Onderzoek Monitoring van dieren in dierenweides tijdens festivals

Monitoring van dieren in dierenweides tijdens festivals 16 oktober 2024

Kenmerk

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Verantwoording Titel

Monitoring van dieren in dierenweides tijdens festivals

Opdrachtgever

Gemeente Utrecht- Economische zaken

Projectleider

Sanne Ketelaar

Auteur(s)

Sharon ter Haar & Eline Dierinx

Tweede lezer

Adrie van Hooff

Kenmerk

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Aantal pagina’s

7 (exclusief bijlagen)

Datum

16 oktober 2024

Handtekening

Ontbreekt in verband met digitale verwerking. Dit rapport is aantoonbaar vrijgegeven.

Colofon TAUW bv Australiëlaan 5 Postbus 3015 3502 GA Utrecht T +31 30 28 24 82 4 E info.utrecht@tauw.com

2/7

Kenmerk

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Inhoud 1

Inleiding ..................................................................................................................................... 4 1.1

2

Methode..................................................................................................................................... 4 2.1

4

Monitoring bevrijdingsfestival ............................................................................................. 4

2.1.1

Monitoring nulmeting ................................................................................................... 4

2.1.2

Monitoring tijdens festival ............................................................................................ 5

2.2

3

Aanleiding .......................................................................................................................... 4

Monitoring Keti Koti festival ................................................................................................ 5

2.2.1

Monitoring nulmeting ................................................................................................... 5

2.2.2

Monitoring tijdens festival ............................................................................................ 5

Resultaten ................................................................................................................................. 5 3.1

Resultaten van monitoring tijdens het bevrijdingsfestival ................................................... 5

3.2

Resultaten van monitoring tijdens het Keti Koti festival ..................................................... 6

Conclusie ................................................................................................................................... 7 4.1

Conclusie monitoring tijdens het bevrijdingsfestival ........................................................... 7

4.2

Conclusie monitoring tijdens het Keti Koti festival .............................................................. 7

Bijlage 1

Monitoring kanarie park Transwijk

Bijlage 2

Monitoring nulmeting

Bijlage 3

Monitoring festival

Bijlage 4

Monitoring schaap en geit park Transwijk

3/7

Kenmerk

R001-1292309STH-V02-efm-NL

1 Inleiding 1.1

Aanleiding

In zowel literatuur als praktijk is er een kennishiaat in het effect van evenementen op dieren van kinderboerderijen en dierenweides. In opdracht van gemeente Utrecht heeft TAUW onderzoek uitgevoerd om vast te stellen of deze gehouden dieren signalen van stress/verstoring vertonen tijdens de evenementen. Tevens wordt gekeken of sprake is van een kortdurende stressfactor waaraan de dieren zich aanpassen of dat er mogelijk sprake is van een langdurige gedragsverandering tijdens de monitoring. Er is geen monitoring na afloop van de evenementen uitgevoerd omdat er geen stressreacties zijn waargenomen bij de dieren (zie hoofdstuk 3). Het is alleen noodzakelijk om monitoring na afloop van het festival uit te voeren als stressreacties zijn waargenomen, namelijk om te bepalen of deze reacties een blijvende impact hebben op de dieren. Er zijn ook geen maatregelen geadviseerd om stressreacties te voorkomen vanwege het ontbreken van stressreacties als gevolg van de festivals. Er is wel een algemene maatregel geadviseerd voor één van de dieren die reactie vertoonde op de hoeveelheid bezoekers in de kinderboerderij ten tijde van het festival.

2 Methode Voor het Bevrijdingsfestival Utrecht is er door 2 ecologen van TAUW onderzoek gedaan in de kinderboerderij in Park Transwijk. Voor het Keti Koti festival in Utrecht is er door 1 ecoloog van TAUW en 2 ecologen van de gemeente Utrecht onderzoek gedaan in de dierenweide in het Griftpark. Voorafgaand aan de monitoring zijn in overleg met de gemeente en beheerder van de dierenweide 3 (bevrijdingsfestival) of 4 (Keti Koti festival) dieren uitgekozen voor de monitoring. Op basis van literatuuronderzoek is er per diersoort een ethogram (lijst van gedragingen) gemaakt. Tijdens de monitoring zijn deze ethogrammen gebruikt om verslag te doen van de gedragingen van de dieren. Deze ethogrammen staan in de bijlagen opgenomen. Om het effect van het festival op de diersoorten te onderzoeken zijn er metingen gedaan voorafgaand aan het evenement (nulmeting) en tijdens het evenement. Op basis van de gedragingen van de diersoorten is een conclusie getrokken over het effect van het festival op de gekozen diersoorten.

2.1

Monitoring bevrijdingsfestival

2.1.1 Monitoring nulmeting Op 22 april 2022 is de nulmeting in de kinderboerderij in Park Transwijk uitgevoerd door 2 ecologen van TAUW. Tijdens deze monitoring is gekeken naar het gedrag van een geit, een schaap en een kanarie. De nulmeting heeft plaatsgevonden van 12:30 – 16:30 uur. Tijdens deze monitoring is de dierenweide gesloten geweest voor bezoekers.

4/7

Kenmerk

2.1.2

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Monitoring tijdens festival

Op 5 mei 2024 is een monitoring door 2 ecologen van TAUW uitgevoerd naar dezelfde dieren die tijdens de nulmeting geobserveerd zijn. De monitoring is uitgevoerd van 12:15 – 14:45 uur. De monitoring is een half uur voordat de muziek is gestart aangevangen. Op de dag van het evenement is de kinderboerderij voor bezoekers toegankelijk geweest.

2.2

Monitoring Keti Koti festival

2.2.1 Monitoring nulmeting Op 21 juni 2024 is de nulmeting in de dierenweide Griftsteede uitgevoerd door 1 ecoloog van TAUW en 1 ecoloog van de gemeente. Tijdens deze monitoring is gekeken naar het gedrag van 2 geiten, een schaap en een koe. De nulmeting heeft plaatsgevonden van 11:20-14:00 uur. Tijdens deze monitoring is de dierenweide open geweest voor bezoekers. 2.2.2 Monitoring tijdens festival Op 1 juli 2024 is een monitoring door 1 ecoloog van TAUW en 2 ecologen van de gemeente uitgevoerd naar dezelfde dieren die tijdens de nulmeting geobserveerd zijn. De monitoring is uitgevoerd van 11:30-14:00 uur. De monitoring is een half uur voordat het festival is gestart aangevangen. Tijdens deze monitoring is de dierenweide gesloten geweest voor bezoekers. Wel waren er een aantal studenten bezig met een onderzoek en waren verschillende verzorgers aanwezig.

3 Resultaten 3.1

Resultaten van monitoring tijdens het bevrijdingsfestival

Schaap Zowel bij de nulmeting als tijdens het festival vertoonde het schaap weinig activiteit. Tijdens de nulmeting heeft het schaap zich voornamelijk bezig gehouden met rusten, grazen en de stal in en uit lopen. Op de dag van het festival heeft het schaap voornamelijk gegraasd en rustig rondgelopen. Voorafgaand aan het moment dat de muziek aan ging lag het schaap met de kop in de richting van de muziek. Bij het starten van de muziek gaf de schaap geen reactie en bleef in dezelfde houding liggen. Tijdens het festival is geen ander gedrag vertoond dan voorafgaand aan de muziek. Gelet op de waarnemingen is er geen reden aan te nemen dat het festival invloed heeft gehad op het gedrag van het schaap. Geit Bij beide metingen was de geit actiever dan het schaap. Tijdens de nulmeting en het festival heeft de geit voornamelijk gerust, zichzelf of andere geiten verzorgd, rondgelopen en gegeten. Op het moment dat er voor de eerste keer in de microfoon omgeroepen werd tijdens het festival reageerde de geit hierop door zich om te draaien in de richting van de muziek. Binnen een minuut ging de geit weer verder waar het mee bezig was, namelijk het schuren van de kop en rug aan het klimrek. Er kwam geen reactie op het starten van de muziek. Ongeveer een minuut na het starten van de muziek ging de geit liggen op het klimrek met de rug richting de muziek.

5/7

Kenmerk

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Richting het eind van de observatie tijdens het festival, rond 14:00 uur, werd het drukker in de dierenweide. De toename in bezoekers in de kinderboerderij leek van invloed op de geit. Deze rustte minder en ontweek de bezoekers. Op dit moment was er geen verandering in de muziek. De verklaring van het onrustigere gedrag ligt dan ook in de toegenomen aantallen bezoekers in de kinderboerderij en de hoeveelheid mensen die de geit wilden aaien. Er is geen aanleiding om aan te nemen dat dit tot een blijvend negatief effect op de geit heeft geleid. Op een reguliere dag zijn er immers ook bezoekers die de geit willen aaien, dit is voor het dier elke dag dat de kinderboerderij open is aan de orde van de dag. Desalniettemin is tijdens een festival dit effect eenvoudig te voorkomen door de kinderboerderij op die dag te sluiten voor bezoekers. Kanarie Zowel tijdens de nulmeting als tijdens het festival heeft de kanarie zich voornamelijk bezig gehouden met eten, drinken, rondvliegen en rusten. Tijdens de nulmeting heeft de kanarie vaker gezongen en vaker agressief gedrag vertoond dan tijdens het festival. Hoewel er tijdens het festival vanaf 14:00 uur meer bezoekers aanwezig waren in de dierenweide heeft de kanarie hier geen reactie op getoond. Slechts éénmaal heeft de kanarie kortstondig opgekeken naar een bezoeker in het naastgelegen konijnenhok.

Hierna ging de kanarie rustig door met eten. Er is tijdens het festival geen gedrag waargenomen dat duidde op verstoring of verhoging van stress.

3.2

Resultaten van monitoring tijdens het Keti Koti festival

Schaap Zowel bij de nulmeting als tijdens het festival was het schaap relatief rustig. Tijdens de nulmeting heeft het schaap zich voornamelijk beziggehouden met grazen, rusten en rondlopen. Op de dag van het festival heeft het schaap voornamelijk gerust en gegraasd. Bij het schaap is geen reactie waargenomen op het festival. Beide dagen was het schaap wel alert op aanwezige mensen en keek het regelmatig op als er bezoekers of verzorgers langsliepen. Op de dag van het festival is er voorafgaand aan de muziek geen ander gedrag vertoond dan tijdens de muziek. Gelet op de waarnemingen is er geen reden aan te nemen dat het festival invloed heeft gehad op het gedrag van het schaap. Koe Net als het schaap vertoonde de koe zowel bij de nulmeting als tijdens het festival relatief weinig activiteit. Tijdens de nulmeting heeft de koe zich voornamelijk beziggehouden met eten, likken aan de zoutsteen en (liggend) rusten. Tijdens het festival vertoonde de koe vergelijkbare activiteiten. Toen om 12 uur het luchtalarm afging keek de koe op. Er is bij de koe geen reactie waargenomen op het starten van het omroepen op het festival of het starten en harder worden van de muziek. Tijdens het festival is geen ander gedrag vertoond dan voorafgaand aan de muziek. Gelet op de waarnemingen is er geen reden aan te nemen dat het festival invloed heeft gehad op het gedrag van de koe.

6/7

Kenmerk

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Geiten Bij beide metingen waren de geiten actiever dan het schaap en de koe. Tijdens de nulmeting en het festival hebben beide geiten voornamelijk gerust, zichzelf of andere geiten verzorgd, rondgelopen en gegeten. Op het moment dat er omgeroepen werd in de microfoon reageerden beide geiten hier niet op. Ook het starten van de muziek zorgde niet voor een reactie bij de geiten. Toen de muziek om 13:39, ruim een uur na de start van het festival iets harder ging heeft één van de twee geiten daarop gereageerd door even op te kijken. Direct daarna werd weer hetzelfde gedrag vertoond als daarvoor. Er is tijdens het festival geen gedrag waargenomen dat duidde op verstoring of verhoging van stress.

4 Conclusie 4.1

Conclusie monitoring tijdens het bevrijdingsfestival

Op basis van de monitoringen vooraf en tijdens het festival is de conclusie dat het festival niet heeft geleid tot een wezenlijke verstoring van schaap, geit of kanarie. Het is niet mogelijk om in het hoofd van de dieren te kijken, evenmin was het mogelijk om de niveaus aan stresshormonen te meten en te vergelijken. Er is echter geen gedrag waargenomen dat duidde op stress op verstoring tijdens het festival. Tijdens het festival waren er geen wezenlijke afwijkingen in gedrag ten opzichte van de nulmeting zonder festival. Gelet hierop is er geen reden om aan te nemen dat het festival tot een blijvend negatief effect op de gezondheid van de dieren heeft geleid. Er zijn geen aanvullende maatregelen nodig tijdens festivals voor de dieren in de kinderboerderij van Park Transwijk. Wel heeft de hoge drukte door bezoekers in de kinderboerderij tijdens het festival tot een reactie geleid bij de geit. Het schaap en de kanarie vertoonden geen reacties door de toename in bezoekers. De geit vertoonde tekenen van onrust door minder stil te staan en bezoekers te ontwijken. Dit gedrag zal de geit ook vertonen op een dag zonder festival wanneer de reguliere bezoekers de geit proberen te aaien. Het is daarom niet noodzakelijk om de kinderboerderij op de dag van het festival te sluiten voor bezoekers.

Een eventueel sluiten van de kinderboerderij op een dag met een festival zorgt er wel voor dat negatieve effecten op de geit met zekerheid zijn uitgesloten. De geit zal dan een extra rustdag hebben in vergelijking met de reguliere dagen met bezoekers.

4.2

Conclusie monitoring tijdens het Keti Koti festival

Op basis van de monitoringen vooraf en tijdens het festival is de conclusie dat het festival niet heeft geleid tot een wezenlijke verstoring van schaap, koe of geiten. Het is niet mogelijk om in het hoofd van de dieren te kijken, evenmin was het mogelijk om de niveaus aan stresshormonen te meten en te vergelijken. Er is echter geen gedrag waargenomen dat duidde op stress of verstoring tijdens het festival. Tijdens het festival waren er geen wezenlijke afwijkingen in gedrag ten opzichte van de nulmeting zonder festival. Gelet hierop is er geen reden om aan te nemen dat het festival tot een blijvend negatief effect op de gezondheid van de dieren heeft geleid. Er zijn geen aanvullende maatregelen nodig tijdens festivals in het Griftpark voor de dieren in de dierenweide van Griftsteede.

7/7

Kenmerk

Bijlage 1

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Monitoring kanarie park Transwijk

Kanarie Geen zichtbare reactie op verstoring Slapen Rusten (wakker rondkijken, staand/liggend of op stok, herkauwen) Zichzelf of andere verzorgen (likken, grooming) Eten/drinken Badderen Lopen/rondspringen/vliegen (rustig) Spelen Sexueel gedrag Aggresief gedrag (vechten, bijten, grommen) Foerageren Zingen/roepen Geluid maken (geit/schaap) Zichtbare reactie op verstoring Waakzaam gedrag - alert (opkijken richting geluid/verstoringsbron) Alarmerend gedrag (alarmroep, onrustig ronddraven) Vluchtgedrag (rennen, wegvliegen, paniek) Afwezig uit beeld

Code 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

a b c 0

Nulmeting Starttijd 12:37 12:38 12:40 12:41 12:42 12:43 12:44 12:54 12:55 12:58 13:01 13:04 13:06 13:07 13:08 13:10 13:12 13:14 13:17 13:18 13:20 13:22 13:23 13:25 13:26 13:28 13:29 13:31 13:32

Gedragscode Opmerking 6 2 6 10 2 4 3 4 6 6+11 Boerderijlawaai, geen zichtbare reactie 10 6 6+11 4 2 6+11 11 4 0 6 4 11 6 11 2 4 Geschreeuw, geen zichtbare reactie 11+6 10 6

Starttijd 13:35 13:37 13:38 13:42 13:43 13:44 13:45 13:46 13:49 13:50 13:52 13:53 13:56 13:57 13:58 14:00 14:02 14:05 14:07 14:08 14:11 14:13 14:14 14:18 14:20 14:23 14:25 14:26 14:29

Gedragscode Opmerking 2 9 6 4 2 11 2 6 9 10 9 6 9 11 3 6+11 2 4 6 2 6 4 2 3 6 10 11 2 6

Starttijd 14:30 14:31 14:35 14:37 14:38 14:42 14:44 14:45 14:47 14:48 14:50 14:52 14:55 14:57 15:00 15:03 15:08 15:10 15:11 15:14 15:15 15:17 15:19 15:20 15:23 15:24 15:27 15:29 15:30 15:31

Gedragscode Opmerking 9 2 4 6 2 6 8 11 6 2 4 2 10 4 6 2 6 8 11 6 2 4 9 6 9 6 2 6+11 6 10

Starttijd 15:34 15:36 15:37 15:40 15:42 15:43 15:46 15:48 15:49 15:54 15:57 15:59 16:00 16:02 16:03 16:06 16:08 16:13 16:15 16:17 16:20 16:22 16:25 16:26 16:29 16:31 16:35 16:36 16:37

Gedragscode Opmerking 2 10 2 6 11 6+11 6 2 4 6+11 10 9 2 6 4 6 2 4 6 4 6 2 4 10 4 2 6 2 Einde

Dag festival Starttijd

Gedragscode 12:15 12:17 12:19 12:20 12:30 12:31 12:33 12:35 12:36 12:38 12:41 12:43 12:44 12:45 12:46 12:48 12:50 12:54 12:55 12:56 13:01 13:02 13:03 13:04 13:06 13:07 13:08 13:09 13:13 13:15

Opmerking 4+4a Bezoeker in naastgelegen (konijnen)hok, keek paar keer kort die kant op maar at wel door 4 (Wel wat bezoekers, maar nog erg rustig) 6 10 6 10 6 9 2 2 In nestbakje, maar niet broedend 10 9 10 6 Muziek aan, geen zichtbare reactie 4 10 Hard geluid passerende motoren (harder dan muziek), geen zichtbare reactie 4 6 10 (Het wordt langzaamaan wat drukker) 4 Schreeuwend kind in naastgelegen hok, geen zichtbare reactie 6 2 11 2 10 Mensen in hok ernaast, geen zichtbare reactie 4 6 10 6 10

Starttijd

Gedragscode 13:17 13:18 13:21 13:22 13:32 13:38 13:39 13:42 13:44 13:45 13:47 13:50 13:51 13:53 13:54 14:00 14:01 14:04 14:08 14:09 14:10 14:12 14:16 14:28 14:30 14:32 14:34 14:36 14:37 14:40 14:43 14:45 Einde

Opmerking 2 6 10 2 4 Mensen in hok ernaast, geen zichtbare reactie 6 10 Mensen in hok ernaast, geen zichtbare reactie 6 10 4 10 6 2 10 4 6 (Begint nu echt druk te worden op de kinderboerderij. Bezoekers lijken me verstorender dan geluid muziek) 2 4 6 4 10 4 2 In nestbakje, maar niet broedend 6 11 10 11 6 4 10 (Nu echt heel erg druk) 4

Kenmerk

Bijlage 2

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Monitoring schaap en geit park Transwijk

Geit en schaap Geen zichtbare reactie op verstoring Slapen Rusten (wakker rondkijken, staand/liggend of op stok, herkauwen) Zichzelf of andere verzorgen (likken, grooming) Eten/drinken Badderen Lopen/rondspringen/vliegen (rustig) Spelen Sexueel gedrag Aggresief gedrag (vechten, bijten, grommen) Foerageren Zingen/roepen Geluid maken (geit/schaap) Zichtbare reactie op verstoring Waakzaam gedrag - alert (opkijken richting geluid/verstoringsbron) Alarmerend gedrag (alarmroep, onrustig ronddraven) Vluchtgedrag (rennen, wegvliegen, paniek) Afwezig uit beeld

Code 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

a b c 0

Nulmeting geit Starttijd 12:35 12:43 12:49 12:56 12:58 13:00 13:01 13:01 13:02 13:03 13:06 13:06 13:08 13:08 13:08 13:09 13:09 13:09 13:09 13:11 13:11 13:13 13:13 13:15 13:16 13:17 13:18 13:19 13:21

Gedragscode Opmerking 2 Staat in stal a Hardere regen 2 6 Loopt naar buit 2 Staat met een groepje buiten 2 Er was een bonkend geluid te horen a Er loopt iemand (verzorger) in de buurt 2 6 Zet een aantal stappen 2-jan 6 loopt en krabt kop 3 Schuurt kop tegen hek a Kijkt op nadat verzorger deur opent a Kijkt in richting van roepende verzorger 2 6 3 krabt buik 6 2 6 2 3 2 10 maakt geluid, verzorger zingt 2 3 likt aan hek 2 10 lopen, geluid maken en poepen 2

Starttijd 13:22 13:25 13:31 13:31 13:32 13:33 13:34 13:35 13:37 13:37 13:37 13:38 13:38 13:39 13:39 13:48 13:50 13:59 14:00 14:02 14:02 14:03 14:03 14:17 14:39 14:41 14:45 14:48 14:51

Gedragscode Opmerking 3 Likken aan hek 2 4 blaadjes eten van stam 2 12 Plassen 2 3 ruiken aan andere geiten 2 a kijken in richting van verzorger 2 a Er komt een verzorger dieren aaien 3 2 9 Kopstoot om andere geit weg te duwen 2 6 naar verzorger toe lopen 4 Krijgt iets te eten van verzorger 3 Schuren tegen klimtoestel 2 3 zichtzelf likken/krabben 2 11 klimtoestel beklimmen 2 staan op klimtoestel 2 zitten op toestel 6 Van toestel afgeduwd 2 staan op toestel 3 Schuren tegen klimtoestel 2 onder toestel staan en herkauwen 2 op toestel

Starttijd 14:51 15:04 15:23 15:32 15:36 15:36 15:37 15:39 15:40 15:40 15:42 15:43 15:47 15:47 15:48 15:59 15:59

Gedragscode Opmerking 3 rug schuren 2 wordt geaaid 2 van rek af 4 blaadjes eten van stam 3 krabben aan poot 6 2 a Verzorger komt voor naar binnen verplaatsen 6 rennen naar binnen 2 4 hooi eten van grond 4 hooi eten van bal a verzorger gezien b voer staat voor het hek 4 eten 9 Kopstoot om andere geit weg te duwen 4 eten

Dag festival geit Starttijd

Gedragscode 12:15 12:15 12:20 12:21 12:21 12:26 12:29 12:30 12:31 12:39 12:40 12:41 12:41 12:41 12:42 12:43 12:45 12:46 12:46 12:47 12:53 12:53 12:53 12:54 12:55 12:56 12:59 13:00 13:05 13:07

Opmerking a Kijkend naar bezoeker 2 3 krabben 6 2 In stal 4 2 a Kijk naar mensen in de buurt 2 in stal 6 2 12 poepen 2 a kijken naar verzorgers 2 2/3 op klimrek af en toe rug schuren a stem begon door microfoon met opening 3 schuren op het klimrek 3 muziek begint 2 liggen op het klimrek c alle geiten rennen tegelijk van het rek af (geen reden opgemerkt) 2 9 2 3 2 3 2 6 naar verzorger toe 2

Starttijd

Gedragscode 13:13 13:18 13:19 13:19 13:25 13:25 13:25 13:29 23:29 13:31 13:32 13:32 13:33 13:38 13:52 13:53 13:55 14:01 14:32 14:33 14:35 14:35 14:36 14:37 14:38 14:42 14:43 14:44 14:45 Einde

Opmerking 2 op klimrek 9 andere geit van klimrek afduwen 12 2 6 2 2 a 2 a 2 6 4 4/2 6 4 3 0 6 2 3 2 6 2 6 2 6 2

Nulmeting schaap Starttijd 12:35 12:49 12:50 12:58 12:58 13:00 13:00 13:02 13:03 13:04 13:12 13:13 13:22 13:25 13:26 13:53 13:54 14:00 14:01 14:17 14:38 14:39 14:50 14:51 15:39

Dag festival schaap Gedragscode Opmerking Starttijd 2 In stal, met rug naar opening 12:15 6 Schaap draait om 12:23 2 Staat in stal 12:34 6 Loopt naar andere kant van de stal 12:34 2 12:39 a Er was een bonkend geluid 12:40 2 13:32 6 Loopt naar andere kant van de stal 13:33 2 13:43 4-jan Eet hooi in stal 13:44 6 Loopt naar buiten --> Uit zicht 13:47 0 13:49 4 grazen 14:12 6 Naar stal lopen 14:18 2 In stal 14:29 6 Naar buiten 14:30 2 14:35 6 4 grazen 2 In stal 6 naar buiten 4 grazen 6 Naar stal lopen 2 In stal 0 Geiten gingen naar binnen, zelf geiten gevolgd, dus schaap uit zicht

Gedragscode Opmerking 2 4 grazen 9 duwen 4 grazen 6 2 in stal 6 naar nieuw geopende wei met lang gras 4 grazen 6 4 2 4 2 4 6 2 6

Kenmerk

Bijlage 3

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Nulmeting Griftsteede

Nulmeting Geen zichtbare reactie op verstoring Slapen Rusten (wakker rondkijken, staand/liggend of op stok, herkauwen) Zichzelf of andere verzorgen (likken, grooming) Eten/drinken Badderen Lopen/rondspringen/vliegen (rustig) Spelen Sexueel gedrag Aggresief gedrag (vechten, bijten, grommen) Foerageren Zingen/roepen Geluid maken (geit/schaap) Zichtbare reactie op verstoring Waakzaam gedrag - alert (opkijken richting geluid/verstoringsbron) Alarmerend gedrag (alarmroep, onrustig ronddraven) Vluchtgedrag (rennen, wegvliegen, paniek) Afwezig uit beeld

Code 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

a b c 0

Bruine geit Starttijd 11:18 11:19 11:19 11:19 11:20 11:21 11:21 11:22 11:22 11:23 11:23 11:24 11:25 11:25 11:26 11:27 11:28 11:29 11:32 11:37 11:39 11:40 11:45 11:46 11:46 11:46 11:46 11:47 11:53

Gedragscode Opmerking 4 3 6 4 6 c rennend vluchten voor bezoeker 2 6 3 6 2 4 c weglopen van bezoeker 2 6 2 6 4 2 4 6 4 a kijkt richting verzorger met rollende container 6 loopt naar verzorger 3 6 4 2 6

Starttijd 11:53 11:55 11:58 11:58 12:21 12:08 12:09 12:09 12:15 12:15 12:21 12:21 12:24 12:24 12:24 12:25 12:26 12:27 12:27 12:44 12:45 12:45 12:47 12:47 12:48 12:53 12:57 12:58 12:59

Gedragscode Opmerking 2 6 4 6 4 4 a kijkt naar langslopende bezoeker 4 a kijkt op naar hardloper 4 3 4 a kijkt op als ik blad omsla 4 a kijkt naar andere geit die geluid maakt 4 4 hond blaft 3 kopje tegen andere geit 4 6 poepen 4 a kijkt op naar rennende bezoeker 4 4 4 6 4 6

Bruine geit Starttijd 13:00 13:00 13:02 13:07 13:07 13:08 13:09 13:09 13:13 13:13 13:14 13:16 13:16 13:20 13:23 13:24 13:24 13:25 13:28 13:29 13:31 13:31 13:32 13:34 13:36 13:44 13:44 13:45 13:45

Gedragscode Opmerking 11 wiebelen met staart 6 4 6 6 4 6 4 6 4 6 4 13 2 6 2 3 2 9 bokken tegen andere geit 6 2 6 2 6 2 6 c wegrennen voor andere geit 6 2

Starttijd 13:50 13:50 13:53 13:53 13:54 13:54 13:59 14:00

Gedragscode Opmerking a opkijken naar pratende mannen 2 2 9 10 4 6 Einde

Beige geit Starttijd 11:22 11:26 11:27 11:28 11:29 11:29 11:30 11:30 11:30 11:31 11:38 11:38 11:44 11:45 11:45 11:46 11:50 11:53 11:53 11:56 11:58 11:58 11:59 11:59 11:59 11:59 12:00 12:00 12:01

Gedragscode Opmerking 4 grazen a terwijl die een blaadje eet 4 grazen a terwijl blad eten 4 grazen a blad eten+staart bewegen 4 grazen 6 4 12 staart bewegen a opkijken 4 grazen a opkijken naar dwerggeit a opkijken naar dwerggeit 6 Lopen ze orden gevoerd (hooi) 4 stro eten 12 4 12 4 6 a 6 a 6 5 14 Interactie klein geitje 4 a krabben opkijken bezoekers

Starttijd 12:01 12:07 12:07 12:07 12:08 12:11 12:11 12:11 12:11 12:11 12:14 12:14 12:14 12:15 12:18 12:18 12:20 12:20 12:26 12:26 12:23 12:27 12:27 12:27 12:28 12:29 12:29 12:29 12:30

Gedragscode Opmerking 4 12 staart bewegen 4 6 mogelijk weg van bezoekers 4 6 a d 11 4 a d 6 4 a 4 a 4 a bezoekers komen binnen 12 a 4 a 6 4 a 6 4 12

Beige geit Starttijd 12:30 12:30 12:31 12:31 12:32 12:32 12:35 12:41 12:41 12:44 12:44 12:44 12:44 12:46 12:46 12:46 12:46 12:46 12:53 12:53 12:53 12:55 12:55 12:55 12:55 12:55 12:55 12:59 12:59 12:53

Gedragscode Opmerking 6 d 4 12 4 12 4 12 4 a 12 6 4 a 6 12 6 4 a 6 4 6 10 a 12 12 4 12 4 6

Starttijd 13:00 13:00 13:03 13:03 13:03 13:03 13:08 13:08 13:08 13:08 13:09 13:09 13:12 13:12 13:13 13:13 13:14 13:18 13:20 13:21 13:21 13:24 13:24 13:26 13:26 13:27 13:27 13:27 13:27 13:28

Gedragscode Opmerking 3 poot likken 6 2 6 2 3 6 4 12 4 12 4 12 4 6 4 6 4 12 d 4 6 4 6 d 12 d a 12 a

Beige geit Starttijd 13:28 13:28 13:29 13:31 13:31 13:32 13:32 13:34 13:34 13:34 13:34 13:35 13:35 13:35 13:36 13:39 13:39 13:44 13:44 13:45 13:48 13:51 13:51 13:53 13:53 13:54 13:54 13:59 14:00

Gedragscode Opmerking 12 a 2 12 2 3 2 12 6 12 6 d 2 6 2 6 2 12 6 6 4 12 4 12 4 12 4 6 Einde

Koe Starttijd 11:18 11:27 11:36 11:42 11:42 11:42 11:44 11:45 11:45 11:45 11:46 11:46 11:49 11:50 11:52 11:53 11:54 11:54 11:54 11:55 11:55 12:10 12:11 12:12 12:13 12:24 12:37 12:48 13:04 13:04

Gedragscode Opmerking 2 2 2 2 3 2 6 a kijkt in richting van rollende container 3 schuurt aan hek 2 3 likt zichzelf 2 6 3 wordt geaaid door verzorger 2 6 2 6 2 6 4 6 6 probeert hek door te gaan waar die niet mag komen 6 wordt door verzorger weggeleid 4 likt aan zoutsteen 4 hooi eten 4 likt zoutsteen 4 a vrachtwagen die achteruit rijdt piept, koe kijkt op 4 eet hooi (gepiep nog te horen)

Starttijd 13:07 13:07 13:10 13:21 13:22 13:24 14:00

Gedragscode Opmerking 6 4 2 gaat liggen 13 13 a reageert op babygeit die komt snuffelen Einde

Schaap Starttijd 11:22 11:36 11:36 11:37 12:11 12:11 12:38 12:38 12:46 12:46 12:48 12:48 12:49 12:50 13:24 13:24 13:26 14:00

Gedragscode Opmerking 2 in stal 6 lopen 3 krabben aan zuitblok 4 grazen a verzorger loopt voorbij 4 a staren, geen aanleiding 4 a staren, geen aanleiding 4 6 3 aan het hek 4 2 6 2 0 uit het zicht Einde

Kenmerk

Bijlage 4

R001-1292309STH-V02-efm-NL

Monitoring festival Griftsteede

Monitoring tijdens festival Geen zichtbare reactie op verstoring Slapen Rusten (wakker rondkijken, staand/liggend of op stok, herkauwen) Zichzelf of andere verzorgen (likken, grooming) Eten/drinken Badderen Lopen/rondspringen/vliegen (rustig) Spelen Sexueel gedrag Aggresief gedrag (vechten, bijten, grommen) Foerageren Zingen/roepen Geluid maken (geit/schaap) Zichtbare reactie op verstoring Waakzaam gedrag - alert (opkijken richting geluid/verstoringsbron) Alarmerend gedrag (alarmroep, onrustig ronddraven) Vluchtgedrag (rennen, wegvliegen, paniek) Afwezig uit beeld

Code 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

a b c 0

Bruine geit Starttijd 11:30 11:34 11:34 11:35 11:35 11:36 11:37 11:38 11:39 11:40 11:41 11:42 11:43 11:43 11:44 11:44 11:45 11:45 11:45 11:46 11:46 11:46 11:48 11:49 11:50 11:51 11:51 11:52 11:54

Gedragscode Opmerking 4 6 4 11 4 6 plassen 6 zoeken naar goede grasspriet 4 6 4 6 11 6 4 6 poepen 11 6 4 6 4 6 kijken bij onderzoeker 4 achtervolgd onderzoeker kijkt naar mensen in wei 4 loopt geintresseert naar onderzoekers

Starttijd 11:55 11:55 11:56 11:56 11:58 11:59 12:00 12:01 12:01 12:01 12:01 12:04 12:04 12:04 12:04 12:06 12:06 12:07 12:08 12:09 12:10 12:11 12:12 12:13 12:13 12:14 12:18 12:18 12:20

Gedragscode Opmerking kijkt naar onderzoekers 3 6 4 kijkt naar onderzoekers met eten ruikt aan tas b alarm gaat af 4 3 schudden kop 4 3 4 3 4 3 11 4 a geluid (niet gerelateerd aan festival) 6 4 mensen lopen langs 4 man praat door microfoon 6 snuffelen tas 6 4 6 4 3

Bruine geit Starttijd 12:20 12:22 12:22 12:23 12:25 12:25 12:25 12:31 12:31 12:35 12:37 12:38 12:39 12:39 12:40 12:40 12:40 12:41 12:41 12:42 12:42 12:42 12:43 12:44 12:44 12:45 12:45 12:45 12:47

Gedragscode Opmerking 4 9 ruzie met andere geit 3 schuift met kin over grond, voorpoten gebogen 4 3 schud hoofd 4 11 bezoekers + hond bij hek 4 6 muziek start 4 6 plast 6 poept 3 11 biggen maken herrie 3 6 4 6 11 naar mij 4 11 6 11 3 4 11 bezoekers langs het hek

Starttijd Gedragscode Opmerking 12:47 4 12:48 4 muziek gaat iets harder 12:53 6 12:53 4 12:54 6 12:55 4 12:55 zakt door voorpoten 12:56 6 12:56 3 12:57 6 12:57 3 12:57 2 13:02 6 13:03 3 13:03 4 13:04 6 13:05 3 13:05 niezen 13:05 3 13:05 6 13:06 4 13:06 6 13:07 a vogel vloog langs 13:07 6 13:08 4 13:08 11 langslopend persoon 13:09 4 13:15 a langslopend persoon 13:15 4

Bruine geit Starttijd 13:52 13:52 13:54 13:55 13:55 13:55 13:56 13:57 13:57 14:00

Gedragscode Opmerking 6 4 6 4 6 3 6 3 2 Einde

Beige geit Starttijd 11:30 11:33 11:44 11:45 11:46 11:47 11:47 11:47 11:48 11:49 11:50 11:54 11:56 11:58 11:58 11:59 12:00 12:01 12:06 12:06 12:08 12:08 12:09 12:09 12:09 12:10 12:10 12:10 12:20 12:20

Gedragscode Opmerking 4 a 11 15 ruikt aan tassen van mensen ruikt aan onderzoeker plassen 6 15 15 4 15 4 a 15 ruikt aan tassen van mensen luchtalarm, geen reactie 4 a 4 a 4 12 15 4 geen reactie festival begint met omroeper 15 4 6 4

Starttijd 12:25 12:25 12:33 12:33 12:33 12:33 12:34 12:38 12:42 12:43 12:45 12:45 12:46 12:47 12:47 12:47 12:49 12:50 12:50 12:51 12:51 12:51 12:52 12:52 12:54 12:59 13:00 13:00 13:01 13:15

Gedragscode Opmerking 6 4 a 4 6 plassen 6 4 6 4 6 4 6 4 2 6 4 6 3 4 6 12 4 6 4 6 ruikt aan voerbak 6 4 2

Beige geit Starttijd 13:15 13:15 13:19 13:19 13:20 13:21 13:23 13:23 13:33 13:33 13:39 13:39 13:39 13:40 13:44 13:44 13:44 13:48 13:48 13:55 13:55 13:57 13:57 13:58 14:00 14:00

Gedragscode Opmerking 6 4 6 4 6 4 6 4 a verzorger loopt langs 4 a muziek iets harder 6 plassen 4 a 6 4 6 4 3 4 a 4 6 3 Einde

Koe Starttijd 11:30 11:38 11:41 11:41 11:51 12:00 12:00 12:14 12:27 12:27 12:34 12:39 12:49 12:49 12:52 12:54 13:01 13:06 13:08 13:12 13:22 13:22 13:22 13:22 13:23 13:23 13:23 13:24 13:25 13:25

Gedragscode Opmerking 2 herkauwen 11 wiebelen staart a opkijken naar verzorgen 2 herkauwen 2 hond blaft naar koe a luchtalarm 2 2 Liggen 3 Likken aan voorpoot 2 Liggen 2 lijkt te slapen 2 kijkt voor zich 2 strekt poot 2 liggen 2 herkauwen 2 voet weer teruggetrokken 2 voet uitgestrekt 11 zwaaien met staart door vliegen 2 voet terug 2 herkauwen 6 opstaan poepen 2 staan 2 snuffelt aan tas 3 schuurt aan hek 6 loopt 4 hooi eten 4 likken aan zoutsteen 3 rug likken 4 zoutsteen likken

Starttijd 13:26 13:27 13:28 13:29 13:29 13:42 13:42 13:42 13:46 13:46 13:47 13:48 13:48 13:50 13:52 13:52 13:53 13:53 13:54 13:55 13:57 13:57 13:57 13:58 13:58 14:00

Gedragscode Opmerking 4 grazen 2 ruikt aan tas 4 grazen 3 krabben 4 grazen 3 geaaid worden door verzorger 4 grazen 6 lopen 3 rug schuren aan hek 6 lopen 2 staan 6 lopen 2 staan 4 grazen 3 krabben 3 neus likken 3 krabben 2 staan 3 krabben 2 staan 3 kop krabben tegen hek 2 staan 3 geaaid worden 6 lopen 2 staan Einde

Schaap Starttijd 11:30 11:30 11:30 11:38 11:38 11:51 12:00 12:00 12:02 12:02 12:04 12:05 12:37 12:58 13:06 13:06 13:09 13:09 13:09 13:10 13:11 13:11 13:11 13:12 13:42 13:43 13:47 14:00

Gedragscode Opmerking 4 grazen a opkijken naar mij 4 grazen a opkijken doordat ik met papier beweeg 4 grazen 4 blaffende hond richting koe 4 luchtalarm 4 reageert niet 2 snuffelt aan mijn tas 2 staan herkauwen 6 2 liggen herkauwen 2 slapen 2 liggen wakker 2 gapen 2 liggen 6 opstaan plassen 6 lopen 3 schuren tegen hek 6 2 snuffelt aan mij 6 4 grazen 6 2 4 grazen Einde