Position paper_ Schaalsprong OV en Verstedlijking Metropoolregio Utrecht.pdf
Tekst van het document
Schaalsprong OV en Verstedelijking Metropoolregio Utrecht Gezonde en duurzame groei vanuit het hart van Nederland Position paper ter ondersteuning van het investeringsvoorstel “Schaalsprong OV en Verstedelijking Metropoolregio Utrecht”, ingediend voor het Nationaal Groeifonds 8 april 2021
Gezonde en duurzame groei vanuit het hart van Nederland 8 april 2021 | Pagina 2 van 62
Schaalsprong OV en Verstedelijking Metropoolregio Utrecht Gezonde en duurzame groei vanuit het hart van Nederland We staan voor grote uitdagingen om ons land ook in de toekomst aantrekkelijk te houden om in te wonen, te werken en te ondernemen. Op tal van fronten lopen we tegen de grenzen van onze groei aan. Er is een tekort op zowel de woningmarkt als op de markt voor werklocaties. Er zijn – los van corona – toenemende files, vertragingen en overvolle stations. En onze brede welvaart staat onder druk. Als de netwerken in en rondom onze steden dichtslibben en de bereikbaarheid van Nederland afneemt, heeft dat negatieve gevolgen. De kosten lopen op en het vestigingsklimaat verslechtert. Terecht wordt daarom naast investeringen in toekomstbestendige sectoren en een inclusieve arbeidsmarkt, ingezet op een aantrekkelijker vestigingsklimaat. Investeringen in bereikbaarheid en daarmee in een schaalsprong in de (OV-)infrastructuur zijn hierin essentieel. Cruciale rol MRU in groei duurzaam verdienvermogen De Metropoolregio Utrecht (MRU) heeft een cruciale rol in het herstel en de groei van het duurzaam verdienvermogen van ons land: •
Eén van de meest concurrerende regio’s van Europa met een economie die wat betreft competitiviteit in de top drie staat, door een combinatie van een excellent leefmilieu, een hoog opleidingsniveau, haar centrale ligging, en een publieke R&D sector die tot de wereldtop behoort.
•
De snelst groeiende regio van ons land met een grote verstedelijkingsopgave: tot 2040 is er vraag naar 125.000 woningen en 80.000 arbeidsplaatsen. De stad Utrecht verdubbelt in 40 jaar in omvang.
•
De kennisleverancier van Nederland, met name op het gebied van Life Sciences & Health en duurzame, klimaatbestendige en gezonde leefomgeving. Met Utrecht Science Park als grootste en snelst groeiende campus van het land.
•
De ‘draaischijf van Nederland’ op de weg en het spoor, met het drukste station van Nederland met zo’n 60 miljoen reizigers per jaar en de Ring Utrecht als meest kwetsbare snelweg in het land. De regio is een cruciale schakel in het nationale en internationale netwerk.
Nergens in Nederland zijn de nationale en regionale netwerken zo vervlochten als in de regio Utrecht. De uitdaging is letterlijk en figuurlijk de draaischijf van de Nederlandse economie draaiende houden op een plek die hard groeit. De sleutel daartoe ligt in het anders organiseren van de regionale bereikbaarheid. Onze propositie Vanuit het hart van Nederland willen wij: A. De woningnood op de meest gewilde plek van Nederland op een gezonde manier aanpakken door de verstedelijkingsopgave (woningen en arbeidsplaatsen) te accommoderen op plekken met een goede OVbereikbaarheid. B.
Nederland bereikbaar houden en de ‘draaischijf van Nederland’ laten draaien door het regionale verkeer (weg én spoor) minder via de nationale netwerken af te wikkelen.
C. Bijdragen aan duurzaam economische herstel door de agglomeratiekracht te vergroten en de interne en externe bereikbaarheid van de (economische) toplocaties en met name Utrecht Science Park te verbeteren. Om dit te bereiken, zetten de MRU en al haar partners in op een duurzame verstedelijkings- en mobiliteitsstrategie, gericht op een duurzaam en gezond leefmilieu, stedelijke verdichting en een mobiliteitstransitie. Dit een strategie gericht op spreiding over knooppunten in en rond de stad (van monocentrisch, naar polycentrisch) en gekoppeld aan zware HOV-assen. Als eerste fundamentele stap in deze strategie richt de Utrechtse propositie voor het groeifonds zich op het realiseren van twee lightrailverbindingen en een nieuw treinstation.
8 april 2021 | Pagina 3 van 62
•
De Merwedelijn vormt een snelle, hoogwaardige OV-verbinding die de grote verstedelijkingslocaties langs het Merwedekanaal verbindt met Utrecht CS en omgeving en samen met de Waterlinielijn zorgt voor ontsluiting van de geplande verstedelijking in de A12-zone.
•
De Waterlinielijn is de belangrijkste maatregel om knelpunten te verminderen. De lijn ontlast Utrecht Centraal, verbetert de bereikbaarheid van Utrecht Science Park en maakt verdere groei van de campus mogelijk. De lijn ontsluit bovendien de A12-zone, een belangrijke woningbouwlocatie voor de regio Utrecht na 2030 en de verstedelijkingslocatie Lunetten-Koningsweg.
•
Een versterkt station Lunetten-Koningsweg creëert een kansrijke overstapknoop in het nationale en regionale OV-netwerk. Daarbij ontstaat een nieuw verdeelpunt in het zuidoosten van Utrecht waarbij een overstap mogelijk is tussen trein, tram en busnetwerk. Utrecht Science Park krijgt een meer directe verbinding met de rest van het land en treinreizigers worden minder afhankelijk van Utrecht CS.
Nationale en regionale voordelen De Merwedelijn en Waterlinielijn zorgen in combinatie met station LunettenKoningsweg aantoonbaar voor: •
een vergroting van het verdienvermogen van Nederland. De regionale economie groeit door het voorstel met 1,9 procent. Hiermee draagt de regio jaarlijks voor 0,2 procent (1,6 mld) bij aan de nationale groei.
•
nieuwe woningen en arbeidsplaatsen. De lightraillijnen maken 45.000 tot 73.000 woningen en 27.500 tot 49.500 arbeidsplaatsen mogelijk.
•
een betere bereikbaarheid van economische toplocaties en daarmee vergroting van de agglomeratiekracht. Op Utrecht Science Park kunnen tot voorbij 4.000 R&D georiënteerde banen extra worden gecreëerd.
•
een alternatief voor de auto en ontlasting van Utrecht Centraal. Het autoverkeer op de Ring Utrecht neemt in combinatie met maatregelen als fiets, parkeerbeleid en spitsmijden tot 14% af in de ochtendspits en door
20% minder regionale reizigers op Utrecht Centraal ontstaat er ruimte voor groei van het aantal (inter)nationale treinreizigers (tot 50%). De propositie levert een bijdrage aan een gezond en duurzaam leefmilieu. Vermindering van CO2 uitstoot door een sterke toename van minder vervuilende verplaatsingen (lopen, fiets, OV), en door een duurzame vorm van verstedelijking (lager energiegebruik, kortere verplaatsingen). Het maakt de mobiliteitstransitie mogelijk naar een stedelijke regio waarin lopen, fietsen én OV centraal staan. Waarin met name in de stad minder ruimte is voor de auto en meer ruimte voor groen, recreatie en cultuur. Bovendien draagt meer aandacht voor de actieve mobiliteitsvormen (lopen, fiets) bij aan de gezondheid en vitaliteit van mensen. Naast een investering in lightrail vraagt gezonde verstedelijking om voldoende ruimte voor en investeringen in groen, sport, maatschappelijke voorzieningen en energieopwekking. Deze aanpak, de "Utrechtse barcode", is mede bepalend voor de mate van verstedelijking die we uiteindelijk met elkaar weten te realiseren. Het voorstel draagt verder bij aan versterking van de centrale as in het kennisecosysteem van ons land. Met name die tussen het Utrecht Science Park en de campus van Wageningen University & Research.
Maar ook met andere economische toplocaties zoals Brainport Eindhoven en de Metropoolregio’s Amsterdam en Rotterdam Den Haag. Zo worden kennisclusters op het gebied van gezondheid, milieu, voeding en technologie nauw met elkaar verbonden en kunnen we onze leidende positie in de wereld op dit gebied verder uitbouwen. Met dit alles dragen we bij aan de brede welvaart van mensen. Brede welvaart kijkt naar de materiële welvaart en het immateriële welzijn van mensen. Gezondheid, sociale verbanden, een veilige en aangename woon- en leefomgeving zijn daarin sleutelfactoren. Maar ook het hebben van werk naar vermogen en een betaalbare woning. Wij willen dat investeringen op het hoogste schaalniveau bijdragen aan het welbevinden van de individuele burger, jong en oud, werkend en niet werkend, praktisch en theoretisch opgeleid. Pas dan draagt welvaartsverhoging op het macro-niveau ook bij aan de welvaart op straat.
8 april 2021 | Pagina 4 van 62
8 april 2021 | Pagina 5 van 62
Inhoudsopgave Drivers van duurzaam verdienvermogen
8
Cruciale rol Metropoolregio Utrecht
9
Toekomstbestendige groeistrategie MRU
10
Merwedelijn, Waterlinielijn en Lunetten/Koningsweg: een betekenisvolle stap 11
Waterlinielijn
36
Lunetten-Koningsweg
37
Lightrail maakt andere interventies mogelijk
38
Ruim voldoende vervoerpotentie voor lightrail
38
Versterken agglomeratiekracht MRU en positie USP
41
Ruggengraat gezonde verstedelijking MRU
45
Draaischijf blijft draaien
47
Accommoderen verstedelijkingsopgave
14
Samenhangend effect Schaalsprong
48
Draaischijf van Nederland laten draaien
16
Bijdrage brede welvaart
49
Vergroten agglomeratiekracht
20 Wat kost het?
52
Wat levert het op?
52
Duurzaam en gezond leefmilieu
26
Stedelijk verdichten zorgt voor meer nabijheid
27
Mobiliteitstransitie
28
Dragend concept ruimtelijke ontwikkeling
31
Beoogde effecten Wiel met Spaken
32
Wiel met Spaken gedragen door alle partijen
32
Lightrailnetwerk zuidelijk deel MRU
35
Merwedelijn
36
8 april 2021 | Pagina 6 van 62
Cruciale rol Metropoolregio Utrecht
Duurzaam verdienvermogen vanuit het hart van Nederland
8 april 2021 | Pagina 7 van 62
Duurzaam verdienvermogen vanuit het hart van Nederland Cruciale rol Metropoolregio Utrecht Nederland is een zeer welvarend land. Toch staan we voor grote uitdagingen om ons land ook in de toekomst aantrekkelijk te houden om in te wonen, te werken en te ondernemen. En hierbij tegelijkertijd invulling te geven aan transities op gebied van energie, gezondheid en digitalisering. Terecht wordt daarom ingezet op investeringen in toekomstbestendige sectoren en missies, in een inclusieve arbeidsmarkt waarin vraag en aanbod beter op elkaar aansluiten en in een aantrekkelijker vestigingsklimaat. Investeringen in de bereikbaarheid zijn hierbij essentieel. Zo versterken we samen ons verdienvermogen zodat de economie een groeisprong kan maken.
Drivers van duurzaam verdienvermogen Eind 2019 verscheen de ‘Groeibrief’ van het Kabinet (zie kader pagina 11) met bovenstaande strekking. De Groeibrief benoemt de volgende fundamentele ‘drivers’ van het verdienvermogen van Nederland. •
Talent ontwikkelen en dóórontwikkelen: verbetering van het funderend onderwijs, verbetering van het systeem voor leven lang ontwikkelen;
•
Vergroten van de arbeidsparticipatie;
•
Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen: verbeteren van de samenwerking tussen onderwijs, fundamenteel en toegepast onderzoek, innovatieactiviteiten van bedrijven, en vermarkting van innovatie door grote bedrijven, MKB en startups;
•
Verbeteren van de bereikbaarheid: naast investeringen in schaalsprongen van (OV-)infrastructuur wordt deze ambitie gecombineerd met het
1
klimaatbestendig en klimaatadaptief maken van netwerken, betere benutting van infrastructuur met nieuwe technologieën; •
Benutten van de grote transities: CO2-reductie, energietransitie, circulaire economie voor het uitlokken van innovaties, onder meer voor digitale technologieën.
Bereikbaarheid is een bepalende factor voor samenwerking tussen alle partijen. En omdat die bereikbaarheid, met name in stedelijk gebied, onder druk staat, is het aangemerkt als één van de thema’s uit de Groeibrief. Terecht stelt de Groeibrief dat steden een steeds belangrijkere rol innemen als de vestigingsplaats van economische activiteiten. Een groot deel van de economische en bevolkingsgroei zal zich daar concentreren. Het bieden van een hoge kwaliteit van leven in onze steden is cruciaal in het behouden en versterken van onze concurrentiepositie. De Groeibrief nodigt uit te investeren in onderzoeks- en innovatie ecosystemen en transities op die plekken in het land die het verdienvermogen van Nederland versterken. Specifiek wordt gesteld dat investeringen in een schaalsprong voor de (OV-) infrastructuur cruciaal zijn om de groeiende stedelijke gebieden in Nederland bereikbaar en aantrekkelijk te houden. De coronacrisis vergroot de urgentie en de noodzaak om slim te investeren en te anticiperen, met name in hoogstedelijk gebied. De verwachting (van onder meer het CPB en PBL1) is dat corona een tijdelijke dip betekent in de economische ontwikkeling en mobiliteit. Dit laat onverlet dat OV de drager van duurzame ruimtelijke ontwikkeling is geworden en dat de kwaliteit van de leefomgeving steeds belangrijker is voor het welzijn van mensen. In het pré-
Kansrijk Mobiliteitsbeleid, juni 2020
8 april 2021 | Pagina 8 van 62
coronatijdperk waren we eigenlijk al te laat met veel (OV-)investeringen. Als we nu slim investeren, zijn we dus straks iets minder te laat.
Cruciale rol Metropoolregio Utrecht De Metropoolregio Utrecht (MRU) speelt een cruciale rol in het herstel en de groei van het verdienvermogen van ons land. Een groeiende, centraal gelegen metropoolregio, waar mensen graag willen wonen, werken, studeren en recreëren. Metropoolregio Utrecht: •
Eén van de meest concurrerende regio’s van Europe met een economie die wat betreft competitiviteit in de top drie2 staat dankzij haar excellente wetenschappelijke positie, hoog niveau van publieke R&D uitgaven en een extreem hoogopgeleide beroepsbevolking.
•
De snelst groeiende regio van ons land met een grote verstedelijkingsopgave: tot 2040 is er vraag naar 125.000 woningen en 80.000 arbeidsplaatsen3. De stad Utrecht verdubbelt in 40 jaar in omvang.
•
De kennisleverancier van Nederland, met name op het gebied van Life Sciences & Health en duurzame, klimaatbestendige en gezonde leefomgeving. Met Utrecht Science Park (USP) als grootste en snelst groeiende campus van het land. waar bedrijven als Genmab, het grootste biotech bedrijf van Europa, hun oorsprong vinden en groot geworden zijn.
•
Een veelzijdige regio met een excellent leefmilieu. De steden, dorpen en landschappen behoren tot de meest aantrekkelijke van Nederland4.
•
De ‘draaischijf van Nederland’ op de weg en het spoor, met het drukste station van Nederland met op dit moment een groeiend aantal reizigers van zo’n 60 miljoen per jaar en de Ring Utrecht als meest kwetsbare
European Commission (2019): Regional European Competitiveness Index. Utrecht Nabij, Ontwikkelperspectief verstedelijking en bereikbaarheid Metropoolregio Utrecht 2040, met een doorkijk naar 2050, U Ned, november 2020. 2 3
snelweg in het land. De regio is een cruciale schakel in het nationale en internationale netwerk. Elk van deze kwaliteiten kent ook uitdagingen om die cruciale rol te blijven vervullen. De draaischijf hapert, het centrum van Utrecht raakt overbelast, de woningmarkt is oververhit, en een belangrijk economisch potentieel aan kennis kan beter worden benut. De MRU staat voor de formidabele uitdaging om groei op een gezonde manier vorm te geven met versterking van de leefomgeving, haar goede uitgangspositie om te zetten in gezonde en duurzame economische groei, En dat in het middelpunt van ons nationaal weg- en spoorwegnetwerk.
Zie ook de monitor Kwaliteit van leven in de regio van het Planbureau voor de Leefomgeving. Hieruit blijkt dat de regio op vrijwel alle indicatoren gemiddeld of beter scoort dan het gemiddelde van alle regio’s in Nederland. 4
8 april 2021 | Pagina 9 van 62
Toekomstbestendige groeistrategie MRU De regio volgt een integrale groeistrategie om de economische potentie van de regio te benutten, de groei op een gezonde manier vorm te geven en de nationale economie letterlijk en figuurlijk in beweging te houden. Kern van deze strategie is een gezond stedelijk leven voor iedereen. Dit is een strategie waar Rijk, regio en gemeenten samen met maatschappelijke partners en het bedrijfsleven invulling aan geven. Een groeistrategie die recht doet aan de ruimtelijk-economische opgave in de regio én de nationale bereikbaarheidsopgave. Een strategie waarin economie, verstedelijking, mobiliteit, maar ook duurzaamheid, leefbaarheid hand in hand gaan, met gezondheid als leidend motief. Vanuit deze strategie laten het waarom (‘why’), het hoe (‘how’) en het wat (‘what’) van deze lightrailpropositie zich als volgt duiden.
How - Om dit te bereiken, zetten de MRU en al haar partners in op een duurzame verstedelijkings- en mobiliteitsstrategie, gericht op een duurzaam en gezond leefmilieu, op stedelijke verdichting en op een mobiliteitstransitie.
What -Als eerste betekenisvolle stap binnen deze strategie wordt ingezet op twee lightrailverbindingen in combinatie met een nieuw treinstation.
Why - De hoofdopgave voor de regio is om het duurzaam verdienvermogen van Nederland te versterken door: 1.
De woningnood op de meest gewilde plek van Nederland op een gezonde manier aan te pakken door de verstedelijkingsopgave (woningen en arbeidsplaatsen) te accommoderen op plekken met een goede OVbereikbaarheid;
2.
Nederland bereikbaar te houden en de ‘draaischijf Nederland’ te laten draaien door het regionale verkeer (weg én spoor) minder via de nationale netwerken af te wikkelen;
3.
Bij te dragen aan duurzaam economische herstel door de agglomeratiekracht te vergroten en de interne en externe bereikbaarheid van de (economische) toplocaties en met name Utrecht Science Park te verbeteren.
8 april 2021 | Pagina 10 van 62
Merwedelijn, Waterlinielijn en Lunetten/Koningsweg: een betekenisvolle stap Om de groei op een gezonde manier op te vangen en de mobiliteitstransitie waar te maken, is in de MRU behoefte aan een aantrekkelijk en reëel alternatief voor de auto. De regio investeert in fiets- en OV/lightrail-verbindingen om de groeiende stroom woon-werk verkeer in de stedelijke regio op te vangen. Hiermee beweegt Utrecht van een mono-centrische stad waarin alle druk op het centrum van Utrecht (CS) ligt, naar een stedelijke regio met meerdere centra gesitueerd langs een OV-ring. Zo verminderen we knelpunten op de nationale weg- en spoornetwerken. We bouwen nieuwe woningen en werklocaties zoveel mogelijk langs deze fiets- en OV/lightrail-verbindingen, voorzien we van goed bereikbare knooppunten. Op deze goed bereikbare plekken vindt tevens de uitwisseling tussen verschillende vormen van vervoer plaats. Als eerste fundamentele stap in deze strategie is de Utrechtse propositie voor het Groeifonds gericht op het realiseren van twee lightrailverbindingen en een nieuw treinstation. •
De Merwedelijn vormt een snelle, hoogwaardige OV-verbinding die de verstedelijkingslocaties langs het Merwedekanaal verbindt met Utrecht CS en omgeving en samen met de Waterlinielijn zorgt voor ontsluiting van de geplande verstedelijking in de A12-zone.
•
De Waterlinielijn is de belangrijkste maatregel om knelpunten te verminderen. De lijn ontlast Utrecht Centraal, verbetert de bereikbaarheid van Utrecht Science Park (USP) en maakt verdere groei van de campus mogelijk. De lijn ontsluit bovendien de A12-zone, een belangrijke woningbouwlocatie voor de regio Utrecht na 2030 en de verstedelijkingslocatie Lunetten-Koningsweg.
5
•
Een versterkt station Lunetten-Koningsweg creëert een kansrijke overstapknoop in het nationale en regionale OV-netwerk. Daarbij ontstaat een nieuwe verdeelpunt in het zuidoosten van Utrecht waarbij een overstap mogelijk is tussen trein, tram en busnetwerk. USP krijgt een meer directe verbinding met de rest van het land en het steeds drukkere Utrecht CS wordt ontlast.
Met deze Groeifondspropositie voor de Merwedelijn en de Waterlinielijn, zetten we een eerste, betekenisvolle stap. Een eerste stap met een groot ruimtelijk-economisch effect in de regio én op het verdienvermogen van Nederland. Na en parallel aan deze eerste stap zullen meer maatregelen nodig zijn, zoals het vervolmaken van de OV-ring, het versterken van de fietsinfrastructuur, creëren van voldoende en goede overstappunten van auto naar OV en het ontvlechten van nationaal en regionaal autoverkeer Uitgangspunt voor deze propositie zijn de vele visies en plannen die de afgelopen periode op de verschillende schaalniveaus zijn verschenen. De verstedelijkingsrichtingen in de NOVI, de Omgevingsvisie provincie Utrecht, het Ruimtelijk Economisch Programma (REP) en Regionale Economische Agenda (REA) en in de nog vast te stellen Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040 (RSU 2040) en het Mobiliteitsplan Utrecht zijn gelijkluidend. Tijdens het BO MIRT5 eind 2020 is het ontwikkelperspectief ‘Utrecht Nabij’ vastgesteld. Dit vormt de basis voor de verdere uitwerking van de strategie door Rijk en Regio. Deze propositie is een volgende invulling van deze strategie. De exacte uitwerking zal zijn beslag moeten krijgen in het samenwerkingsprogramma U Ned van Rijk en regio.
https://www.programma-uned.nl/relevante+documenten/HandlerDownloadFiles.ashx?idnv=1858010
8 april 2021 | Pagina 11 van 62
Groeibrief benadrukt noodzaak tot investeringen in Schaalsprong OV-infrastructuur stedelijke regio’s Zoals aangegeven stelt de Groeibrief dat steden een steeds belangrijkere rol innemen als de vestigingsplaats van economische activiteiten. Terecht wordt erkend dat we grenzen ervaren aan het accommoderen van de vraag: er is een tekort op zowel de woningmarkt als op de markt voor werklocaties. Er zijn – los van corona – toenemende files, vertragingen en overvolle stations. Met name rondom onze steden. Als de netwerken in en rondom de steden dichtslibben en de bereikbaarheid van Nederland afneemt heeft dat negatieve gevolgen. De kosten lopen op en het vestigingsklimaat verslechtert. De toenemende mobiliteitsvraag kan deels worden opgevangen door betere benutting van bestaande infrastructuur. Echter, de Groeibrief concludeert dat de bestaande infrastructuur bij lange na niet genoeg zal zijn om aanhoudende toename van de mobiliteitsvraag op te vangen. De groei van goederen- en personenvervoer via achterlandverbindingen en de groei en verdichting van de steden vergen nieuwe oplossingen van ons mobiliteitssysteem. Investeringen in een schaalsprong in de (OV-)infrastructuur zijn nodig: hierdoor verbetert de bereikbaarheid van economische toplocaties en zorgen we ervoor dat Nederland een aantrekkelijke plaats blijft om te wonen, werken en ondernemen.
Onze brede welvaart is gebouwd op creatieve zelfstandigen, innovatieve startups, trotse familiebedrijven, mondiale ondernemingen en een groot, gevarieerd en robuust midden- en kleinbedrijf. Mensen willen wonen in aantrekkelijke gebieden met goede voorzieningen. Een prettig leefklimaat en een hoge kwaliteit van de samenleving is daarmee bepalend voor ons economische succes. Ook voor het aantrekken van nieuwe talent. En, omgekeerd, kan verdere economische ontwikkeling ook bijdragen aan de versterking van die samenleving. Het bereikbaar en daarmee aantrekkelijk houden van de stedelijke gebieden in Nederland is dus cruciaal voor het vestigingsklimaat en het verdienvermogen van ons land.
Foto: Petra Appelhof
8 april 2021 | Pagina 12 van 62
Corona legt kwetsbaarheden van onze welvaart bloot. Het stelt ons voor
Opgaven en doelen
Gezonde groei metropoolregio Utrecht
8 april 2021 | Pagina 13 van 62
Gezonde groei Metropoolregio Utrecht Opgave en doelen De kern van de opgave is meerledig en kent een grote samenhang. Er is sprake van onderbenutting van het grote economisch potentieel van de regio. Er moet een enorme verstedelijkingsopgave worden geaccommodeerd; tot 2040 125.000 woningen en 80.000 arbeidsplaatsen6. En er treedt in de huidige situatie al een overbelasting van de nationale en regionale mobiliteitsnetwerken op, die groter wordt in combinatie met de verstedelijkingsopgave. De Metropoolregio Utrecht is van grote waarde en betekenis voor de nationale economie. Daarmee zijn investeringen gericht op deze opgaven cruciaal voor het duurzaam verdienvermogen van Nederland als geheel. In dit hoofdstuk wordt de opgave op drie thema’s nader toegelicht. Hoofdstuk 3 gaat aansluitend in op hoe deze opgaven aan te pakken.
tussen inwoners en arbeidsplaatsen en om te voorkomen dat Utrecht een dominante ‘woonstad’ wordt. Ook deze arbeidsplaatsen concentreren zich met name in stedelijk gebied. 70.000 arbeidsplaatsen moeten worden gerealiseerd in Utrecht stad. Hierbij wordt rekening gehouden met een verdeling van 33% kantoren, 5% wetenschap, 16% werken vanuit woning en 12% informeel. Voor deze 66% (ruim 50.000) van de toekomstige arbeidsplaatsen, is een goede OVbereikbaarheid van groot belang7.
Accommoderen verstedelijkingsopgave De trek naar de stad neemt wereldwijd toe. Dat beeld zien we ook in Nederland. Meer dan de helft van de groei van Nederland zal zich concentreren in de G4-regio’s. Tot 2040 komen er in ons land zo’n 1,8 miljoen inwoners bij, waarvan meer dan de helft dus in de G4 en de omliggende stedelijke regio’s. De regio’s met de grootste opgave zijn de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en de MRU. MRU heeft momenteel een acuut woningtekort van ruim 26.000 woningen. Tot 2040 zijn er 125.000 woningen nodig om de groei van de regio op te vangen. Daarnaast verwacht de MRU tot en met 2040 80.000 extra arbeidsplaatsen te moeten accommoderen om het aantal banen mee te laten groeien met de groei van de regio. Deze arbeidsplaatsen zijn cruciaal voor een gezonde balans
De deelgebieden van de Grote U (Utrecht Nabij, 2020)
6
7
Utrecht Nabij, Ontwikkelperspectief verstedelijking en bereikbaarheid Metropoolregio Utrecht 2040, met een doorkijk naar 2050, Uned, november 2020
STEC, 2020
8 april 2021 | Pagina 14 van 62
De locaties waar de grootste woningbouwaantallen in de regio Utrecht kunnen worden gerealiseerd, bevinden zich primair aan de randen van het stedelijk gebied en nabij bestaande OV-knopen. Maar ook binnenstedelijk zijn er ontwikkellocaties, zoals Beurskwartier en Merwedekanaalzone. Op de afbeeldingen in deze paragraaf zijn de ontwikkellocaties aan de randen van het stedelijk gebied en nabij bestaande OV-knopen schematisch weergegeven. Concreet gaat het om de gebieden in de zogenaamde Grote U, rondom de stedelijke knopen van het Wiel met Spaken een nabij de Regiopoorten. Met de Grote U wordt de binnenstedelijke tussenruimte bedoeld waar nog plaats gemaakt kan worden om een groot deel van de economische groei en de groei van de bevolking op te vangen en tegelijkertijd de noodzakelijke verbinding te leggen tussen de binnenstad van Utrecht, de buitenwijken, de grootste randgemeenten en het waardevolle metropolitane landschap.
De 7 Regiopoorten in het netwerk van sprintercorridors (Utrecht Nabij, 2020)
Buiten het stedelijk kerngebied liggen mogelijkheden om een deel van de regionale groei op te vangen nabij de zeven Regiopoorten die met trein of HOV goed zijn verbonden met de MRU: Breukelen, Bunnik, De Bilt-Bilthoven, Houten, Vianen, Woerden en Zeist.
De knopen met ontwikkelpotentie van het Wiel met Spaken (Utrecht Nabij, 2020)
Voor het ontwikkelen van de woningbouwlocaties is het belangrijk dat de bereikbaarheid goed wordt vormgegeven. De groei kan met de huidige netwerken echter niet worden opgevangen. In het bestaande OV-systeem zit te weinig rek. Bovendien is dit netwerk op dit moment primair gericht op Utrecht Centraal waar onvoldoende ruimte is om de capaciteit uit te breiden.
8 april 2021 | Pagina 15 van 62
Vanwege haar centrale ligging in het nationale netwerk, vormt groei van de regionale mobiliteit bovendien een bedreiging voor de nationale bereikbaarheid. De groei van regionaal en nationaal verkeer op de weg en het spoor genereren doorstromings- én leefbaarheidsknelpunten in de MRU. De opgave is een integrale verstedelijkings- en mobiliteitsstrategie te volgen die de groei van woningen en arbeidsplaatsen op een gezonde en duurzame manier faciliteert. In hoofdstuk 3 wordt uitgelegd dat dit een strategie is gericht op spreiding over meerdere knooppunten in en rond de stad (van monocentrisch, naar polycentrisch) en gekoppeld aan zware HOV-assen. De ontwikkelopgave is nadrukkelijk een integrale, waarin ook groen, energietransitie, klimaatdaptatie, cultuur, erfgoed, voorzieningen en recreatie een plek in krijgen. Specifiek voor Utrecht Science Park geldt dat de uitbreidingsmogelijkheden worden beperkt door de knelpunten in bereikbaarheid. Deze bereikbaarheid is momenteel te autoafhankelijk en de regionale en nationale OV-bereikbaarheid van USP is ondanks de in gebruik name van de Uithoflijn onvoldoende.
Visie op Utrecht Centraal Utrecht Centraal is en blijft vanwege de centrale ligging het belangrijkste knooppunt in het nationale spoornetwerk. Het is bovendien een aantrekkelijke (hoofd)kantoorlocatie en een belangrijk knooppunt op de internationale corridor richting Duitsland. Utrecht centrum is daarbij een bestemming van groot (inter)nationaal belang. Dit vergt over de gehele dag snelle, betrouwbare, comfortabele en hoogfrequente verbindingen met alle delen van Nederland en Schiphol als intercontinentale hub. De ruimte nabij Utrecht Centraal benutten we voor hoogstedelijk wonen, werken en verblijven. De beschikbare ruimte voor OV gebruiken we zoveel mogelijk voor reizigers die in Utrecht centrum moeten zijn of waarvoor Utrecht Centraal het meest aantrekkelijke overstappunt is. Dit zijn met name de (inter)nationale reizigers. We creëren meer ruimte voor reizigers die op Utrecht Centraal hun bestemming hebben of een (inter)nationale reis maken, door regionale overstappers te verleiden via andere (intercity)stations te reizen naar hun bestemming in de stad en de regio.
Draaischijf van Nederland laten draaien De centrale ligging en goede autobereikbaarheid vanuit de rest van het land in brede zin zijn belangrijke assets van de MRU en mede bepalend voor het vestigingsklimaat. Deze kwaliteit staat onder druk. Het mobiliteitssysteem in en rond Utrecht wordt gekenmerkt door knelpunten, zowel op de weg als in het OV. En zowel op nationaal als regionaal schaalniveau (zie volgende pagina). Nergens in Nederland zijn de nationale en regionale netwerken zo vervlochten als in de regio Utrecht. Doorstroming op het wegennet rond Utrecht is van fundamenteel belang voor Nederland. De uitdaging is de draaischijf van de Nederlandse economie draaiende te houden. Het anders organiseren van de regionale bereikbaarheid is daarvoor randvoorwaardelijk. De schaalsprong OV kan een bijdrage leveren aan de doorstroming op het wegennet door een belangrijkdeel van het
8 april 2021 | Pagina 16 van 62
regionaal verkeer een alternatief te bieden, onder andere via overstappunten (hubs) op afstand van de stad. In essentie komt het erop neer dat het in de MRU ontbreekt aan een hoogwaardig regionaal OV-systeem dat past bij de schaal en de groei van de regio. Het huidig OV-systeem is teveel gericht op één hoofdknoop – Utrecht Centraal Station – die ook een belangrijke functie vervult in het nationale en internationale OV-netwerk. Hierdoor kan het OV-systeem de groei niet aan en is er onvoldoende een volwaardig alternatief voor de auto voor handen. Ondanks dat er (op meer stedelijk niveau) al een mobiliteitstransitie gaande is, is de regio nu en in de toekomst nog erg afhankelijk van de auto. Net zoals in andere metropoolregio’s in Nederland is in de Metropoolregio Utrecht een ontwikkeling gaande van een monocentrisch mobiliteitssysteem naar een polycentrisch systeem. In het verleden is met de ontwikkeling van Randstadspoor ingezet op een stervormig systeem met Utrecht Centraal in het hart. In dat treinsysteem zit nog enige ruimte voor groei, maar de grenzen komen in zicht. Voor aan- en afvoer van reizigers in de stedelijke omgeving rondom Utrecht Centraal zijn de grenzen nu al zichtbaar: er is nauwelijks nog ruimte voor meer bussen, trams en fietsen. Een vergelijking van het mobiliteitssysteem van de MRU met de MRA is hiernaast opgenomen.
De opgave is de groei van de mobiliteit zodanig te faciliteren dat het tevens fungeert als drager voor de ruimtelijke ontwikkeling. Dit polycentrisch systeem (het Utrechts Wiel met Spaken) wordt nader toegelicht in hoofdstuk 4. Knelpunten in het mobiliteitssysteem Een grove analyse van de ontwikkeling in de vervoerstromen laat zien waar de grootste opgaven voor het mobiliteitssysteem van Utrecht zitten. De groei van het aandeel fiets is enorm en leidt tot issues op het gebied van doorstroming, veiligheid en ruimtegebruik (o.a. stallingsvoorzieningen).
8
Vergelijking Utrecht - Amsterdam Een vergelijking van enkele kentallen van het mobiliteitssysteem van de MRU met Grootstedelijk Amsterdam (aaneengesloten bebouwing rond de stad) laat zien dat het monocentrische model van de MRU niet langer houdbaar is. Grootstedelijk Amsterdam
MRU
Inwoners
900.000
800.000
Arbeidsplaatsen
300.000
250.000
Aantal NS-stations
12
13
Waarvan Intercity-station
5
1
Metro
5
0
Tramlijnen (aantal) In km’s
14 >200km
3 <40km
De potentie van het OV is dusdanig groot dat dit leidt tot overbelasting van het systeem. Het OV loopt tegen de grens aan van het moment waarop een schaalsprong noodzakelijk is. Voor groei van het aantal autoritten is geen ruimte in de stad. Dit leidt tot knelpunten op de Ring en toeleidende wegen. De groei van de stad moet dus door andere modaliteiten worden opgevangen. Dit beeld wordt ondersteund door de knelpuntenanalyse voor de auto en het OV. De Nationale Markt en Capaciteitsanalyse (NMCA) van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, die elke vier jaar wordt uitgevoerd, laat zien dat Noordwest Nederland een landsdeel is dat sterk groeit in alle scenario’s. De NMCA8 identificeert verschillende knelpunten in en rondom Utrecht, zowel het
NMCA 2017
8 april 2021 | Pagina 17 van 62
nationale spoor- en wegennet maar ook op de toegangsroutes naar Utrecht CS en op regionale OV-verbindingen.
Voor het tram- en busnetwerk (BTM) komen vijf knelpunten naar voren10:
Voor het nationale wegennet ontstaan er bij ongewijzigd beleid knelpunten op de ring Utrecht, met name op de A12. De verlieskosten rondom Utrecht zullen in 2040 tussen 60 en 190 miljoen euro per jaar bedragen.
• Lijn 28 Utrecht Centraal Station – Utrecht Science Park
Op nationale knooppunt Utrecht CS komen verschillende modaliteiten samen; trein, tram, bus, fietsers, voetgangers, auto’s en taxi’s. Verdiepend onderzoek naar dit NMCA knelpunt heeft inzicht gegeven in de zwakke schakels in en rondom Utrecht CS9. De verwachting is dat zonder maatregelen deze knelpunten zich in de komende jaren steeds nadrukkelijker manifesteren als gevolg van de groeiende vervoersvraag van, naar en via Utrecht CS.
• Binnenstadscorridor Utrecht – Centraal – Zeist • Busbaan door Utrecht Science Park • Tramlijn 22 (‘Uithoflijn’): Centraal Station – P+R Utrecht Science Park • Van Zijstweg (route van/naar Merwedekanaalzone en Papendorp als ontwikkellocaties)
Voorziene knelpunten OV-systeem (Mobiliteitsplan Utrecht, 2020)
Voorziene knelpunten op de weg (Utrecht Nabij, 2020)
9
Analyse Multimodale Knoop Utrecht Centraal, versie C, d.d. 24 mei 2018. Achtergrondrapportage bus, tram en metro (2017)
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/05/01/nmca-btm-2017
10
8 april 2021 | Pagina 18 van 62
Het gaat hier stuk voor stuk om verbindingen met een aanzienlijk OV-gebruik, waarbij de grenzen van de bestaande infrastructuur bereikt zijn terwijl er verdere groei wordt verwacht. De NMCA 2021 zal binnen enkele maanden worden gepubliceerd. Deze is uitgangspunt voor verdere verdieping. Studies die zijn uitgevoerd sinds de laatste NMCA laten zien dat knelpunten nog steeds bestaan en/of groter worden. Zo laat een actualisatie van de knelpuntenanalyse in 2019 zien dat de urgentie om de genoemde knelpunten in het BTM-netwerk op te lossen, fors is toegenomen11. Zo lag de groei op deze 5 knelpunten vanaf 2014 tussen de 3 en 9% per jaar. Dit is fors hoger dan de NMCA-prognoses uit 2017 (tot 3% per jaar). De knelpunten die hieruit springen zijn de Van Zijstweg en de busbaan door Utrecht Science Park. De sterke groei van het OV valt ook op als je breder kijkt. Zo zijn er op het niveau van de provincie Utrecht forse verschillen met prognoses in de NMCA. Daar waar de NMCA uitgaat van 14% tot 31% (laag-hoog) in de periode 20142040, was in 2019 al sprake van een gerealiseerde groei van ruim 22%.
Foto: Kjell Postema
De essentie is dat het mobiliteitssysteem in de breedte aan haar grens zit. Alle deelsystemen lopen over en maken in veel gevallen gebruik van dezelfde infrastructuur. En op die aanwezige infrastructuur is geen ruimte voor extra bussen en trams naar Utrecht Centraal. Ook zitten (kruisende) stromen voetgangers, fietsers, bussen, trams, taxi`s en auto’s elkaar op steeds meer plekken in de stad in de weg. Hierdoor wordt het hele mobiliteitssysteem steeds minder snel, betrouwbaar en veilig. Op meerdere drukke OV-corridors – onder andere in de binnenstad, maar ook op de Van Zijstweg en Koningin Wilhelminalaan – gaan zoveel bussen rijden dat de omgeving hier bij het uitblijven van aanvullende maatregelen veel overlast van ondervindt (doorstroming, veiligheid, leefbaarheid). Kortom: Als niet substantieel wordt geïnvesteerd in een schaalsprong, zal op Utrecht Centraal en omgeving (bv. binnenstadsas) geen ruimte zijn voor groei. Dit beperkt de bereikbaarheid en daarmee de verstedelijkingsopties in de hele regio.
Bus, Tram, Metro-netwerk Toekomstbeeld OV (2019) https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/02/06/bus--tram---metro-netwerk--toekomstbeeld-ov 11
8 april 2021 | Pagina 19 van 62
Vergroten agglomeratiekracht Uit verschillende onderzoeken van het CPB komt naar voren dat de productiviteit in stedelijke gebieden hoger is naarmate daar meer mensen wonen en werken. De drijvende gedachte achter deze agglomeratie-effecten is dat mensen en bedrijven profijt ondervinden van de aanwezigheid van andere mensen of bedrijven in hun omgeving. Deze effecten worden ook wel aangeduid als matching, sharing en learning. Naast een sterker innovatievermogen, hogere lonen, hogere productiviteit en hogere efficiëntie en economische inzet, neemt de bereikbaarheid toe zonder extra mobiliteit. Zoals eerder benoemd kent de MRU een excellent vestigingsklimaat en behoort het tot de top drie concurrerende regio’s van Europa. De MRU kenmerkt zich door een groot economisch potentieel; groot aandeel hoogopgeleide beroepsbevolking, centrale ligging, gediversifieerde economie, hoog niveau academische kennisproductie, hoog besteedbaar inkomen, aantrekkelijke leefomgeving. Volop kansen dus voor grote agglomeratieeffecten.
klimaatverandering, de energietransitie, het herstel van onze natuur en een transitie naar een circulaire economie: “Een beperkte structurele groei biedt ook weinig tot geen ruimte om verder te investeren in onze collectieve dienstverlening, beter onderwijs en een sterkere samenleving.” Ergo: de agglomeratiekracht moet worden vergroot om structureel te kunnen groeien. Als de lightrailverbindingen uit voorliggende propositie niet worden gerealiseerd, kan het gewenste groeipad van R&D investeringen en bedrijvigheid niet worden gerealiseerd. Door de bereikbaarheid te verbeteren, wordt het grootste knelpunt voor de groei van het USP weggenomen en ontstaat een extra prikkel voor bedrijven en instellingen om te investeren. De drempel om te kapitaliseren op de aanwezige kennis- & talentpool verlaagt. Zonder verbeteringen in de bereikbaarheid blijft deze drempel (te) hoog.
Echter, op dit moment vertaalt dat zich onvoldoende naar een bovengemiddeld hoge groei van het Bruto Regionaal Product en ondernemerschap. Anders geformuleerd: het bovengemiddelde hoge niveau van inputfactoren leidt niet tot een bovengemiddeld hoge output. Agglomeratievoordelen (sharing, matching, learning) worden nog onvoldoende benut voor economische groei via innovatie en bedoelde en onbedoelde kennisoverdracht binnen het ecosysteem (kennisspillovers). Datzelfde geldt voor het omzetten van hoogwaardige kennis naar commercieel haalbare producten, processen of diensten (valorisatie). Voor het goed kunnen benutten van de economische potentie is het cruciaal dat de economische kernlocaties optimaal worden ontsloten, zowel regionaal als nationaal. Voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat is het bovendien van belang dat er voldoende woonruimte en arbeidsplaatsen (bereikbaar) zijn en blijven. En zoals de Groeibrief terecht constateert, staan wij voor grote opgaven als
8 april 2021 | Pagina 20 van 62
Utrecht Science Park USP is het grootste Science Park van Nederland en van wezenlijk belang voor de Nederlandse economie. Op de campus bevinden zich grote kennisinstellingen, gerenommeerde instituten en meer dan 130 bedrijven. Dagelijks komen zo’n 51.000 studenten en 27.000 medewerkers naar de locaties in Utrecht en Bilthoven. Daarnaast komen er veel bezoekers naar het USP, onder andere door de aanwezigheid van ziekenhuizen met een regionale en nationale functie (Universitair Medisch Centrum Utrecht, Wilhelmina Kinderziekenhuis en het Prinses Maxima Centrum). Utrechts Science Park heeft zich, met haar satellietlocatie, ontwikkeld tot het landelijke hart van de kennis en economie over gezondheid en leefomgeving en de relatie daartussen. UMCU, RIVM, Deltares, KNMI en TNO vormen de basis, met een groeiend economisch ecosysteem met R&D-intensieve en snelgroeiende bedrijven, incubators, startups en venture capitalists. De hele funnel van fundamenteel onderzoek en valorisatie tot aan economische vermarkting en wereldwijde opschaling is gekoppeld aan het USP. Dit komt tot uiting in bedrijven als Genmab, het grootste biotech bedrijf van Europa (beurswaarde ca.12 mld) , dat vanaf het USP innovatieve therapeutische producten op basis van antilichamen ontwikkelt, om daarmee het leven te verbeteren van patiënten met ziekten als kanker.
Naast Genmab leveren andere partijen op het USP, zoals Intravacc, Hubrecht Instituut, Bilthoven Biologicals en het Prinses Maxima Centrum een wezenlijke bijdrage aan opgaven op het gebied van gezondheid en duurzaamheid. De urgentie en relevantie hiervan zijn groot. Zo neemt Intravacc, wereldwijd vooraanstaand op het gebied van translationeel onderzoek naar en de ontwikkeling van vaccins, binnenkort haar nieuwe moderne pilot productiefabriek in gebruik. Daarnaast geeft Intravacc leiding aan een consortium dat gaat starten met een zogeheten Multi Purpose Vaccine Production Plant (MPVPP). Deze fabriek zal in tijden van nood snel en veilig voldoende doses vaccin specifiek voor Nederland kunnen produceren. Dit zal Nederland in de toekomst minder afhankelijk maken van het buitenland in geval van een pandemie. De bouw van deze MPVPP draagt ook bij tot het aantrekken van nieuwe bedrijven op het USP-terrein.
8 april 2021 | Pagina 21 van 62
Economische kenschets
Hoogopgeleide beroepsbevolking
In de MRU is er sprake van onderbenutting van het economisch potentieel, terwijl het zonder meer één van de best ontwikkelde ecosystemen voor ondernemerschap in Nederland en Europa heeft12. Deze positie kan en moet dus beter worden benut. Hieronder wordt dat beeld samengevat geschetst. Het laat zien dat de potentie groot is, de realisatie daar nog wat bij achterblijft en wat de thema’s zijn waar de grootste kansen liggen.
Van de Utrechtse beroepsbevolking is bijna de helft (47%) hoogopgeleid (HBO of hoger) tegenover een landelijk gemiddelde van 34%. Naar schatting 80% van de 50.000 studenten op het Utrecht Science Park willen blijven wonen en werken in Utrecht.
USP snelst groeiende Campus Met het USP heeft de regio een campus die op meerdere fronten excelleert. USP is een van de 10 volwassen campussen in Nederland en kent de sterkste groei van werkgelegenheid bij bedrijven. Op Utrecht SciencePark (deel Utrecht en Bilthoven) was deze groei 25% in de periode 2014-2018. Uit analyses van de connectiviteit binnen en tussen toplocaties in de G5 blijkt dat het Utrecht Science Park van alle campussen de meeste kennisrelaties onderhoudt met partners buiten het eigen gebied13.
Economische groeicijfers Utrecht is een van de meest concurrerende regio’s van Europa. Wanneer de ontwikkeling van het BRP van Utrecht wordt vergeleken met regio’s die qua concurrentiekracht en economische uitgangspositie (=inputfactoren) op gelijke hoogte staan met Utrecht (ranking in de Regional Competitiveness Index) dan is te zien dat de economische groei van Utrecht achterblijft.
12 Stam (2020) 8 Reos, 2018
8 april 2021 | Pagina 22 van 62
Groei inwoners en arbeidsplaatsen niet in balans In inwonertal groeit de regio jaarlijks structureel harder (0,84%) dan het landelijk gemiddelde (0,53). Alleen de MRA groeit de laatste jaren nog harder. De werkgelegenheid groeit echter niet in zelfde tempo mee als het inwonertal en daar wil de regio verandering in brengen. De groei van de werkgelegenheid moet gelijk opgaan met de groei van de stad. De groei van de regio Utrecht is nu nog gelijk aan het landelijk gemiddelde (1,5%). In de andere metropoolregio’s groeit de werkgelegenheid harder met de grootste groei in de Brainport regio Eindhoven (2,2%).
8 april 2021 | Pagina 23 van 62
Kansen voor betere benutting economisch potentieel In de afbeelding hiernaast is een overzicht gemaakt van de ranking van Utrecht op het Regional Innovation Scoreboard 2019. In totaal zijn 263 Europese regio’s met elkaar vergeleken op innovatiethema’s. Hieruit blijkt dat de regio het goed op het gebied van academische kennis en publieke R&D-uitgaven. Op het vlak van private R&D-uitgaven kunnen nog stappen worden gezet. De internationaal excellente posities van de UU op het gebied van bio- en medische technologie, en op het gebied van klimaatkennis en aardwetenschappen zijn de voedingsbodem voor doorgroei14. Letterlijk en figuurlijk ruimte geven aan innovatieve bedrijven en hun R&Dinvesteringen en het verbeteren van de bereikbaarheid van en tussen de economische kernlocaties (binnen en buiten de regio), is het devies om de groeipotentie te benutten. Deze focus wordt ook geborgd in de Regionale Economische Agenda én in de uitgangspunten van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht Region: deze ondersteunt slechts die innovatieve bedrijven die bijdragen aan maatschappelijke opgaven.
14
Shanghai Ranking 2020
8 april 2021 | Pagina 24 van 62
Verdichten, mobiliteitstransitie en duurzaam en gezond stedelijk leven voor iedereen
Integrale verstedelijkings- en mobiliteitsstrategie
8 april 2021 | Pagina 25 van 62 Foto: Jurjen Drenth
Integrale verstedelijkings- en mobiliteitsstrategie Verdichten, mobiliteitstransitie en duurzaam en gezond stedelijk leven voor iedereen ‘Gezond leven in een stedelijk regio voor iedereen’ is de overkoepelende en samenbindende strategie. Deze strategie is door de betrokken overheden (nationaal en regionaal) en het bedrijfsleven vastgelegd in verschillende programma’s en strategieën. Daarmee is het een consistente en breed gedeelde strategie. Het vormt ook de basis van het Ruimtelijk Economisch Programma (REP) en de Regionale Economische Agenda (REA) van de regio. Dit hoofdstuk gaat in op het ‘hoe’, op de onderdelen van de strategie om de in het vorige hoofdstuk benoemde opgaven aan te pakken.
Duurzaam en gezond leefmilieu Een duurzaam en gezond leefmilieu is de basis voor brede welvaart, voor gelukkige mensen en een florerende economie. En groei van inwoners en arbeidsplaatsen stelt ons in dit kader voor uitdagingen op het gebied van de inrichting van de stad en de bijdrage vanuit de economische agenda. Inrichting stad De groei zorgt ervoor dat we meer mensen in dezelfde ruimte op moeten vangen en een aantrekkelijke, veilige en gezond mogelijke leefomgeving moeten bieden. Dit doen we door in de MRU de openbare ruimte zo in te richten dat mensen er graag willen zijn. We zorgen voor meer groen, meer ruimte voor de voetganger en meer ruimte voor de fiets. Er wordt ingezet op een schone stad en actieve vormen van mobiliteit. Zo zorgen we voor een aantrekkelijk en verkeersveilig verblijfsklimaat. Bovendien gaan we efficiënt om met de schaarse ruimte. De keuzes die gemaakt zijn in het ontwikkelperspectief ‘Utrecht Nabij’ zijn mede ingegeven door hun positieve impact op leefbaarheid, gezondheid, CO 2
emissie, en het faciliteren van arbeidsplaatsen in toekomstbestendige sectoren. Het faciliteert locaties voor toekomstbestendige werkgelegenheid, zoals het Life Sciences and Health cluster en circulaire economie. Bijdrage vanuit economische agenda Publieke, private en kennis- en onderwijspartners in de regio Utrecht voeren een Regionale Economische Agenda (REA) die in het teken staat van de maatschappelijke opgaven: gezonde mensen, toekomstbestendige leefomgeving en waardevolle digitalisering. De REA en de partners in het regionaal-economische ecosysteem (waaronder de Regionale 8 april 2021 | Pagina 26 van 62
Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht Region, Economic Board Utrecht) koppelen expliciet hun inzet (ook financieel) aan brede welvaartsdoelen en duurzame ontwikkelingsdoelen (‘SDG's’). Dit sluit aan bij de Groeibrief die stelt dat de SDG’s bijdragen aan de ontwikkelrichting op middellange termijn (2030) om gericht in te zetten op innovatie.
naar duurzame vormen van mobiliteit toe15. Voorwaarde is wel dat het mobiliteitsaanbod aansluit op deze veranderende vraag.
Concreet betekent dit dat de regio vooral bedrijven in hun groeiambities ondersteunt die een bijdrage kunnen leveren aan oplossingen voor deze transitievraagstukken. Het economisch profiel van gezond stedelijk leven richt zich dus op een verantwoorde, kwalitatieve groei van de regio. Economische ontwikkeling moet bijdragen aan het bereiken van maatschappelijke doelen en daarmee aan de brede welvaart. De MRU werkt aan een sterke competitieve duurzame economische structuur met aantrekkelijke en toekomstbestendige voorzieningen voor bedrijven en werknemers. Daarnaast maakt de regio innovatieve ontwikkelingen op het gebied van gezond stedelijk leven en circulaire economie mogelijk. Een goed voorbeeld hiervan is de Data-en Kennishub Gezond Stedelijk Leven waarin overheden, bedrijfsleven, kennisinstellingen én inwoners samen werken aan de ontwikkeling van wetenschappelijk onderbouwde, praktische en concrete producten en diensten, die een positief effect hebben op de gezondheid van inwoners.
Stedelijk verdichten zorgt voor meer nabijheid We faciliteren de verstedelijkingsopgave door een polycentrische ontwikkeling. Concreet betekent dit dat de verstedelijking wordt gericht op knopen en de dragende metropolitane fiets- en OV-/ lightrail-assen. Dit heeft dat een positief effect op de duurzaamheid van het mobiliteitsprofiel. Met een toename van (hoog) stedelijke milieus neemt de vraag naar automobiliteit af en de vraag
15
Polycentrisch model (Ruimtelijk Strategie Utrecht 2040)
Concentratie van woningbouw en arbeidsplaatsen, zorgt voor meer nabijheid en minder bewegingen, minder hinder en minder vertraging. Het stimuleert lopen en fietsen, gezonde manieren van verplaatsen. Door binnenstedelijk te verdichten beperken we bovendien het verlies aan kostbaar landschap rond
Bron: ‘Enorm veel keuze & ongelofelijk nabij’, College van Rijksadviseurs,
8 april 2021 | Pagina 27 van 62
onze steden. Binnenstedelijk verdichten leidt tot minder autoverkeer in de steden en leidt tot een toename van actieve vormen van mobiliteit. Er ontstaat meer draagvlak voor OV en voorzieningen op fietsafstand. In de Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040 (RSU 2040) is de groeistrategie als volgt samengevat en geprioriteerd: 1. Verdichten rondom binnenstedelijke knooppunten;
mobiliteitstransitie noodzakelijk én onvermijdelijk. Deze mobiliteitstransitie is erop gericht om ruimte-efficiënte, schone en actieve vormen van mobiliteit te stimuleren. Daarmee reduceren we emissie van CO2, stikstof, fijnstof en geluid. Op deze manier geven we invulling aan de omvangrijke klimaat- en milieuopgaven waar we voor staan en bovendien maken we ons leefmilieu hiermee aantrekkelijker.
2. Verdichten bij knooppunten aan de rand van de stad en verdichten binnenstedelijk waarbij groen (inclusief klein groen) en openbare ruimte (specifiek pleintjes) waar mogelijk ontzien worden; waarbij hier pas op ingezet wordt als (1) volledig benut is; 3. Buiten de stad. Het ruimtelijk-economisch beleid in de regio sluit hierbij aan. Hiermee wordt bijgedragen aan het mobiliteitsbeleid, door: • •
• •
Nabijheid: Functiemenging van wonen, werken en voorzieningen in een goede mix, zodat minder (lange) verplaatsingen nodig zijn. Concentratie: Intensiveren van het aantal werknemers per hectare bedrijvigheid, zodat OV en voorzieningen voor deelmobiliteit met een hogere kwaliteit kunnen worden georganiseerd en de sociale veiligheid verbetert. Verdichten rond stedelijke knooppunten, omdat hierdoor gebruik van fiets en OV gestimuleerd wordt. Zoveel mogelijk de mobiliteitsvraag (in de spits) beperken door middel van het stimuleren van thuiswerken (en spitsmijden) om het mobiliteitssysteem te ontlasten (met name autonetwerk, OV en parkeren).
Bij de uitwerking gaat het steeds om het vinden van de juiste balans die aansluit bij een specifieke locatie.
Mobiliteitstransitie
Te veel verplaatsingen binnen fietsafstand in de stad en de regio worden met de auto afgelegd (1-5km: 45%, 5-10km: 65% en 10-15km: 75%). Dit kost relatief veel verkeers- en milieuruimte. Door alternatieven aantrekkelijker te maken, geven we de mobiliteitstransitie een impuls: minder, anders en duurzamer reizen. We zetten binnen de regio in op het maximaal faciliteren van actieve en gedeelde mobiliteit, op OV, of op een combinatie hiervan. De aanpak die bij deze mobiliteitstransitie hoort, bestaat uit vijf samenhangende stappen. In samenhang worden ze ingezet om gezond stedelijk leven voor iedereen mogelijk te maken. Het Mobiliteitsplan Utrecht 2040 vat ze als volgt samen: 1. Slim bestemmen. Wonen, werken en voorzieningen brengen we dichter bij elkaar zodat mensen minder hoeven te reizen. Creëren van nabijheid. 2. Anders reizen. Samenwerken met werkgevers, onderwijsinstellingen en publiekstrekkers in de stad om inwoners en bezoekers te stimuleren om waar mogelijk niet, op een ander tijdstip of anders te reizen (met een duurzaam vervoermiddel of via een andere route).
Om de voorziene knelpunten op te lossen en de groei aan inwoners, woningen en banen in de MRU op een gezonde manier op te vangen is een 8 april 2021 | Pagina 28 van 62
3. Netwerken op orde. Om de groei van de mobiliteit op te vangen met lopen, fietsen, auto en openbaar vervoer moeten deze netwerken worden aangepast. 4. Slim parkeren. Terugbrengen aantal parkeerplaatsen op straat door gebruik te maken van P+R in combinatie met OV en deelmobiliteit. 5. Slim sturen. Beter sturen op het functioneren van het gehele netwerk met fiets- en voetpaden, autowegen en openbaar vervoer. Hiermee houden we de openbare ruimte aantrekkelijk en maken we de groei mogelijk van schone vervoermiddelen die zo min mogelijk ruimte innemen.
Stimuleren ‘anders reizen’ in de MRU In de regio zijn meerdere concrete voorbeelden die ‘anders reizen’ door inwoners, werknemers en studenten stimuleren. Voorbeelden hiervan zijn de USP Campusbike, de inzet van mobiliteitsmakelaars voor werkgevers en de Ikfiets-app waarmee werknemers punten verdienen door vaker naar het werk te fietsen.
In het volgende hoofdstuk wordt ingegaan op een essentieel onderdeel van ‘Netwerken op orde’, te weten het concept van het ‘Wiel met spaken’ als ruggengraat van het OV-netwerk en de overstappunten van auto naar OV.
8 april 2021 | Pagina 29 van 62
kader).
Dragend concept voor mobiliteit en verstedelijking
Utrechts Wiel met Spaken
8 april 2021 | Pagina 30 van 62
Utrechts Wiel met Spaken Dragend concept voor mobiliteits- en verstedelijkingsstrategie Het Utrechtse ‘Wiel met Spaken’ is het logische antwoord op veel van de in de vorige hoofdstukken beschreven opgaven. Het Wiel met Spaken behelst een schaalsprong in het OV waarmee verschillende gebieden in stad en regio direct met elkaar worden verbonden via hoogwaardig openbaar vervoer en waarmee een reis via Utrecht Centraal niet meer noodzakelijk is. Hiermee wordt niet alleen de druk op Utrecht Centraal verminderd, maar ook de leefbaarheid in de buurten verhoogd waar de bereikbaarheid toeneemt. Het zorgt ervoor dat iedereen die in de regio Utrecht woont, werkt of de stad bezoekt, snel en comfortabel gebruik kan maken van openbaar vervoer om op de plaats van bestemming te komen. De autoafhankelijkheid in de stad wordt minder wat zorgt voor minder toename van de drukte op de wegen in en om de stad. Het belang van het Wiel met Spaken overstijgt de stedelijke ontwikkeling van (Regio) Utrecht; het lost een nationaal mobiliteitsvraagstuk op doordat het regionale verkeer minder via de nationale netwerken wordt afgewikkeld.
spaken en wielverbindingen elkaar kruisen, ontstaan knooppunten. Naast multimodale overstappunten zijn deze knooppunten ook zelf een belangrijke bestemming. Hier wordt gewoond, geleefd, gewerkt, gerecreëerd, gesport en ontmoet in een (hoog) stedelijk milieu. Het zijn bij uitstek geschikte locaties voor nieuwe verstedelijking (wonen en werken).
Dragend concept ruimtelijke ontwikkeling Het Wiel met Spaken is een netwerk van hoogwaardige bus-, tram- en treinverbindingen. Het ‘Wiel’ is de verdeelring rond Utrecht, die de spaken met elkaar verbindt. Het Wiel zorgt voor ontlasting van de hoofdknoop en biedt directe, frequente verbindingen tussen woongebieden, P+R-locaties en economische kerngebieden. De ‘Spaken’ bieden vanuit de regio en daarbuiten verbindingen met het centrum en het nationaal knooppunt Utrecht Centraal. Het Wiel met Spaken bouwt logisch voort op het bestaande (H)OV-netwerk in de MRU, met de spoorlijnen (intercity en sprinter), de tramlijnen (SuNij en Uithoflijn) als bepalende onderdelen. Het Wiel met Spaken is op deze wijze de conceptuele drager van de polycentrische ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht. Op de plekken waar
Concept Wiel met Spaken (Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040)
8 april 2021 | Pagina 31 van 62
Beoogde effecten Wiel met Spaken De belangrijkste effecten zijn in de inleiding van dit hoofdstuk al benoemd, maar worden hieronder worden ze nog eens overzichtelijk opgesomd: • Het Wiel met Spaken biedt snelle en directe OV-verbindingen vanuit de regio naar belangrijke woon- en werklocaties. Het USP wordt vanuit alle windstreken sneller en directer ontsloten. Bestaande en nieuwe woon- en werklocaties krijgen een verbeterde aansluiting op het hoofdspoor. Dat geldt ook voor de kernen om Utrecht heen, zoals Nieuwegein, Houten en Zeist. • Het Wiel met Spaken maakt een gezonde verstedelijking mogelijk is. Op verschillende plekken in de stad ontstaan interessante knooppunten. Deze goed bereikbare plekken vormen bronpunten voor toekomstige woon- en werklocaties. In combinatie met flankerend beleid zullen meer mensen kiezen voor het openbaar vervoer en minder voor de auto. Dit heeft een positief effect op lokale, regionale en nationale vervoersstromen. Bovendien leidt dit tot een aantrekkelijker leefmilieu.
Hierdoor zal het functioneren van de snelwegring voor doorgaand verkeer verbeteren, de bereikbaarheid van de stad toenemen en de (parkeer)druk bij belangrijke bestemmingen afnemen.
Wiel met Spaken gedragen door alle partijen Het Utrechts Wiel met Spaken is een door alle betrokken stakeholders in de MRU gedragen ontwikkelconcept voor het mobiliteitssysteem van de toekomst. Het vormt de ruggengraat voor de mobiliteitstransitie en de basis voor de verstedelijkingsstrategie. En daarmee de basis voor de samenwerking tussen stad, regio en provincie om de komende decennia aan de stapsgewijze ontwikkeling hiervan te werken. Dit wordt onder andere ingevuld in het programma U Ned waarin Rijk en Regio samen optrekken.
• Het Wiel met Spaken maakt scheiding van nationale en regionale verkeersstromen mogelijk waardoor er ruimte voor groei op alle netwerken ontstaat: • Er is minder noodzaak om via Utrecht Centraal te reizen. In 2040 rijdt er op alle belangrijke treinverbindingen minimaal elke 10 minuten een trein. Doordat een deel van de snelle treinen ook de stations Leidsche Rijn Centrum, Overvecht en Lunetten (inclusief station Koningsweg) aandoet, zijn de verbindingen over het wiel en via de OV-knooppunten zodanig snel en aantrekkelijk, dat minder mensen via station Utrecht Centraal zullen reizen. • Met hoogfrequent en hoogwaardig OV wordt een alternatief geboden voor de auto. Het Wiel met Spaken zorgt voor een betere spreiding van de reizigersstromen. Nieuwe hubs vóór de ring Utrecht vangen verkeer af en zorgen voor aantrekkelijke overstapmogelijkheden van auto op OV.
8 april 2021 | Pagina 32 van 62
8 april 2021 | Pagina 33 van 62
•
De grote private investeringsbereidheid van Brainport Eindhoven is uniek in Nederland. Met 2,4 miljard euro in 2017 investeert het bedrijfsleven in de regio veruit het meeste in research & development (R&D) van heel Nederland. De z