Ontwerptoelichting Voorlopig Ontwerp Cultuurcluster Berlijnplein
Tekst van het document
Cultuurcluster Berlijnplein
ONTWERPTOELICHITNG VOORLOPIG ONTWERP
4 DECEMBER 2023
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
inhoud
1 - INTRODUCTIE
4
11 - GEVELSTRATEGIE
80
2 - CONTEXT
6
12 - INSTALLATIES
86
3 - PROGRAMMA
10
13 - OVERZICHT
90
4 - COCREATIE
12
14 - BOUWDEEL A
106
5 - STEDENBOUW
14
15 - BOUWDEEL B
144
6 - BUITENRUIMTE
22
16 - BOUWDEEL C
178
7 - CIRCULARITEIT
58
17 - ONTWERPUITDAGINGEN
212
8 - DRAGER
66
18 - MATERIAALSTAAT
222
9 - HOOFDCONSTRUCTIE
74
19 - LIJSTEN FNO/BVO
226
10 - WANDEN EN VLOEREN
78
3
4
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
1 - introductie
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Cultuurcluster Berlijnplein is een culturele nieuwbouwontwikkeling van ca. 9.200 m2 bruto
2.
vloeroppervlak met inrichting van het bijbe-
grenzen.
schillende typen bezoekers en tussen
gankelijk tweede maaiveld, waarbij een
Een onderscheidende plint en een zicht-
bezoekers en pleingenoten?
goede integratie van beide maaivelden
Hoe creëer je een balans tussen veel ge-
met de programmering van essentieel belang is.
baar programma langs de Vaduzdijk.
2.
horende terrein. In het cultuurcluster komen
3.
Een ruimere noord-zuid verbinding
bouwd programma en een goede grote
ruimtes voor publieksprogramma en werk- en
4.
Een uitwerking van de logistiek van
publieke buitenruimte?
ontwikkelplekken zoals een presentatiestudio, muziek-, dans- en theaterstudio’s, ateliers, kan-
laden en lossen. 5.
toren, expositieruimtes, horeca en dergelijke. De
voldoende oppervlakte voor het organi-
Een onderbouwing van de clustering
ensemble met diversiteit in gebouwen
seren van programmering, zoals bijvoor-
van het programma in de bouwblokken.
of gebouwdelen, én ruimte voor onder-
beeld het organiseren van pop-up evene-
scheidende uitstraling?
menten, markten en voorstellingen.
In de fase van het schetsontwerp is tevens een
innovatie en ontmoeting. Het cultuurcluster
solide aanzet gemaakt voor het overstijgende
wordt circulair en energieneutraal gebouwd en
gesprek: Wat kunnen we voor elkaar betekenen?
geëxploiteerd en is flexibel in opzet waardoor
Of: wat betekent het Berlijnplein voor elkaar en
het kan meebewegen met de veranderende behoeftes.
4.
Hoe creëer je een balans tussen natuur en cultuur?
Het voorlopig ontwerp geeft antwoord op alle
Hoe creëer je op gebiedsniveau en op
punten voor wat betreft ruimtelijke configu-
voor de stad? En ook: levert op deze manier bij
gebouwniveau een goede relatie tussen
raties, opzet materialisering, buitenruimte,
elkaar werken een meerwaarde op? En zelfs:
binnen en buiten?
stedenbouwkundige inpassing en logistiek. Dit
Hoe realiseer je een laagdrempelig, uit-
boekwerk is de samenvattende ontwerptoe-
nodigend en toegankelijk cultuurcluster?
lichting op de indiendingsset. Ze dient ervoor
Hoe realiseer je een toekomstbestendig,
een samenhangend en beeldend overzicht te
kunnen we nadenken over leidende principes De opdracht aan het consortium betreft het
Ontwerp een publieke buitenruimte met
Hoe creëer je een architectonisch
gebouwen en het terrein faciliteren creativiteit,
3.
11.
5.
6.
die het gebruik van de buitenruimte faciliteren?
ontwerpen, realiseren en gedeeltelijk onderhou-
7.
den van deze culturele nieuwbouwontwikkeling,
Dit voorlopig ontwerp is het resultaat van de
flexibel en adaptief cultuurcluster en
geven van het resultaat van de cocreatie. De
inclusief buitenruimten, op basis van een twee
verdiepingsslag van de gesprekken met indivi-
hoe ga je slim om met veranderende
indieningsset, met gemaatvoerde tekeningen,
fasen contract. De gebouwen moeten een
duele Pleingenoten en van het overstijgende -
eisen en wensen gedurende de exploita-
materiaalstaat, lijsten met oppervlakten en
kwalitatief hoogwaardig en innovatief ontwerp
plenaire - gesprek. Het biedt daarmee antwoord
tiefase?
afwijkingen, enzovoort, is leidend.
krijgen met een herkenbare architectuur en
in ruimte en materiaal op datgene wat gevraagd
publiek karakter. Belangrijk onderdeel van de
is in het Programma van Eisen, maar geeft ook
derdeel van ontwerp-, realisatie- en ge-
Met dit voorlopig ontwerp hoopt en verwacht
opgave is de cocreatie met de huurders en
invulling aan waarden als bijvoorbeeld uitstra-
bruiksfase wordt volgens de geschetste
het consortium een goed vertrekpunt te heb-
eindgebruikers.
ling, onderlinge samenhang, circulariteit, identi-
brede beschrijving en hoe creëer je blij-
ben voor verdere doorwerking in het Definitief
teit en gebruiksgemak.
vend eigenaarschap bij Opdrachtnemer,
Ontwerp.
8.
Dit voorlopig ontwerp maakt een verdiepings-
Hoe zorg je dat circulariteit integraal on-
Opdrachtgever en Pleingenoten?
slag ten opzichte van het schetsontwerp. In het
Om dit proces vorm te geven is gewerkt met
schetsontwerp zijn een aantal onderwerpen in
een elftal ontwerpuitdagingen die naar voren
ruimten zodanig dat overlast naar ande-
cocreatie integraal opgelost, die gemist werden
zijn gekomen bij de evaluatie van het schetsont-
re ruimten en de omgeving voldoende
in het winnend ontwerp van het consortium:
werp. Deze ontwerpuitdagingen zijn:
wordt beperkt en de gebruiksmogelijk-
1.
9.
Een variërende, minder rigide uitvulling van de bouwblokken langs de kavel-
Positioneer door een slim ontwerp de
heden optimaal zijn. 1.
Hoe creëer je de balans tussen ver-
10.
Creër een laagdrempelig en goed toe-
4 december 2023
5
20
6
40
60
80
100m
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
1:2000
5m
2 - context 1:100
8
10m
1:200
20
25m
40
50m
1:500
10
20
30
Onderliggende afbeelding uit: ASA document Culturele voorziening Berlijnplein Leidsche Rijn Centrum 1:1000 Architectonisch en Stedenbouwkundige Aanwijzingen kavel F2 14 mei 2020
8
1:300
10m
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
ALGEMEEN
publiek en 24 uur per dag toegankelijk. Het
en biedt een plek met kwaliteit en allure
is een integraal onderdeel van de publieke
waar creativiteit, innovatie, ontmoeting,
Leidsche Rijn Centrum wordt momenteel
ruimte van het centrum. Een informele,
natuurinclusiviteit en duurzaamheid centraal
maar ook belangrijke route is de noord-zuid
staan. Het ontwerp zoekt de verbinding bij
verbinding vanaf het station (zowel bus als
de omliggende bebouwing en plekken op
trein) naar de zuidelijker gelegen Vinex wijken.
een manier zodat het een toegankelijk en
De aaneenschakeling van veilige en rustige
uitnodigende drempelloze voortzettting is van
routes met overzichtelijke pleintjes maakt deze
de stad. Alle gebouwdelen hebben een hoge
verbinding een prettige manier om ontspannen
plint van minimaal 4,5 meter.
gerealiseerd op de kruising van de A2 Amsterdam - Utrecht en de spoorlijn UtrechtDen Haag/Rotterdam. Met de overkapping van de A2 vormt het centrum de schakel tussen de vinex-wijken aan de westzijde en de binnenstad van Utrecht aan de oostzijde. Kenmerken van het plan zijn de groene randen rondom het centrum, die qua maat, schaal en type voor stedelijke allure zorgen en een schakel vormen over de A2 kap naar het Amsterdam-Rijnkanaal. Het uitgesproken stedelijke karakter komt tot uitdrukking in een relatief hoge en dichte bebouwing en maakt een contrast met de omliggende woonwijken
door het centrum te bewegen. Speerpunt is de kruisbestuiving tussen De Cultuuras wordt in het ASA document
verschillende functies en programma, plekken
omschreven als een promenade waar
voor presentatie en de atelier en werkplekken.
bijzondere en mogelijk uitgesproken,
De publieke ruimte als hart van het complex
onderscheidende en feestelijke
speelt hier een cruciale rol in. Er is speelsheid
publieke gebouwen met een culturele of
tussen de gebouwen mogelijk.
maatschappelijke functie een plek hebben. Het is de bedoeling dat er een samenhangend, De architectuur van Leidsche Rijn centrum
ten opzichte van de omgeving onderscheidend
kenmerkt zich door een hoogwaardige,
gebouwencomplex wordt gerealiseerd.
zorgvuldige afwerking waarbij compositie,
Verschillende gebouwen kunnen een eigen
plastiek, geleding, ritme en tektoniek een
identiteit en expressie hebben en een eigen
culturele voorziening in Leidsche Rijn Centrum.
belangrijke rol spelen. De gebouwen staan
karakter.
Het cultuurcluster ligt op en aan een aantal
hoge massieve plint. In het centrum zijn de
er omheen. Het cultuurcluster vormt een belangrijk onderdeel van de stedelijkheid van het centrum. Niet alleen door haar dichtheid, maar ook door haar functie. Het is de grootste
assen die van belang zijn voor het centrum. Alleerst ligt het cultuurcluster direct aan het Berlijnplein, het plein dat de overkapping van de A2 volgt. Tevens is het een belangrijke schakel in de cultuuras, die loopt vanaf stadsbrouwerij Roodnoot, langs de Pathé bioscoop, midden door het cultuurcluster en het Plantsoen van Boedapest naar de Vrijstaat. Deze route is
architectonisch “op de grond” en hebben een gebouwen voornamelijk met steenachtige materialen bekleed: natuursteen, baksteen, architectonisch beton, keramiek. Aan het cultuurcluster worden specifieke stedenbouwkundige eisen gesteld in het ASA document. Het gebouwcomplex is onderscheidend als een publiek gebouw
CS
7
8
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
RUIMTELIJKE RANDVOORWAARDEN In het ASA document worden een aantal ruimtelijke aspecten meegegeven die van belang zijn bij de realisatie van het cultuurcluster. Zo wordt gevraagd een herkenbaar cultuurcomplex te ontwerpen dat zich aan de buitenzijden onderscheidt van de omringende bebouwing. Bezoekers worden het gebied ingetrokken door middel van bijzondere onderscheidende gebouwen en openbare ruimtes. Het kavel bestaat uit een netwerk van pleinen.
worden. In het schetsontwerp is in cocreatie
ruimtes om functieverandering door de tijd
een ruimtelijk ensemble ontworpen dat recht
heen te kunnen faciliteren geldt voor het hele
doet aan deze wens, zonder dat dit leidt tot
complex.
een fragmentarische invulling. In het voorlopig ontwerp is op het ruimtelijk ensemble van het
Een mogelijk modulaire benadering en
schetsontwerp doorontworpen.
gefaseerde groei, de voeding en initiatie door creatieve impulsen en experiment betekent
Daken worden als vijfde gevel behandeld. In
niet dat de gebouwen een tijdelijke uitstraling
veel gevallen dienen daken als plaats voor
krijgen.
energieopwekking middels PV panelen. Daar waar dit niet nodig is worden sedumdaken of steenachtige daktuinen gerealiseerd.
ARCHITECTUUR EN BEELDKWALITEIT
De bouwhoogtes sluiten aan op de omliggende
DIRECTE BUREN Naast het ontwerp van het cultuurcluster wordt langzaam ook duidelijk hoe de context
Verbinding; toegankelijk, zichtbaar en sterke alzijdige plinten. Uit: ASA document Culturele voorziening Berlijnplein Leidsche Rijn Centrum. Architectonisch en Stedenbouwkundige Aanwijzingen kavel F2, 14 mei 2020
gestalte krijgt. De directe omgeving van het cultuurcluster bestaat uit woongebouwen.
bebouwing. De bouwvolumes maken een
De culturele voorziening neemt een bijzondere
Aan de San Marinostraat zijn de
stedelijk prominent cultureel gebouw. Aan
positie in en zal een onderscheidend complex
appartementencomplexen al enige tijd geleden
de zijde van het Berlijnplein wordt de hoogte
van gebouwen zijn. Er wordt gezocht naar een
gerealiseerd. De noordzijde van het complex
beperkt door het maximaal toelaatbare gewicht
innovatieve, warme en duurzame uitstraling
bestaat uit woongebouwen aan de Vaduzdijk.
op de stadsbaantunnel. Hier kan een sierlijk
waarbij groen een belangrijke rol speelt. Om te
Hiervan zijn inmiddels een aantal beelden
overdekte ruimte of een expressief overstek
zorgen dat de gebouwen een relatie aangaan
beschikbaar. Aan de cultuuras vinden we het
uitdrukking geven aan het publieke en culturele
met de omliggende bebouwing wordt gevraagd
Hof van Boedapest, het Berlijnplein zelf en de
karakter.
om slimme subtiele relaties te leggen met de
natuurlijk de Pathe bioscoop.
kwaliteiten en waarden van de bebouwing in Rooilijnen van het kavel worden zoveel
Leidsche Rijn Centrum. Gebouwen hebben
Voor dit hoofdstuk is deels een gewogen
mogelijk opgezocht en de verbinding met
een hoogwaardige, zorgvuldige afwerking
en herschreven selectie van het ASA
de stadstuinen wordt gemaakt middels een
waarbij compositie, plastiek, geleding, ritme
document Culturele voorziening Berlijnplein
diagonale lijn. Meerdere ingangen en gezichten
en tektoniek een belangrijke rol spelen.
Leidsche Rijn Centrum. Het volledige
zijn nodig, zodat alzijdige plinten ontstaan.
Bijzonder gedetailleerde hoge entreepartijen en
document maakte in 2021 deel uit van de
Met betrekking tot de rooilijnen is de kritiek
hoekoplossingen verrijken dit beeld.
aanbestedingsdocumenten.
op de inzending geweest dat lange rechte gevelwanden juist vermeden zouden moeten
De mogelijkheid voor flexibiliteit in gebruik van
Verknoping van de openbare ruimtes op het kavel met het netwerk van pleinen en parken in de context. Uit: ASA document Culturele voorziening Berlijnplein Leidsche Rijn Centrum. Architectonisch en Stedenbouwkundige Aanwijzingen kavel F2, 14 mei 2020
9
10
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
3 - programma Op Berlijnplein komen ruimtes voor
momenteel uit een rijke waaier aan culturele
publieksprogramma en werk- en
en maatschappelijke voorzieningen. We
ontwikkelplekken. Hier is voor de bezoeker
vinden RAUM met exposities, festivals,
en gebruiker altijd wat te doen, altijd wat te
ontwerpend onderzoek, kunstinstallaties,
zien, binnen én buiten. Het samenbrengen van
crossovers, debatten en burenprogramma,
culturele en creatieve organisaties met diverse
en theatergezelschap het NUT, dat is
achtergronden en disciplines creëert de ideale
geworteld in Leidsche Rijn. Verder zien we
setting voor natuurlijke samenwerkingen en
dansgezelschappen SHIFFT en het Illusionary
onverwachte en interessante confrontaties.
Rockaz Company met uiteenlopende
In de afgelopen jaren hebben een aantal
dansstijlen ontstaan uit wereldwijde
Pleingenoten al een belangrijke bijdrage
straatcultuur. OP& biedt ruimte aan makers
geleverd aan het cultuurcluster. De plek
en initiatieven vanuit beeldende kunst, mode
ademt nu al de energie die met de realisatie
en ontwerp. We vinden de buurtwerkkamer,
van een aantal gebouwen alleen maar wordt
de Jonge Honden, een dependance van de
versterkt. Een bouwwerk is nooit een doel op
HKU, ateliers, werkplaatsen, kantooruimte,
zich: het is een manifestatie van programma
de makers van Goede Vrijdag en twee
en ambitie. Met dit VO geven we vorm aan
horecaruimtes.
wat er al gebeurt. Het cultuurcluster bestaat
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
11
12
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
4 - cocreatie Het VO is een intensieve fase voor
plenaire sessies zijn specifieke onderwerpen
pleingenoten, ontwerpteam en gemeente.
besproken en afgestemd in een reeks 1-op-1-
Er is dan ook intensief afstemming met
sessies met elk van de Pleingenoten.
de pleingenoten tijdens diverse cocreatie sessies. In het afgelopen traject zijn gedurende plenaire sessie belangrijke beslissingen genomen, die gaan over identiteit, circulariteit, duurzaamheid, materialisatie en buitenruimte. In nauw overleg met de gemeente hebben we voor de start van het VO de bovengenoemde thema’s gebundeld rondom drie tastbare en invoelbare thema’s: identiteit, buitenruimte en materialisatie. Rondom deze drie hoofdthema’s zijn integrale themasessies georganiseerd, waarin we vroegen om input, maar ook terug hebben gekoppeld. Naast de
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Op deze pagina: 1. Cocreatie in Club RAUM op 18 januari 2023, in het begin van het VO proces 2. In de schottenkeet met jongeren, maart 2023 3. VR sessie met theater het NUT
13
14
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
5 - stedenbouw
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
ALGEMEEN
de cultuuras, die loopt van stadsbrouwerij
tot aan de kavelgrens gezet. Enkel de
De drager is gebouwonafhankelijk ontworpen,
Roodnoot, langs de Pathé bioscoop, door het
noordwesthoek bij het Berlijnplein is niet geheel
hij was er - als ruggegraat - als eerste. De drager
Het cultuurcluster beslaat een gebied van circa
cultuurcluster en het Plantsoen van Boedapest
opgevuld, om daarmee een mooie overgang
reageert wel op de context (de “site” laag uit
naar de Vrijstaat. Ook de Romestraat wordt
naar het Berlijnplein te creëren.
het model van Brand). Hij zorgt bijvoorbeeld
70 bij 140 meter. In de stedenbouwkundige opzet voor Leidsche Rijn zou een dergelijk kavel worden bebouwd met een gesloten bouwblok. Dat leidt tot herkenbare stedenbouwkundige eenheden en een prettige overgang tussen openbaar en privé. De binnentuinen van deze bouwblokken zijn, behoudens een enkele uitzondering, niet toegankelijk. Het cultuurcluster maakt een publiek stuk stad waar straks de Pleingenoten gehuisvest zijn. Met elkaar geven ze de stad een levendig cultureel hart. Hier willen we geen gesloten bouwblok, maar juist een open en toegankelijk gebied. Er zijn geen binnenkanten en het cluster oogt niet massief. Met het cultuurcluster maken we iets voor verschillende generaties Pleingenoten, het blijft immers langer staan dan het bestaan van één van de pleingenoten afzonderlijk. Met het ontwerp leggen we dus het functioneren voor nu én voor de toekomst voor een groot deel vast. Het is belangrijk dat we verantwoording nemen voor het gezamenlijk belang over lange tijd. Het cultuurcluster is zowel in de richting oost-west als in de richting noord-zuid 24 uur per dag toegankelijk. De noord-zuid richting loopt vanaf het Berlijnplein naar het Plantsoen van Boedapest en maakt zo onderdeel van
verlengd over het cultuurcluster, maar alleen
voor een mooie aansluiting met Plantsoen
voor voetgangers. Met een trap kom je zo op de
De zogenaamde Fase 2, het bouwdeel van
van Boedapest. Ook begeleidt de drager de
Vaduzdijk. Alle ingangen naar het binnengebied
4.000 – 6.000 m2 dat later gerealiseerd wordt,
hoogteverschillen aan de Vaduzdijk. Verder
zijn open en uitnodigend vormgegeven – ook in
doet in hoofdvolume opbouw mee in de
zorgt de drager voor herkenbaarheid vanuit de
de stedenbouwkundige situering. Je loopt altijd
stedenbouwkundige verhaal van de kavel, maar
omgeving.
via een buitenruimte met royale doorgangen.
is zoals bekend geen onderdeel van dit project.
De drager laat zich zien en nodigt uit om te
Het is belangrijk dat ook dit bouwdeel integraal
De zes gebouwen van het cultuurcluster (met
ontdekken en om erdoorheen te lopen.
onderdeel wordt van het cultuurcluster. Ons
fase 2 erbij: acht) hebben ieder een eigen
voorstel is dan ook, ondanks dat dit momenteel
relatie met de drager. Soms staat het gebouw
Omdat het fietspad van het Berlijnplein omlaag
buiten de opgave valt, dat de drager hier
op de drager en soms loopt de drager door het
loopt is het hoogteverschil ter plaatse van
doorloopt. We geven in dit voorlopig ontwerp
gebouw. Hiermee worden hoge entreepartijen
het Plantsoen van Boedapest meer dan 4
een mogelijke stedenbouwkundige inpassing,
gemarkeerd, buitenruimte omkaderd of
meter. Door RAUM hier programma te geven
en stellen voor in een latere fase deze inpassing
programma binnen mogelijk gemaakt.
kunnen we ervoor zorgen dat er programma
als randvoorwaarde mee te geven bij de verdere
en levendigheid aan het fietspad gerealiseerd
ontwikkeling.
wordt. Ook de entree naar de ondergrondse fietsenkelder is hier genereus gesitueerd. In een eerder ontwerp waren de rooilijnen van de gebouwen strak tegen de kavelgrens gelegd. Dat leidde tot lange, gesloten straatwanden. In het huidige ontwerp zijn de afzonderlijke gebouwvolumes duidelijk leesbaar. Gebouwen en drager zijn beter geïntegreerd. Daarmee ontstaat een verspringende rooilijn, die ervoor zorgt dat het geheel minder massaal oogt en voelt. De verschillende Pleingenoten zijn met hun plek goed leesbaar. Om de kavel wel goed op te spannen is in drie hoeken de bebouwing
Drie buitenruimten worden door het samenspel van drager en gebouw gedefinieerd. De
STEDENBOUWKUNDIGE OPZET Om eenheid, samenhang, herkenbaarheid en karakter aan het cultuurcluster te geven maken we gebruik van de drager als structurerend element. De zes meter hoge drager is zowel mentaal, visueel als constructief de drager van het cultuurcluster. Zij geeft als het ware de oervorm en eerste laag van het project, in overeenstemming met de “structure” laag uit het shearing layers model van Stewart Brand (meer daarover in het hoofdstuk circulariteit).
overgangen tussen deze buitenruimten en de omgeving zijn royaal en uitnodigend. Doordat de zes gebouwen op een eigen manier gebruik maken van de drager zijn ze leesbaar van elkaar te onderscheiden. Ook hierdoor krijgt dus ieder bouwdeel zijn eigen identiteit. De specifieke stedenbouwkundige relatie van de bouwdelen met hun omgeving wordt per bouwdeel nog apart toegelicht.
15
16
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
LOCATIE
DRAGER
De ongeveer 70 bij 140 meter grote locatie vormt het cultuurcluster, dat bestaat uit twee fasen.
De zes meter hoge drager geeft structuur aan het cultuurcluster en zorgt voor goede en leesbare overgangen naar het omringende gebied. De drager is hier ook buiten het plangebied getekend.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
GEBOUWEN
RELATIE
Gebouwen staan als goed herkenbare eigen volumes aan, op of in de drager.
De zes (of acht) bouwdelen maken ieder op een eigen manier gebruik van de drager. Dit kan zowel binnen als buiten: voor het vormgeven van een entreegebied (binnen en buiten) of bijvoorbeeld als hoofddraagconstructie.
17
18
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
!
! ! 1
4
2
5
3
Het samenspel van gebouwen en drager geven handvatten om meerdere randvoorwaarden zoals die zijn geformuleerd in de stedenbouwkundige uitgangspunten vorm te geven. Zo definiëren drager en gebouw drie buitenruimten, die ieder een eigen aansluiting met de omgeving vormgeven (1). In (2) zien we dat de noordzuid route dwars over het terrein en de oostwest route (de cultuuras) genereus kunnen worden gemaakt en duidelijk begeleid worden. De drager en de ruimten gedefinieerd door de drager geven kans aan groene invullingen. De drager wordt hier ook zelf voor gebruikt (3). Doordat de bouwdelen een eigen relatie met de drager hebben, worden ze leesbare losse stedenbouwkundige entiteiten (4). Tenslotte helpt de drager met expressie van stedenbouwkundige accenten: entrees van gebouwen, markering van expeditie, overgangen naar pleinen, toegangen van routes en arcades (5).
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
2200
4400
6600
11::22000 000
55mm
11::11000 0
11::22000 0
88
schaal 1:500 11::55000 0
1100
2200
2200
3300
2255mm
1100mm
8800
110000m m
19
Zwevend in een ballon en kijkend vanaf de Pathé bioscoop naar het Plantsoen van Boedapest. Goed te zien is dat de Werktuinen, de buitenruimte voor het NUT, zorgen voor een uitnodigende overgang van het Berlijnplein naar het Cultuurcluster.
20 cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
21
22
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
6 - buitenruimte GESTALTE GEVEN AAN DE CULTUURAS Met de realisatie van het Cultuurcluster maken we een nieuwe schakel in de cultuuras, die loopt vanaf stadsbrouwerij Roodnoot, langs de Pathé bioscoop, midden door het cultuurcluster en het Plantsoen van Boedapest naar de Vrijstaat. Een aaneenschakeling van cultuur waarbinnen het Cultuurcluster een nieuwe schakel vormt.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Cultuur Cluster Plantsoen van Boedapest
Boerderij De Vrijstaat
School
Kunstmuseum De Vrijstaat
Berlijnplein
stadsbrouwerij Pathé
23
24
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
11::11000 0
11::22000 0
88
schaal 1:500 11::55000 0
1100
2200
2200
2255mm
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
PLANKAART Op de linkerpagina is het overzicht van de buitenruimte weergegeven: de plankaart. In de volgende pagina’s worden de verschillende onderdelen van het plan nader toegelicht.
MATERIALEN 1. beton tegel (605 x 605 mm) 2. baksteen dikformaat Omber (200 x 65 x 80 mm) 3. gesneden beton tegel als rollaag(605 x 200 mm)
25
26
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
11::11000 0
11::22000 0
88
schaal 1:500 11::55000 0
1100
2200
2200
2255mm
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
PROGRAMMEERBARE BUITENRUIMTE Sommige delen van de buitenruimte zijn gereserveerd voor specifieke activiteiten, zoals bijvoorbeeld een terras voor de horeca. Andere delen zijn weer vrij voor verschillend gebruik. Het makersplein geeft ruimte voor grotere evenementen, waar bijvoorbeeld ook een stretchtent opgezet kan worden. De referentiebeelden geven een indruk van wat er aan programma op het cultuurcluster mogelijk is. Van linksboven naar rechtsonder: 1. brommerbios 2. stretchtent 3. pleinotheek 4. theater 5. dans 6. reservering voor een waterelement
27
28
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
2%
2%
INVLECHTEN VAN MATERIALEN Om het plein zo circulair mogelijk te houden is de maat van de materialen op elkaar
betontegels ag 5cm g 50cm
afgestemd. Zo wordt er zo min mogelijk betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm prefab beton met opgelijmd metselwerk verzinkt staal rooster regenwater infiltratiezone grindkoffer
knip- en zaag werk uitgevoerd en kunnen de materialen hergebruikt worden. De materialisatie van Leidsche Rijn (een roodbruine gebakken baksteen) wordt op het plein toegepast voor een vloeiende overgang naar de cultuuras. Naast het invlechten van materialen zal ook de beplanting meedoen in de zachte overgang van het Cultuurcluster naar de Stadstuinen en Overtuinen.
betontegels (80 x +/- 600 x +/- 600 mm)
ag 5cm g 50cm
betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm beton baksteen dikformaat Omber (200 x 65 x 80 mm)
29
30
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
WATERHUISHOUDING Met een goede waterhuishouding zorgen we ervoor dat al het regenwater dat op het cultuurcluster valt wordt geïnfiltreerd in de bodem van het cultuurcluster zelf - zonder dat dit leidt tot overlast. Er wordt geen water naar het riool afgevoerd.
11::11000 0
11::22000 0
88
schaal 1:500 11::55000 0
1100
2200
2200
2255mm
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
31
32
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
2%
INFILTRATIESTROOK
2%
2%
Het ontwerp is klimaatadaptief. Denk aan
2% betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm prefab beton met opgelijmd metselwerk verzinkt staal rooster regenwater infiltratiezone grindkoffer
een langere periode met regen of heftige piekbuien. Ook de omgang met regenwater is circulair. Dat houdt in dat het regenwater in de waterkringloop blijft. Neerslag valt, verdampt
betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm prefab beton met opgelijmd metselwerk verzinkt staal rooster regenwater infiltratiezone grindkoffer
en wordt geinfiltreerd. het water wordt afgevoerd naar de infiltratiestroken die uitkomen op de plantenvakken, zodat het water voldoende tijd heeft om te infiltreren. Daarnaast zijn de tegels waterdoorlaatbaar. betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm beton kantopsluiting staal
betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm
2%
2%
beton kantopsluiting staal
betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm prefab beton met opgelijmd metselwerk verzinkt staal rooster regenwater infiltratiezone grindkoffer
betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm beton baksteen dikformaat Omber (200 x 65 x 80 mm)
betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm beton baksteen dikformaat Omber (200 x 65 x 80 mm)
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Lepidium densiflorum Dichtbloemige kruidkers
Erigeron karvinskianus Fijnstraal
Dryopteris filix-mas Mannetjesvaren
Erigeron acer Scherpe fijnstraal
Phedimus kamtschaticus Kamtsjatka vetkruid
Asplenium trichomanus Steenbreekvaren
Pseudofumaria lutea Gele helmbloem
Carex divulsa Groene bermzegge
Erysimum cheiri Muurbloem
Atropa belladonna Wolfskers
Asplenium adiantum-nigrum Zwartsteel
Asplenium scolopendrium Tongvaren
33
34
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
HET MAKERSPLEIN EXPOVELD
DE WERKTUINEN
11::11000 0
11::22000 0
88
schaal 1:500 11::55000 0
1100
2200
2200
2255mm
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
VERBLIJFSPLEKKEN De bomen en het groen geleiden de routes over het plein en definiëren verblijfsruimtes. Ook de drager markeert, definieert en begeleidt verblijfsruimtes - en de routes daarnaartoe. Drager, groen en bomen gaan prima samen!
35
36
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
6,98+
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
het expoveld
37
Doorsnede B 1:200
Kavelgrens
Doorsnede A 1:200
+8,63
+8,63
+8,63
+8,63
+8,63 +8,22
Doorsnede C 1:200
38
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Voetpad
Voetpad
In/ uitrit vrachtwagen
Voetpad
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
6,98+
Infilt
Voetpad
het makersplein
Doorsnede B 1:200
+8,63
+8,63
+8,63
+8,63
+8,22 +7,60
39
40
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
6,98+
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
de werktuinen
41
Doorsnede B 1:200
Kavelgrens
Doorsnede A 1:200
+8,63
+8,63
+8,63
+8,63
+8,63 +8,22
Doorsnede C 1:200
Vanuit het Werktuinen loop je richiting het Makersplein. Links zie je de zes meter hoge ruimte van OP&. De drager markeert de entrees van de HKU en theatergezelschap het NUT.
42 cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
MUUR VAN WILDERNIS ALS ZITRAND betontegels straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm
Op sommige plekken worden de 60x60
beton kantopsluiting staal
P=+0.40
ruimte om te zitten. De kieren en naden die in dit “bankje” zitten zijn ook uitstekend voor de
P=+0.0
0.40
betonnen tegels rechtop gezet. Zo ontstaat
biodiversiteit.
betontegels (80 x 605 x 605 mm) straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm beton betontegels (80 x 605 x 605 mm)
P=+0.0
0.40
P=+0.40
betontegels (80 x 605 x 605 mm) straatlaag 5cm zandaanvulling 50cm beton betontegels (80 x 605 x 605 mm)
43
44
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
oppervlakte groen
11::11000 0
11::22000 0
88
schaal 1:500 11::55000 0
1100
2200
2200
2255mm
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
45
bomen
11::11000 0
11::22000 0
88
schaal 1:500 11::55000 0
1100
2200
2200
2255mm
46
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
van links naar rechts: 1. Gewone lijsterbes, Sorbus aucuparia 2. Winterlinde, Tilia cordata 3. Veldesdoorn, Acer campestre 4. Ratelpopulier, Populus tremula 5. Boskriek, Prunus avium
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
De losse boomstructuur geleidt de routes over het plein en definieërt de verblijfsruimtes. De ambitie is om de bomen in de huidige BOSK bakken van RAUM te herplanten.
47
48
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
ondergrondse infra
11::11000 0
11::22000 0
88
schaal 1:500 11::55000 0
1100
2200
2200
2255mm
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
groenbeleving
49
50
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
GROENBELEVING Cultuur en natuur verweven Op het Berlijnplein zijn cultuur en natuur sterk met elkaar verweven. Een plek voor mensen en dieren waar je naast de nodige reuring en dynamiek ook de nodige rust kunt vinden. Voor de verschillende verblijfsruimtes en routes werden telkens materialen gebruikt die passen bij het karakter van de plek en de gebruikers. Zo is elk plein en iedere entree te bereiken via een route betontegels van 60 bij 60 cm. Deze herbruikbare betonnen tegels maken de route duidelijk en makkelijk begaanbaar voor (hulpbehoevend) bezoekers. Stevig genoeg bovendien voor logistiek en zware kunst objecten. Ook aan bezoekers die de drukte (even) willen mijden is gedacht. Zo brengt een half verhard pad je naar verschillende intieme plekjes waar je, verscholen achter beplanting, tijdens je pauze in rust van je boterham geniet of een
verhoogde roosters om bankjes of tribunes van te maken. Groen van bodem tot dak Buiten de gedeeltes die essentieel zijn voor het programma en de logistiek, worden zoveel mogelijk plekken op het plein vergroend. Hierdoor kan water beter infiltreren en ontstaat de nodige schaduw en verkoeling waarmee het stedelijk hitte effect wordt tegengegaan. Alle planten staan in de volle grond en het beplantingsplan is gebaseerd op inheemse soorten en gebiedseigen pionierssoorten (o.a. ruwe berk, schietwilg, veldesdoorn, acacia en ratelpopulier). Waar mogelijk worden tussen de hoofdroutes bomen, struiken en grassen geplant. Verder groeit beplanting in de infiltratiestroken en klimmen planten omhoog via de gevels van de gebouwen. Naast groene daken, worden ook bruine daken gerealiseerd. Tot slot loopt over het plein -deels door de gebouwen-
goed boek leest.
een drager van cultuur en natuur: een
Het plein watert af op de plantvakken en de
programma, maar die tegelijkertijd van tot
infiltratiestrook. In de infiltratiestroken vind je een levendige wereld van flora en fauna. Een plek met tal van ecologische niches, bijvoorbeeld in de kieren van bakstenen waar een vochtig klimaat is. Verblijfsplekken worden gecreëerd door verhoogde materialen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan gestapelde betonplaten of
betonnen constructie die te gebruiken is voor teen begroeid is met klimbeplanting. Plantbeheer In de winter blijft de begroeiing staan. Hierdoor oogt het plein een stuk minder kaal en blijven plantresten en dood hout op de bodem liggen. Dit is goed voor de bodemgezondheid en biedt eindeloos veel
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
schuil- en nestmogelijkheden voor dieren
Genieten van levendige stadsnatuur
en insecten. Pas in het voorjaar wordt weer
Oplettende en stille bezoekers zien vanaf een
gesnoeid.
bankje hoe eksters bessen snoepen van de
Altijd in verbinding
struiken en meebrengen naar hun nest in de
We werken met de grond die al aanwezig
boom. Tussen de waard- en drachtplanten is
is op het Berlijnplein. Dat betekent dat we
het een komen en gaan van bijen en vlinders,
geen teelaarde aanvoeren maar beplanting
op zoek naar nectar, stuifmeel en andere
uitkiezen die het goed doen op de aanwezige
vormen van voedsel. En vanaf een terras op
grond.
het plein hoor je duidelijk het getsjilp van een groep huismussen die zich ophoudt in
Bomen, planten en schimmels zijn door
de groene gevels. Geluid dat plots wordt
middel van wortels verbonden met elkaar.
overstemd door een groep gierzwaluwen die
Deze samenlevingsvorm heet mycorrhiza
over het plein trekt, richting de in de gevel
en vormt een gigantisch netwerk. In het
geïntegreerde nestkasten. Beschutte plekken
ontwerp zien we dat terug in de vorm van een
waar ook dwergvleermuizen ‘s nachts hun
levendige, gezonde humuslaag die als basis
weg naar weten te vinden.
dient voor het groenconcept. Deze laag wordt vervolgens via klimplanten bovengronds aan de drager verbonden. Zo is de cirkel weer rond. Voedselweb Het bodemleven en de bovengrondse bomen en planten vormen samen weer een voedselweb waar verschillende organismen elkaar tegenkomen en opeten. Via gangen graven wormen, mieren, pissebedden, kevers en mollen zich een weg door de bodem. Boven de grond zorgen planten, bomen en struiken weer voor voedsel en nestgelegenheden voor dieren. Een loopkever vindt beschutting tussen plantenresten en reist via kieren en infiltratiestroken veilig van A naar B.
51
52
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
logistiek
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
brandweer en calamiteiten
53
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
toegankelijk voor iedereen INTEGRALE TOEGANKELIJKHEID Cultuur is van ons allemaal en het Cultuurcluster Berlijnplein wil er dan ook voor iedereen zijn. Zowel de pleinmakers als het consortium vinden het daarom belangrijk dat het plein, de instellingen en de programmering integraal toegankelijk zijn. Belangrijk daarbij is dat de route door de gebouwen gelijkwaardig is en overeenkomt met de sfeer van de instelling, dus geen rolstoel lift die bereikbaar is via de kantoren. We hebben daarbij gefocust op het Berlijnplein en de Zicht vanaf het terras voor het Danshuis richting Makersplein. Aan de rechterzijde is een deel van het NUT zichtbaar. Alle pleinen zijn toegankelijk voor iedereen, ook voor mensen in een rolstoel.
54
gebouwen die we als consortium gaan realiseren. We weten dat het Boedapestplantsoen met de grote hoogteverschillen een doorn in het oog is, maar helaas kunnen wij als consortium dat niet oplossen. Allereerst focussen we op de buitenruimte, het gehele plein en alle aangrenzende ruimtes, zoals horeca, entree en meemaakruimtes zijn drempelloos te bereiken. Op het plein zijn natuurlijke geleidelijnen doordat we verschillende materialen toepassen. Die verschillende materialen zijn allemaal redelijk glad en daardoor is het plein goed toegankelijk in een rolstoel of met een rollator. Nu is het plein misschien helemaal vlak en drempelloos te begaan door mindervaliden, er zijn wel flinke hoogteverschillen binnen Leidsche Rijn en dat leidt soms tot problematische situaties.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Het fietspad aan de Vaduzdijk is zo’n plek met veel hoogteverschil. Het steile fietspad vraagt als best wat inspanning van de meer getrainde fietser, laat staan van iemand in een rolstoel. Om het Berlijnplein vanaf deze kant toeganklijk te maken onderzoeken we in overleg met SOLGU de plaatsing van een hefplateau nabij de ingang van de fietsenstalling. Mocht je liever de lift nemen, dan kan dat hier ook. In ieder gebouwdeel is namelijk een lift en in de nabijheid van de lift is een integraal toegankelijk toilet. En wanneer er door de lage bezettingsgraad maar een toilet nodig is, hebben we die uitgevoerd als rolstoeltoegankelijk. Op de begane grondverdieping van bouwdeel C hebben we een zogenaamde familyroom gesitueerd, deze ruimte heeft naast een toilet geschikt voor rolstoegebruikers ook een verschoningstafel en douche. Nu we in het voorontwerp de toegankelijkheid op hooflijnen hebben vormgegeven, willen we deze in het vervolgtraject verder uitwerken. Deurbreedtes en gangen zijn afgestemd op het gebruik van een rolstoel en in overleg worden deze afgestemd op gebruik van dans- of sportrolstoelen. Ruimtelijk en qua inrichting vragen ook de toiletgroepen, pantry’s en doucheruimtes nog wat aandacht.
Bij vloeren en trappen wordt gewerkt met contrasterende kleuren er zullen natuurlijke geleidelijnen worden aangebracht zodat we ook in het interieur rekening te houden met mensen met een verminderd zicht. Voor slechthorende zullen er voorzieningen voor boventiteling en een ringleiding worden aangelegd, zodat ook zij van een voorstelling of festival kunnen genieten.
55
Op het Makersplein. Links de drager, die is doorgezet buiten het plangebied (de zogenaamde Fase 2). Recht vooruit zie je het gebouw met ruimte voor de Buurtwerkkamer, de jongeren en Hoofdhuurder 4.
56 cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
57
58
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
7 - circulariteit Er is niet één oplossing voor duurzaam,
Circulariteit heeft meerdere dimensies.
natuurinclusief en circulair bouwen. Het
In deze tekst concentreren we ons op de
Berlijnplein laat zien dat dit op meerdere
ruimtelijke en architectonische consequenties
manieren mogelijk is. Het toont circulair bouwen
van dit circulaire ontwerp. Circulaire
als de nieuwe standaard; aantrekkelijk, strak,
installatietechniek en gezonde energetische
verrassend en samenhangend. We bieden een
huishouding, als ook de (meetbare)
nieuwe esthetiek.
technische aspecten van circulariteit staan in separaat bijgevoegde documenten
Het cultuurcluster kent een hoge
omschreven. Deze aspecten gaan over de
circulaire ambitie. Hiermee bereiden
(meetbare) losmaakbaarheid (LMI) van de
we het cultuurcluster voor op een lange
gebouwdelen, over de milieu-impact van
bestaansgeschiedenis. Zo dynamisch als
de gebruikte materialen (MPG) en over de
het leven zelf is, zo dynamisch kan ook het
flexibiliteit van het cultuurcluster (FLEX).
cultuurcluster zijn: gebouwen bewegen mee met de tijd. Zo voorkomen we dat na 40 jaar,
In het ontwerp hebben we doelbewust
de gemiddelde levensduur van een publiek
rekening gehouden met verschillende
gebouw, het gebouw afval wordt.
levenslopen voor de gebouwen. De grondhouding daarbij is: Vorm volgt Ambitie.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Het Shearing Layers of Change model van Stewart Brand en Frank Duffy. Ze stellen dat een gebouw mee zou moeten veranderen met de behoeften van haar gebruikers. Om dat mogelijk te maken is het verstandig een gebouw uit “lagen” op te bouwen, zodat je niet meer hoeft te demonteren dan strikt genomen nodig.
In een traditionele manier van bouwen, zo stellen Stewart Brand en Frank Duffy, kosten gebouwen drie keer zoveel als de aanvankelijke investering. Dat komt omdat ze niet zijn ontworpen en gemaakt om mee te veranderen met de tijd. Uit: Stewart Brand, How Buildings Learn: What Happens After They’re Built, 1994.
Uit: Stewart Brand, How Buildings Learn: What Happens After They’re Built, 1994.
Een werkelijk duurzaam gebouw wordt
geweld aan te doen. Dat lijkt een open deur,
weer weg. Vanuit de drager worden alle
De gebouwen van het cultuurcluster
niet alleen circulaire materialen gebouwd,
maar de huidige bouwpraktijk bewijst dat dit
noodzakelijke nutsvoorzieningen geregeld.
Berlijnplein faciliteren, in samenhang met
maar verandert ook mee met de tijd. Met dit
niet vanzelfsprekend is: meer dan 50% van
RAUM wil misschien wel na 5 jaar een stukje
de buitenruimte, creativiteit, innovatie
ontwerp kunnen we circulariteit op meerdere
het afval dat onze maatschappij produceert is
aanbouwen. Ook dat kan. Het Danshuis
en ontmoeting. Samen vormen ze een
schaalniveaus vormgeven.
bouw- en sloopafval.
krijgt na 15 jaar een nieuwe huurder? Geen
toegankelijke en inclusieve plek - zowel
probleem.
cultuur- als natuurinclusief. Het cultuurcluster
Het Shearing Layers Model van Stewart Brand
In het cultuurcluster gebruiken we het
wordt circulair, energieneutraal gebouwd en
helpt ons hierbij. Dit model zegt niets anders
Shearing Layers Model op gebouwniveau,
Iedere pleingenoot heeft een van-zichzelf
geëxploiteerd, en is flexibel in opzet waardoor
dan dat de constatering dat verschillende
maar ook op terreinniveau. We gebruiken
onafhankelijk circulair gebouw. Het Danshuis
het kan meebewegen met de veranderende
gebouwelementen een verschillende
de principes van het model om flexibele
heeft dus bijvoorbeeld een zelfstandige
behoeftes.
levensloop hebben, iets moet betekenen voor
culturele programmering te faciliteren.
demontabele constructie, maar ook een eigen
hoe je de gebouwelementen ontwerpt. We
Circulair denken geeft mogelijkheden
circulaire gevel. Ze kunnen ieder op het juiste
weten bijvoorbeeld dat installatietechniek
die met traditionele ontwerpmethodes
moment vervangen worden of aangepast
na pakweg 20 jaar vervangen moet worden,
slechts moeilijk mogelijk zijn. Zo kan het
worden. De drager blijft altijd staan. Deze
maar ook dat een ruwbouwconstructie zeker
NUT bijvoorbeeld een theaterzaal voor een
zorgt ervoor dat alle veranderingen door
50 jaar meegaat. In je ontwerp moet je er dus
seizoen maken, direct op het binnenplein aan
de loop van jaren heen het cultuurcluster
voor zorgen dat je installatietechniek kunt
de grote zaal gekoppeld. Deze theaterzaal
identiteit geven.
vervangen zonder de ruwbouwconstructie
kan na de voorstellingenreeks gewoon
59
60
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
DRAGER
GEBOUWEN
GEVELS
POP-UP
De drager kent de meest langzame
Gebouwen veranderen, komen en
Gevels van gebouwen kunnen aangepast
De configuratie van gebouwen en drager
verandering van het cultuurcluster. We stellen
gaan. In het circulaire cultuurcluster
of vervangen worden. Bijvoorbeeld omdat
maakt het mogelijk dat er tijdelijke
ons voor dat hij al honderd jaar staat en nog
kan dat zonder dat er afval
een ander gevelmateriaal gewenst is. Of
gebouwen kunnen worden gemaakt. In
honderden jaren meegaat. Natuurlijk kan de
geproduceerd wordt. Het ritme van
misschien omdat de bouwfysische eisen in
de filosofie van het cultuurcluster is er
drager gebruikt worden voor natuur en cultuur,
verandering van de afzonderlijke
de toekomst veranderen. Of omdat er meer of
geen werkelijk onderscheid meer tussen
maar de structuur als zodanig gaat lang mee.
gebouwen gaat over jaren, maar
minder ramen nodig zijn. Helemaal volgens
tijdelijk en permanent, er is alleen nog maar
is sneller dan de dynamiek van
het model van Brand kunnen gevels of
dynamiek van verandering - langzaam of
verandering van de drager.
geveldelen meeveranderen met de toekomst,
snel. Een danszaal voor een festival, of een
zonder de structuur van het gebouw te
theaterzaal voor een seizoen. Het kan op het
moeten modificeren.
cultuurcluster.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
STRUCTUUR
STUFF
In het cultuurcluster Berlijnplein gebruiken we het model van Brand en voegen daar een interpretatie aan toe. Je zou de drager kunnen zien als een “structuur”-laag van het hele complex, dus nog los van de hoofddraagstructuur van de gebouwen zelf. De gebouwen zijn dan als het ware een aparte laag: gebouwen kunnen veranderen zonder dat de drager of andere bouwdelen aangetast worden.
GEBOUWEN
STUFF
SPACEPLAN
SPACEPLAN
SERVICES
SERVICES
SITE
SITE
61
62
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Circulariteit is een groot onderwerp. Te groot
ze vertellen een verhaal dat begon voor het
te hergebruiken. De toepassing in het
om hier in een volle reikwijdte te behandelen.
cultuurcluster en niet ophoudt bij demontage
cultuurcluster is slechts een tijdelijke stop
Een aantal aspecten willen we graag hier
van het cultuurcluster.
in de levensloop van het materiaal. Veel re-assemble
benoemen, omdat ze relevant zijn voor het cultuurcluster. Ze hebben namelijk invloed op hoe we het gaan bouwen, hoe we kunnen
materialen gaan onafzienbaar lang mee,
re-locate re-cycle
CONSTRUCTIE
re-ocuppy
pavilion
afschrijven, kunnen onderhouden, en vooral:
Vraag een sloper welke gebouwen het
wat we te zien krijgen.
moeilijkst te slopen zijn, en hij zal zeggen: de
zolang je ze maar heel laat. Dat geldt niet re-ocuppy
re-ocuppy pavilion
re-locate
alleen voor gevels, maar ook voor vloeren, re-locate
voor de hoofddraagconstructie en zelfs voor
re-assemble
re-assemble re-use materials re-cycle
re-assemble
re-cycle
in installatie.
gebouwen die gemaakt zijn in de afgelopen 40 Onze samenleving beweegt van een lineaire
jaar. Sinds pakweg de jaren ‘80 worden veel
naar een circulaire economie. In een lineaire
onderdelen aan elkaar gelijmd, ge-PUR-t en
economie maken we gebruik van grondstoffen
gekit. Dat krijg je niet meer uit elkaar. In een
In principe behouden alle gebruikte materialen
energy
hun waarde tijdens de levensloop van het gebouw. Een aantal materialen worden zelfs
re-assemble re-locate
re-assemble re-ocuppy
re-ocuppy
die we na het einde van hun gebruiksduur als
circulaire bouwmethode zorg je ervoor dat
afval afschrijven. In een circulaire economie
alle onderdelen weer netjes uit elkaar kunnen.
een soort materialenbank geworden. Op
bestaat geen afval en worden grondstoffen
Zo kun je alles opnieuw gebruiken. Dus: liever
deze manier kun je gebouwen “bijschrijven”
steeds opnieuw gebruikt. Over 7 jaar is
bouten dan lassen, liever schroeven dan
in plaats van “afschrijven”. Gebouwen
het grondstoffenverbruik in Nederland
lijmen. In het cultuurcluster ga je dat zien.
“afschrijven” is een financieel model uit een
gehalveerd en over 27 jaar is onze economie
Om maximale indelingsvrijheid te kunnen
volledig circulair. Er is dan geen afval meer, onze gebouwde omgeving bestaat uit een voortdurende dans van mens, materiaal en gebruik.
MATERIAAL
realiseren bestaat de constructie uit zo weinig mogelijk dragende wanden. Een structuur van kolommen maakt het mogelijk dat er zonder rigoreuze ingrepen een nieuwe indeling gemaakt kan worden. Dat is handig voor
re-locate
oude economie. Als je ervoor zorgt dat de Beeld: Peter van Assche. “Architecture & Circular Thinking”, Inaugural lecture. University of the Arts Amsterdam, Amsterdam 2019
economie wordt al veel eerder gekeken naar
materialen een toekomst hebben nadat ze in
materialen. We zien dat ook in het ontwerp
het cultuurcluster niet meer nodig zijn, dan
van het cultuurcluster: voor veel gevels stellen
behouden ze altijd hun waarde.
we hergebruikte materialen voor, waarvan we nog niet weten of ze beschikbaar zijn
interne verbouwing, bijvoorbeeld als er een
en wat de specificaties (kleur en afmeting)
Pleingenoot wisselt. Constructie, maar ook
zijn. Eigenlijk zou je nu al op zoek moeten
In het verleden konden we ervan uitgaan dat
gevels en installatie zijn demontabel. Eigenlijk
gaan naar materialen, en dan overleggen met
materialen onbeperkt voorhanden waren en
zou je het gebouw weer in alle afzonderlijke
bouwers, beheerders en adviseurs over het
dat het verkrijgen of verwerken ervan geen
onderdelen moeten kunnen demonteren,
beste gebruik. We zien dat het bouwproces
invloed had op de rest van de wereld. In een
precies zoals ze waren voordat je begon met
kantelt: de verticale bouwkolom wordt
circulaire economie krijgen materialen een
bouwen.
een horizontaal proces. Van sequentieel
identiteit: we weten waar ze vandaan komen,
verantwoording overdragen naar de volgende
en we weten wat het effect van het gebruik op
partij nemen we nu samen verantwoording
de rest van de wereld is. In het cultuurcluster
PROCES
maken we voor de hoofdconstructie veel
Een traditioneel bouwproces kent een
gebruik van hout en opnieuw gebruikt staal.
sequentieel verloop: eerst wordt een plan
Ook voor de gevelafwerking maken we gebruik
bedacht, dat vervolgens berekend en getekend
van biobased of hergebruikte materialen. De gebruikte materialen krijgen een identiteit;
meer geld waard. Het gebouw is eigenlijk
voor het beste resultaat.
AFSCHRIJVING
CIRCULAIRE BUSINESS CASE Een circulaire business case houdt rekening met waardebehoud van materialen. Daarmee verandert de exploitatiebegroting aanzienlijk. Vaak (maar niet altijd) zijn investering en exploitatie aan elkaar gekoppeld. Bij een langere exploitatieduur met dynamisch onderhoud kan de investeringswaarde vaak omhoog. Met een hogere investeringswaarde kan de mate van circulariteit weer omhoog, wat weer een betere exploitatie tot gevolg heeft. Zo versterken deze mechanismen
wordt. Een bouwer bestelt pas aan het eind
De materialen uit het cultuurcluster zijn
van dit proces materialen. In een circulaire
vaak hergebruikt, maar zijn ook weer
elkaar.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
GEBRUIK
Veel ruimtes in het cultuurcluster zijn
In een circulaire economie kunnen gebouwen
bijvoorbeeld bijna overal maar liefst 6 meter
meeveranderen met de dynamiek van het leven. Gebouwen zijn geen statische entiteiten meer, maar configuraties van materialen die onze behoeften van dat moment faciliteren. Variabel gebruik van de gebouwen door de tijd heen wordt zo gemakkelijk mogelijk gemaakt. Niet alleen doordat materialen demontabel zijn, maar bijvoorbeeld ook doordat de ruimten gemakkelijk in te delen zijn. Door
overgedimensioneerd. De begane grond is hoog. Dat betekent dat er in de toekomst altijd andere gebruikers in kunnen; ze worden niet gehinderd door een te geringe hoogte. Ook de drager faciliteert toekomstbestendigheid van het cultuurcluster, zoals we in de voorgaande pagina’s zagen.
ARCHITECTUUR
het ontbreken van dragende wanden is het mogelijk zelf binnenwanden neer te zetten of
Doordat we radicaal anders ontwerpen en
te verplaatsen.
bouwen dan in een traditionele economie krijgen we ook een ander soort architectuur.
TOEKOMSTBESTENDIG
Het cultuurcluster is zichtbaar een ander
Flexibel gebruik maakt een gebouw
feit dat gebouwonderdelen losmaakbaar
toekomstbestendig. Je hebt geen last van het gebouw, omdat het mee kan veranderen met jouw behoeftes. Het gebouw is adaptief geworden. De toepassing van kwalitatief hoogwaardige materialen versterkt dit effect. Als materialen goed verouderen en er door de jaren heen mooi uit blijven zien, dan is het
gebouwencomplex dan we gewend zijn. Het zijn betekent niet dat de gebouwen er tijdelijk uitzien. Circulaire (of regeneratieve) architectuur heeft juist een nieuw, fris en kwalitatief hoogwaardig uiterlijk. Wat we zien is geen bric-a-brac of collage architectuur, maar een goed doordacht nieuw ensemble met een permanent karakter - als de tijd dat
waardebehoud het grootst.
wil.
Ook installaties kunnen de
Over de tijd heen zal het cultuurcluster zich
toekomstbestendigheid van een gebouw faciliteren. Allereerst door ervoor te zorgen dat installatiecomponenten afzonderlijk vervangbaar en aanpasbaar zijn. Je hoeft zo niet de hele installatie te vervangen als nieuwe eisen van de tijd dat vragen. Verder is de installatie in het cultuurcluster per gebouw georganiseerd.
transformeren. De architectuur laat dit toe. Samenhang, hoogwaardige kwaliteit, warme en tactiele architectuur blijven behouden, maar krijgen steeds een nieuw gezicht.
Veel van deze tekst is ontleend aan: Peter van Assche, “Kreislaufdenken als neue Systemlogik”. Urban Mining und Kreislaufgerechtes Bauen: die Stadt als Rohstofflager. F. Heisel, D.E. Heibel. Fraunhofer IRB. Stuttgart, Germany 2021. Beeld rechts: In een traditionele economie is het aandeel arbeid in de aanvangs-investering door loonbelasting groot. Materiaal verliest na verloop van tijd zijn waarde en wordt afval. De restwaarde is negatief: afval kost geld. In een circulaire economie wordt arbeid niet belast en behoudt materiaal zijn waarde. Het materiaal geeft restwaarde.
investering
ARBEID MATERIAAL tijd
investering
Beeld beneden: Lustron-huizen zijn geprefabriceerde geëmailleerde stalen huizen die in de VS na de Tweede Wereldoorlog zijn ontwikkeld als reactie op het tekort aan huizen voor het retourneren van GI’s door de Chicago-industrieel en uitvinder Carl Strandlund. Vijf mannen konden een huis in een week monteren. Van de pakweg 2.500 gebouwde huizen bestaan er nog ongeveer 1.500.
restwaarde
restwaarde
MATERIAAL ARBEID
tijd
63
Het ateliergebouw bestaat uit een constructie houten vloeren en houten kolommen. Het gebouw rust voor een deel op de drager. De galerijen steken ongeveer 1,80 meter buiten de gevel. De open verdieping bestaat uit de werkruimtes van RAUM.
64 cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
ELK GEBOUW EEN BIJZONDERE CIRCULAIRE GEVEL DUURZAME BASISCONSTRUCTIES
NATUURINCLUSIEVE PLEINEN, DRAGER, GROENE- EN ENERGIE DAKEN
ECOLOGISCHE WANDOPBOUW D.M.V. HOUTSKELETBOUW
SLIMME INSTALLATIES KELDER, LIFTSCHACHTEN EN DRAGER VAN CIRCULAIR BETON
65
66
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
8 - drager DRAGER
INTRODUCTIE De ruggegraat van het Berlijnplein wordt gevormd door de drager: de
GEBOUW #1
GEBOUW #2
hoofddraagstructuur van het plan. Niet alleen letterlijk draagt de drager de gebouwen, maar de drager zorgt ook voor eenheid, zichtbaarheid en verbinding in het ontwerp.
TENTOONSTELLING / SEIZOEN
Het is de S-laag die altijd aanwezig zal zijn met de langst mogelijke levensduur. Het diagram rechts laat schematisch zien hoe in de dynamiek van de verandering van het
POP-UP
cultuurcluster de drager het langzaamst beweeegt. Daarom is ze gemaakt van urbanmining beton. Het is het fundament van het Berlijnplein, zowel letterlijk als figuurlijk.
TIJD (JAREN)
0
100
200
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
AANSLUITING OP PLANTSOEN VAN BOEDAPEST
VOETGANGERSVERBINDING
VOETGANGERSVERBINDING
ZICHTBAARHEID VAN GROTE AFSTAND
67
68
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
ZICHTBAAR & ICONISCH
Elk betonelement heeft een mogelijkheid om
Je kan er niet omheen. De drager is zichtbaar
bijzonder gebruik mogelijk te maken en dagen
en iconisch. Met een hoogte van 6 meter
dingen te kunnen bevestigen. Zo maken we we uit de drager zelf te gebruiken.
is het de hoofddraagstructuur van het Berlijnplein. Alle gebouwen vormen zich
400 JAAR EIGENTIJDS
rondom de drager. Ieder op zijn eigen wijze. De drager is tijdloos, maar niet door zijn
BINNEN & BUITEN CONSTRUCTIEF
middelmatigheid of generiekheid. Juist door
De drager draagt letterlijk de gebouwen op het
gaat houden, waardoor deze hopelijk ook in de
Berlijnplein. Soms is de drager buiten, soms is de drager binnen, maar hij is altijd zichtbaar.
MARKERING ENTREES De drager markeert de entrees. Het verbindt de gebouwen met elkaar, hierdoor wordt het Berlijnplein leesbaar en overzichtelijk. De routing gaat langs de cultuur-as over drie pleinen. Ondanks de eigenheid van de drager sluit deze in vormgeving ook goed aan op de Leidsche Rijn colonnades. Overal waar de drager een gebouw insteekt is een entree. Zo vind je op een natuurlijke manier de weg. In de avond biedt indirecte verlichting een verwelkomend en magisch effect waarbij je de drager ook in de gebouwen ziet doorlopen.
AANPASBAAR IN GEBRUIK
zijn uitgesproken vormgeving is het een icoon van deze tijd. Het is een structuur waar je van toekomst lang behouden zal blijven . De drager is gemaakt van urban-mining beton en wordt gekleurd met pigment, een mix van oude dakpannen en ijzeroxides. Urban-mining beton zorgt tot minimaal 60-80% CO2-reductie ten opzichte van traditioneel beton. Dus waar regulier beton gemiddeld zo’n 229 kg CO2 eq uitstoot, zouden we de uitstoot hiermee tot zo’n 140 kg CO2 eq kunnen beperken. Meer reductie is prima mogelijk. De constructieve eigenschappen zijn met een hoger urbanmining gehalte uitstekend, maar de regelgeving is hier nog niet op aangepast. Het is zelfs mogelijk CO2 in het beton op te slaan. In theorie zouden we CO2-positief beton kunnen maken. De patronen in de drager zijn een afdruk van deze tijd gemaakt van restmaterialen. Juist in een tijd waarin we vanuit economisch
De drager draagt de gebouwen. Maar het biedt
perspectief alles hebben gladgetrokkenen en
ook ruimte aan nieuwe inititiatieven. Zo kan
hebben geöptimaliseerd, is er behoefte aan
je een tijdelijk paviljoen tegen, op of onder de
een nieuwe circulaire eigentijdse esthetiek
drager bouwen, extra verlichting aanbrengen,
waarin er weer ruimte is voor ornament.
een schommel ophangen en nog veel meer.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
69
70
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Mocht de drager ooit uit elkaar gehaald
patroon soms aan de buitenzijde en soms aan
moeten worden, dan is dat mogelijk. Alles is
de binnenzijde zichtbaar.
immers demontabel. Maar in principe wordt de structuur van de drager gebouwd voor een levensduur van meer dan honderd jaar. De drager genereert een overmaat aan hoogte, grote vrije overspanningen en is zo goed als onderhoudsvrij. De drager is dus vrijwel altijd bruikbaar.
NATUURINCLUSIEF In het beton is een relief gegoten. Deze zorgt ervoor dat er makkelijk klimplanten tegenaan groeien. Dit biedt zowel voordelen qua biodiversiteit als verkoeling in de zomer. De drager heeft ook kleine ruimtes waar insecten, vleermuizen en vogels zich in thuisvoelen. Open daken maken dat de bomen door de drager heen kunnen steken. Zo is de drager voor iedereen; mens én natuur.
MAAKBAARHEID De drager is opgebouwd uit elementen die zichzelf in verschillende richtingen herhalen. De drager bestaat uit 3 hoofdvormen (ABC). Deze worden gestort in een liggende bekisting. De houten bekisting gaat gemiddeld 40 tot 50 stortingen mee. Aan de bekistingszijde (onderkant) ontstaat een patroon door een rubberen NOE-mat in de bekisting te leggen. De NOE-matten gaan ongeveer 60 stortingen mee. De bogen (A) zijn gelijkzijdig en kunnen gedraaid worden. Deze worden op locatie in het midden gekoppeld. Hierdoor is soms het
B
A C
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
3000
3000
A
3000
3000
element A kan in 2 richtingen gedraaid worden, element A kan in 2 richtingen gedraaid worden, wel rekening houden met de richting de wapening! er dient rekening gehouden te worden metvan richting wapening
1x doorvoer 100ømm 1x doorvoer 100mm 700
B De drager bestaat in de basis uit 3 prefab onderdelen. Verschillende boogvormen, patronen en composities zorgen voor een divers en spannend beeld.
6000
3000
2100
5300
A. 50mm ornament met NOE-mat B. Zijdes met lossend relief. Het relief is vast onderdeel van houten bekisting, gemaakt van onder verstek gezaagde latten, conform afspraken Rie-beton.
B
700 x 350
A
B
71
Inspiratiebeelden: de drager wordt gemaakt van (urban-mining) beton, maar is niet kil en hard. Elk element is net anders van kleur en de hoeveelheid aan texturen zorgen voor een levendig geheel.
72 cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
Inspiratiebeelden: de drager is binnen en buiten zichtbaar. De drager draagt letterlijk de gebouwen, en geeft structuur aan het plan. Er zijn in het verleden regelmatig gebouwen gemaakt met eenzelfde concept.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp 73
74
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
9 - hoofdconstructie Door voor CO2 arme productieprocessen te kiezen en door CO2 in biobased materialen op te slaan kan er sterke reductie in CO2-uitstoot bij bouwen worden bewerkstelligd. Daarnaast leert de ervaring dat 20% van de onderdelen tot wel 80% van de impact van het gebouw kunnen bepalen. MPG-toetsing van de 4 S-lagen (Structure, Skin, Service en Spaceplan) toont aan dat de vloeren (structure), de dichte geveldelen (skin), en installaties (services), de meeste impact hebben. Om deze redenen hebben we veel tijd gestoken in de vormgeving van duurzaamheid-technisch robuuste basiskeuzes.
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
HOUTEN KOLOMMEN EN VLOEREN ATELIERS
HOUTEN KOLOMMEN EN VLOEREN KANTOREN
DONORSTAAL CONSTRUCTIE RAUM HERGEBRUIKTE KANAALPLAATVLOEREN OP&+HKU EN DANS
DONORSTAAL CONSTRUCTIE NUT
75
Impressie van het interieur van de horecaruimte in het Danshuis. Goed te zien is hoe de drager daadwerkelijk hoofddraagconstructie is van het pand.
76 cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
cultuurcluster Berlijnplein voorontwerp
CONSTRUCTIEVE OPZET Voor de kelder en de fundering van de begane grond ambieren we de inzet van circulair beton (“Freement”) en waar mogelijk hergebruikte en herbruikbare kanaalplaatvloeren. Freement is beton waarbij de grondstoffen van beton (grind, zand en cement) herwonnen uit bestaand beton en kunnen worden ingezet voor de productie van nieuw beton. Freement zal waar mogelijk voor in situ beton en prefab beton worden toegepast. Qua hoofdconstructie kiezen we voor houten kolommen en liggers en Cross Laminated Timber (CLT) vloeren, waarbij zelfs de galerijen van de ateliers in CLT worden uitgevoerd. De liftschachten, trappen en trappenhuizen zijn vooralsnog bedacht in prefab beton. Door te focussen op hout ontstaat niet alleen een lichtgewicht constructie, wat doorwerkt in een lichtere fundering, maar er wordt zelfs CO2 opgeslagen in de constructie. Tot slot biedt hout vrijheid op detailniveau door minimale koudebruggen. Hout is in de alle plattegronden met de 6x6m kolommen-balken structuur toegepast. Hier is hout namelijk op zijn best. Niet toevallig komt dit natuurlijk overeen met de dimensionering van de drager.