presentatie raad Utrecht okt 2024 -bijdrage KWR

8-10-2024

Watertransitie in perspectief Roberta Hofman-Caris Marette Zwamborn

Over KWR Locatie: Nieuwegein Nederland Aandeelhouders: drinkwaterbedrijven 10 Nederlands en 1 Vlaams Medewerkers: ± 200 ± 160 onderzoekers, 38 nationaliteiten Motto: Bridging Science to Practice Werkveld: watercyclus - watersysteem 2

Systeemperspectief: voorbeeld vanuit de energietransitie in Nederland Zonnepanelen op locale schaal: • Positieve business-case voor woningeigenaren • Positieve milieu-impact: lager gebruik van fossiele brandstoffen Succesvolle maatregel, groeiend aandeel in de energiemix… … leidt tot netcongestie op een hoger systeemniveau • Business-case verandert door aanpassing financiële voorwaarden • Op systeemniveau is de duurzaamheidswinst afgetopt Lesson learned: bekijk het vanuit systeemperspectief! • Het centrale elektriciteitsnetwerk fungeert als buffer en back-up • Capaciteit baseren op lokaal gebruik, oost-west oriëntatie panelen • Op zoek naar bestemming voor elektriciteit overschot op zonnige dagen 3 Bron: KWR projecten over water, energie & circulariteit - Power-to-X system design

Electricity net congestion map (Netbeheer Nederland)

Transities – wat & waarom? Waarom energietransitie: • Klimaatverandering • Beperkte beschikbaarheid fossiele brandstoffen • Groeiende vraag (bevolking, levensstandaard)

Waarom watertransitie: • Klimaatverandering en toenemende vervuiling • Beperkte beschikbaarheid schone waterbronnen • Groeiende vraag (bevolking, levensstandaard)

Doel: • Een schone, betaalbare, betrouwbare, circulaire, zekere, veilige en eerlijke energievoorziening

Doel: • Een veilige, betaalbare, betrouwbare, circulaire, zekere en eerlijke watervoorziening met minimale milieu-impact

Aspecten: • Globaal, regionaal en lokale schaal • Trend: hybride systeem centraal + decentraal • Vraag en aanbod koppelen in ruimte en tijd: 4 transport en opslag zijn belangrijk!

Aspecten: • Regionale en lokale schaal (hydrologisch systeem) • Trend: hybride systeem centraal + decentraal • Vraag en aanbod koppelen in ruimte en tijd: transport en opslag & volksgezondheid!

Knelpunten Waterkwantiteit Tekorten door droogte • Druk in drinkwaterleiding, aansluiting nieuwe bedrijven en woonwijken • Meer inwoners en hoger verbruik pp • Industriewater • Landbouw

Waterkwaliteit • Lozingen industrie en landbouw • Afstroming • RWZI-effluent: meer en hogere concentraties geneesmiddelen enz. • KRW 2027

Soms te veel water door piekbuien

Bewustwording publiek

Te weinig kwalitatief geschikt water 5

Soorten maatregelen Waterbesparing • Technische maatregelen in huis • Gedragsverandering Decentrale maatregelen • Meer lokaal gebruik maken van water (regenwateropvang) • Huishoudwater of andere soorten water, niet van drinkwaterkwaliteit • Hergebruik van grijs/zwart water

6

Centrale maatregelen • Grootschalige opslag in meren of in grondlagen • Gebruik andere bronnen (bijvoorbeeld oppervlaktewater) • Hergebruik van RWZI-effluent

Aanpak Water is onderdeel van watersysteem Problemen niet één voor één aanpakken Voorbeeld: • Beken vaak 70 % RWZI effluent • Hergebruik: waar moeten de vissen dan in zwemmen? Oplossing: hele systeem tegelijkertijd aanpakken! Samenwerking in waterketen – systeemperspectief! 7

Maatregelen: schaalniveau en betrokken partijen Schaalniveau

Regie-houder

Voorbeelden van maatregelen

Centraal niveau, regionaal

Drinkwaterbedrijven en waterschappen

Grootschalige opslag in meren, grondlagen, Gebruik andere bronnen (oppervlaktewater) Hergebruik van RWZI-effluent

Decentraal: Woonwijk ⁞ ⁞ Gebouwniveau

…??? Eindgebruikers (bewoners, bedrijven)

Lokale zuivering en hergebruik Cascadering van watergebruik Gebruik andere bronnen (regenwater) On-site waterhergebruik Waterbesparing (technische maategelen) Waterbesparing (gedragsverandering)

Rijk, provincie, gemeente Beleid, regelgeving, stimuleren, support Watertechnologie bedrijven Onderzoek

8

Ontwikkeling en verkoop van oplossingen Inzicht, co-creatie, validatie van oplossingen

Gebaseerd op diverse collectieve onderzoeksprojecten in BTO-WiCE, TKI Watertechnologie and EU-projecten

Waterbesparing: wat is het potentieel? Nationaal Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing: huishoudelijk drinkwatergebruik per hoofd van de bevolking van 100 liter per dag in 2035 Wat is het (theoretische) potentieel van 25 waterbesparende maatregelen? • Berekeningen gebaseerd op het SIMDEUM model • Scenario’s met combinatie van maatregelen Top-5 maatregelen (lpppd): 1. Verplichte cascadering drinkwater bestaande woningen: 21,3 2. Verplichte regenwater in toilet en buitenkraan: 12,5 3. Sturing marktaanbod waterzuinige douche: 9,8 4. Communicatie over kosten van energiegebruik: 7,0 5. Persoonlijke feedback met slimme meters: 5,7 9

Dr. Koop S.H.A., Dr. Brouwer S. en Dr. Zeidan M. 100 liter per persoon per dag. Welke waterbesparingsmaatregelen zijn nodig? BTO 2023.037

Waterbesparing: Vlaams voorbeeld Situatie: Regenwateropvang, zoveel mogelijk in huis gebruiken (wc, wasmachine, tuin) Voordelen: • Minder drinkwatergebruik • Minder wateroverlast door buien • Meer bewustzijn

10

Nadelen • Kosten 10 x drinkwater • Milieu-impact 4 x drinkwater • Wanverbindingen: besmettingen drinkwater in straat/wijk • DW bedrijf zelfde installatie maar lagere verkoop • Waterkwaliteit, langer verblijf in leiding • Evenveel afvalwater (in B anders geregeld dan in NL) • Dak B 100 m2, dak NL 60 m2

Waterbesparing door gedragsverandering: wat zegt de wetenschap? Kennis overdracht Verhogen van eigen effectiviteit

System 1 5% Slow, reflective, conscious choices

Sociale normen Framing Tailoring/gepersonaliseerde feedback Emotionele shortcuts Priming Nudging

11

95% System 2 Quick, impulsive, automatic choices

Koop, S. H. A., Van Dorssen, A. J., & Brouwer, S. (2019). Enhancing domestic water conservation behaviour: A review of empirical studies on influencing tactics. J Environ Manage, 247, 867-876. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2019.06.126 Klip, H. (2023). Pilot Vitens: Stimuleren gebruik van kleine wc-knop kansrijke gedragsinterventie. H2O Actueel. https://www.h2owaternetwerk.nl/h2o-actueel/pilot-vitens

Decentrale oplossingen: Pilot locaties op wijkniveau • • • • • •

SUPERLOCAL, Kerkrade

Waterbesparende maatregelen Aparte riolen grijs en zwart water Microverontreinigingen verwijderen Terugwinnen nutriënten (meststof) Terugwinnen energie Water voor beregening groen

Jenfelder Au, Hamburg

De Nieuwe Dokken, Gent

Helsingborg, Zweden

12

Decentrale oplossingen: drivers and barrieres Aanjagers en bijdragende factoren • Uitputting van waterbronnen • Langere periodes met droogte • Meer regenwaterafvoer • Circulaire processen • Stijgende waterkosten • Stijgende energiekosten voor warm kraanwater • Zelfvoorzienendheid • Beperkt vertrouwen in overheden en organisaties • Risicoacceptatie • Wettelijke verplichtingen, subsidies • Gebieden met lage bevolkingsdichtheid 13

Barrières • Volksgezondheid, waterkwaliteitsproblemen • Monitoring & controle • Verantwoordelijkheid voor onderhoud • Kosten, schaalvoordelen • Geen of beperkte duurzaamheidswinst • Publieke acceptatie • Wettelijke aspecten • Huidig watersysteem effectief en efficiënt • Focus op maatregelen in plaats van op overkoepelende doel.

Alphen, H.J. van Duuren, D. van, Koop, S.H.A.,: Decentrale watersystemen, potentie, impact en gevolgen voor drinkwaterbedrijven. KWR BTO 2018.013

Aandachtspunten decentrale oplossingen VEILIGHEID • Weinig waterbewustzijn bij publiek • Mogelijke wanverbindingen • Onvoldoende analyses • Wie is verantwoordelijk voor onderhoud?

14

Kosten • Opvang en eventuele behandeling per m3 water minstens 10 x zo duur dan huidige systeem Milieu-impact • Impact kleinschalige installaties groter dan grootschalige zuivering

Volksgezondheid Belangrijkste aspecten: • Monitoringsprogramma waterkwaliteit voor central system past niet bij decentral system (kosten)

Centrale drinkwatersystemen in Nederland

• Waarborgen waterkwaliteit op basis ontwerp/typeverificatie-/operationele monitoring

10 drinkwaterbedrijven

• Bedrijfsvoering en onderhoud

67 waterkwaliteitsparameters

• Focus op beheersing groei van pathogenen in decentrale systemen (Legionella pneumophila en andere opportunistische pathogenen)

560.000 monsters jaarlijks getest

15

17 millioen klanten

4 laboratoria

Drinkwaterwinningen in de omgeving van Utrecht

16

Bron: Nationaal georegister – grondwaterbeschermingkaart rivm_20240401_gwb2024

Rioolwaterzuiveringen in de omgeving van Utrecht

17

Bron: website HDSR

rwzi

zuivert afvalwater van

loost op

1. Breukelen

Breukelen, Kockengen

A'dam-Rijnkanaal

2. Bunnik

Bunnik, Odijk, Werkhoven, 't Goy

Kromme Rijn

3. De Bilt

De Bilt, Groenekan, Maartensdijk, Westbroek, Biltse Grift Hollandsche Rading, Bilthoven, Den Dolder

4. De Meern

De Meern, Harmelen, Vleuten

Leidsche Rijn

5. Driebergen

Driebergen-Rijsenburg, Doorn

Langbroekerwete ring

6. Houten

Houten, Schalkwijk, Tull en 't Waal

A'dam-Rijnkanaal

7. Leidsche Rijn

Leidsche Rijn, Vleuterweide, Haarzuilens, Maarssen

A'dam-Rijnkanaal

8. Lopik

Lopik, Benschop, Polsbroek, Jaarsveld

Lek

9. Maarssenbroek

Deze zuivering wordt gesloopt, De werkzaamheden ervan worden overgenomen door de installatie in Leidsche Rijn

10. Montfoort

Montfoort, Linschoten

Hollandse IJssel

11. Nieuwegein

Nieuwegein, IJsselstein

Lek

12. Oudewater

Oudewater

Hollandse IJssel

13. Rhenen

Rhenen, Elst, Amerongen, Leersum

Nederrijn

14. Utrecht

Utrecht, Oud-Zuilen

Vecht

15. Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, Langbroek, Cothen

A'dam-Rijnkanaal

16. Woerden

Woerden, Kamerik, Zegveld, Driebruggen, Waarder, Nieuwerbrug

Oude Rijn

17. Zeist

Zeist, Austerlitz

Zeister Grift

Systeemperspectief waterbesparing én duurzame balans tussen watervraag en waterbeschikbaarheid Verminderen drinkwatervraag door besparing en decentrale maatregelen: • Brede inzet op alle mogelijke maatregelen is nodig om de besparingsambitie te behalen. • De drinkwaterbesparingsopgave is een gezamenlijke opgave van overheid, drinkwaterbedrijven en consumenten. Centrale maatregelen voor vergroten waterbeschikbaarheid: • Structurerende keuzes • Afwegingen in een systeembenadering • Verbinding transities in de ruimtelijke omgeving • Ook het vergroten van waterbeschikbaarheid is een gezamenlijke opgave! 18

Watertransitie in perspectief Oplossingsrichtingen en kanttekeningen: • Waterbesparing: deel-oplossing, richt publiekscampagnes slim in • Decentrale oplossingen op wijkniveau, let op: - Trend naar hybride systemen (centraal+decentraal) - Wie werken samen, wie heeft de regie? - Wat zijn koppelkansen? - Kleiner schaalniveau, hogere kosten? - Check of er sprake is van milieuwinst in de keten? - Gevolgen voor centrale drinkwaternet, riool en afvalwaterzuivering? - Volksgezondheid!!! (kwaliteitscontroles, aansluitingen, nagroei, …) • Centrale oplossingen: samenwerking met alle partners óók noodzakelijk

Research perspectives of KWR

Take home: bekijk watertransitie in systeemperspectief The Circular Water Cycle as a future vision for 2050.

Roberta Hofman Roberta.Hofman@KWRwater.nl Groningenhaven 7 3433 PE Nieuwegein The Netherlands

Marette Zwamborn Marette.Zwamborn@KWRwater.nl

T +31 (0)30 60 69 511 E info@kwrwater.nl I www.kwrwater.nl

@KWR_Water

KWR

KWR_Water