,

de burgemeester,

De Top X-aanpak van het Zorg en Veiligheidshuis Utrecht is een persoonsgerichte aanpak (PGA) van vaak jonge plegers van (high impact) misdrijven die problemen hebben op verschillende gebieden. De lokale PGA is net als de TopX een integrale aanpak op snijvlak van zorg en veiligheid, maar de doelgroep is minder zwaar dan in de top X. Bij deze aanpak zijn m.n. de lokale partners betrokken (gebiedsmanager veiligheid, JoU, wijkagent, buurtteam) en staat de strafrechtketen meer op afstand. 4

3/3