Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’.pdf

39 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

We sluiten ook aan bij landelijke en internationalen projecten zoals de prijsvraag: ‘Sublieme schoonheid | sublieme duurzaamheid’ die door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Rijksbouwmeester is uitgeschreven. Hierbij werd gevraagd om inspirerende, innovatieve en passende ontwerpvoorstellen die bijdragen aan een substantiële verduurzaming van grote stadskerken. De Domkerk in Utrecht is door de gemeente aangedragen en doet mee aan het project. Een ander voorbeeld is het Europese Bauhaus initiatief. Dit bouwt voort op de Green Deal en beoogt interdisciplinair onderzoek en samenwerking op gebied van verduurzaming van gebouwen met speciale aandacht voor inventiviteit, kunst en design. Historische groene en blauwe structuren op een zorgvuldige manier inzetten voor klimaatadaptatie en de groene schaalsprong Historische groene en blauwe structuren in en om de stad kunnen ingezet worden bij de klimaatopgave. Door het benutten en zo mogelijk versterken van de cultuurhistorische waarden van groene en blauwe structuren, kunnen we kansen creëren voor verschillende klimaatopgaven. Daarbij zoeken we steeds naar een goede synergie tussen de duurzaamheidsopgaven, ecologische kwaliteit en de erfgoedwaarden. Voor de grootschalige opwekking van duurzame energie wordt als voor de hand liggend gebied naar onze stadsrand gekeken.

Het gaat daarbij deels om gebieden met een hoge erfgoedwaarden (omgeving Haarzuilens, Nieuwe Hollandse Waterlinie). Daarnaast zijn dit gebieden met ecologische kwaliteit die veel recreanten trekken. Deze waarden kunnen op gespannen voet komen te staan met de duurzaamheidsambitie. De kansen en bedreigingen voor deze gebieden gaan we nader in beeld brengen en worden integraal ter beoordeling aan de gemeenteraad voorgelegd.

Groen erfgoed en gezond stedelijk leven Utrecht heeft eeuwenlange overtuiging de groei van de stad gezond vorm te geven. Stadsbesturen onder leiding van ambitieuze burgemeesters zoals Moreelse, Asch van Wijck en Fockema-Andreae lieten stedenbouwkundige plannen maken om de stad gezond uit te breiden. Bekendste plannen zijn onder andere het Plan Moreelse en het Plan Berlage. Er was veel aandacht voor nieuwe groene- en waterstructuren en -gebieden. Voorbeelden zijn o.a. de As van Berlage in Zuilen, als een nieuwe groene hoofdstructuur en de aankoop en ontwikkeling van Amelisweerd en Maarschalkerweerd tot stedelijk sport en recreatiegebied. Recent voorbeeld is met de bouw van de wijk Leidsche Rijn, de aanleg van een groot nieuw stadspark; het Maximapark. Die zette een nieuwe (internationale) toon in de landschapsarchitectuur. Daarbij is laagdrempeligheid en eenduidigheid belangrijk. Een eigenaar moet vlug kunnen zien of het mogelijk is om zonnepanelen te plaatsen op zijn dak.

40 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Ecologische kwaliteit van de monumentale omgeving versterken Daarnaast is er winst te behalen op het gebied van de ecologische kwaliteit van de monumentale omgeving. De ambitie is om voortdurend samen op te trekken met groen en ecologie. Behoud en versterking van de biodiversiteit in combinatie met behoud en versterking van de erfgoedwaarden is een sterk middel voor waardecreatie. Dit geldt zowel voor de individuele panden als voor de grotere parkachtige structuren. Bij het beheer en onderhoud van ons erfgoed zal gezocht worden naar vergroting van de ecologische waarde en biodiversiteit. De archeologische Beleidskaart inzetten ten behoeve van de Visie Ondergrond, zodat de verschillende ruimteclaims onder andere in het kader van verduurzaming (warmtenetten, WKO, etc.) op elkaar kunnen worden afgestemd Een compactere stad betekent ook intensiever gebruik van de ondergrond. We gaan daarom de impact van de intensivering van de ondergrond op het historisch bodemarchief goed monitoren Ten behoeve van de Regie Ondergrond en de daarmee samenhangende regie op ruimteclaims, waaronder die in het kader van verduurzaming (warmtenetten, WKO, buffers, bomen, kabels en leidingen etc.), brengen we randvoorwaarden en condities in kaart zoals die voortvloeien uit de nieuwe Archeologische Beleidskaart.

Voor deze visie en de daarmee samenhangende regie op ruimte­ claims, streven we naar een integraal monitoringsprogramma dat de effecten op de voorgenomen plannen op de bodem in kaart brengt.

Ecologie Nieuwe Hollandse Waterlinie Een belangrijk onderdeel van de nieuwe Hollandse Waterlinie is het gebruik van natuurlijke bescherming. Het tegenhouden of juist doorlaten van water moest de vijand tegenhouden. Daarvoor werden er sluizen, dammen, aarden wallen, forten en bunkers aangelegd. De relatieve rust en afgeslotenheid hebben bijzondere biotopen opgeleverd. Bunkers en afgesloten delen van forten vormen de broed- en rustplaats voor vleermuizen. En het achterstallig onderhoud van metselwerk biedt een kalkrijke bodem voor muurvegetatie. Zo heeft op Lunet I een veertigtal wilde bijensoorten een broedplaats gevonden die uniek is in Nederland.

41 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Bunkerpad bij Rhijnauwen (foto: Auvimedia / Frank van Dorren)

42 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Erfgoed beleefbaar maken, bord Hoograven over de flats van Rietveld

Strategie 4 - Erfgoed toegankelijk en beleefbaar maken

We willen het erfgoed beter zichtbaar en toegankelijk maken en de beleefbaarheid ervan vergroten voor een breed en divers publiek. Daarbij is het belangrijk dat iedereen zich in erfgoed kan herkennen en dat er aandacht is voor verschillende perspectieven. We doen dit door erfgoed zichtbaar te maken in de openbare ruimte, verhalen over het erfgoed te vertellen, kennis te delen, de bouwhistorische en archeologische collectie te presenteren, door organisaties en inwoners te verbinden en activiteiten te organiseren of deze financieel te ondersteunen. Daarbij kijken we niet alleen naar de het materiële erfgoed, maar willen we mogelijkheden die het immaterieel erfgoed biedt ook verder vormgeven om onze historische stad te laten leven. We laten onze eigen inwoners en toeristen kennis maken met het Utrechtse erfgoed via drie sporen: Kennis en verhalen delen Vele jaren archeologisch, architectuur- en bouwhistorisch onderzoek hebben een schat aan kennis opgeleverd over de bouw- en bewoningsgeschiedenis van Utrecht. Een groot deel van deze kennis is in beheer bij de gemeente Utrecht. We actualiseren deze kennis door het erfgoed blijvend te onderzoeken. Via diverse publieks­ activiteiten in samenwerking met erfgoedorganisaties delen we kennis met een breed publiek door inhoudelijk bij te dragen aan evenementen, exposities, lezingen, publicaties, open dagen, webinars en podcasts.

De komende jaren zetten we in op het beter digitaal toegankelijk maken van kennis en verhalen via de nieuwe erfgoedwebsite. In de dagelijkse leefomgeving Overal in de stad zijn sporen van de Utrechtse geschiedenis. Het zijn er zoveel dat je er makkelijk aan voorbij loopt. Door te wijzen op de bijzondere plekken laten we het belang en de betekenis van het erfgoed van onze stad zien.

We brengen deze over het voetlicht op tal van manieren: door ze te markeren met borden en straatmeubilair, door specifieke vormen van bestrating of verlichting, door bijzondere plekken of vondsten te laten zien via de media. Door transformatie van bijzondere monumentale panden naar bijzondere en voor het publiek toegankelijke functies (zie strategie 2) dragen we bij aan de beleefbaarheid en toegankelijkheid ervan. Hierbij zoeken we samen met cultuur naar de mogelijkheden van culturele programmering.

43 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

historische interieurs bevinden zich vaak achter gesloten deuren. Door deze plekken te markeren en de verhalen over het erfgoed te vertellen, laten we het belang en de betekenis van het erfgoed voor onze stad zien. We brengen ze voor het voetlicht door ze te markeren met informatieborden en visualisaties. Archeologische vondsten exposeren we zoveel mogelijk in de buurt van de plekken waar ze gevonden zijn, zoals in bibliotheken, scholen en andere openbare voorzieningen.

Foto: De Limesweg in de wijk De Balije

Het werelderfgoed Neder-Germaanse Limes is op meerdere plekken in de stad zichtbaar gemaakt. In Veldhuizen is de Romeinse weg in beeld gebracht door een wandelpad dat een woonblok doorkruist. Met de ontwikkeling van het Lunettenpark transformeren we de forten die deel uitmaken van het werelderfgoed Nieuwe Hollandse Waterlinie en het omliggende gebied tot een nieuw stadspark. Daarbij werken we samen met organisaties die gehuisvest zijn in de forten en bewoners in de directe omgeving. Erfgoed toegankelijk en beleefbaar maken in de leefomgeving Sporen van de Utrechtse geschiedenis zijn overal in de stad terug te vinden. De geschiedenis van de stad is af te lezen aan gebouwen en historische structuren zoals bomenlanen, begraafplaatsen en waterlopen. Niet alle sporen zijn even goed zichtbaar. Het meeste archeologische erfgoed ligt begraven in de bodem en bijzondere

Via musea en maatschappelijke instellingen De Utrechtse musea geven bijna allemaal een blik op de geschiedenis van onze stad. Het Centraal Museum, Museum Hoge Woerd, het Museum Catharijneconvent, Het Utrechts Archief, het Rietveld Schröderhuis, DOMunder, Landgoed Oud Amelisweerd en Kasteel de Haar, Museum Zuilen, het Volksbuurtmuseum, het Nijntje-museum en het Waterliniemuseum: al deze musea dragen bij aan de kennis en het draagvlak voor het Utrechtse erfgoed. Samen met Utrechtse musea en Utrecht Marketing zoeken we naar manieren om het erfgoed en de geschiedenis van de stad de komende jaren nog beter onder de aandacht te brengen bij een breed publiek Museum Hoge Woerd vertelt sinds 2015 de archeologische bewoningsgeschiedenis van Vleuten-De Meern en Leidsche Rijn. De komende jaren zetten we in op het versterken van de regionale positie van het museum als Utrechts huis van de archeologie. Een belangrijke rol is voor het museum weggelegd bij het onder de aandacht brengen van het werelderfgoed Neder-Germaanse Limes bij inwoners en bezoekers. Daarvoor realiseren we samen met de Limesorganisaties een Limes Hub in Museum Hoge Woerd. Met de uitbreiding van het Archeolab en een uitbreiding van het onderwijsprogramma kunnen we de komende jaren meer scholen bereiken.

De aanwijzing van de Limes als werelderfgoed biedt nieuwe kansen voor de realisatie van een visitor hub in samenwerking met de Nederlandse Limes Samenwerking.

44 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

De afgelopen jaren is er steeds meer aandacht voor immaterieel erfgoed: cultuuruitingen die door erfgoedgemeenschappen worden beleefd als erfgoed en hen een gevoel van identiteit en continuïteit geven. Anders dan materieel erfgoed (gebouwen, objecten, documenten en monumenten) is immaterieel erfgoed een levende en dynamische vorm van erfgoed, die zich aanpast aan en mee verandert met de tijd. Het verbindt de gemeenschap die het beoefent en zich er mee identificeert. De viering van Sint Maarten en het Utrechtse dialect zijn voorbeelden van immaterieel erfgoed in Utrecht die door veel Utrechters beleefd worden. De ondersteuning van immaterieel erfgoed door de gemeente is nu niet structureel geregeld. We onderzoeken komende jaren als gemeente hoe we dergelijke activiteiten op een passende manier kunnen ondersteunen, waarbij we zoeken naar samenwerking met fondsen buiten de gemeente.

Foto boven: Educatief programma Museum Hoge Woerd

Evenementen en immaterieel erfgoed In 2022 vieren we het 900-jarig bestaan van Utrecht. We benutten dat jaar als een vliegwiel om voortaan vaker en meer Utrechts erfgoed te laten zien. Een van de instrumenten die we daarvoor inzetten is de subsidieregeling Publieksbereik erfgoed. Naast publieksactiviteiten in en rond het erfgoed, wordt de geschiedenis van Utrecht beleefd via activiteiten die niet direct verbonden zijn met gebouwd of archeologisch erfgoed. Daarbij gaat het om het immateriële erfgoed, waarvan de viering van Sint Maarten een voorbeeld is.

Monumenten publiek toegankelijk maken We stimuleren de publieke toegankelijkheid van monumenten door middel van open dagen en de programmering van culturele activiteiten, zoals exposities, voorstellingen en festivals. De gemeente Utrecht ondersteunt deze activiteiten via diverse subsidieregelingen. Vanaf 2022 kunnen erfgoedactiviteiten aanspraak maken op de subsidieregeling Publieksbereik Erfgoed. Ook door in gemeentelijk monumentaal bezit sociaal-maatschappelijke en culturele functies te huisvesten vergroten we de toegankelijkheid van monumenten.

45 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Lunetten op de Houtense Vlakte onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie

46 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

5. Financiën Bovenstaande ambities geven de richtingen en focus aan het erfgoedbeleid. Daarbij wordt aangesloten bij de filosofie van de gemeente van het opgavegericht werken. Aan de bestaande gemeentelijke opgaven zijn de voornaamste uitvoeringsbudgetten gekoppeld. Omdat Erfgoed geen eigenstandige opgave is betekent dit dat de bovenstaande lijnen voor een deel ingebed moeten gaan worden in de verschillende opgaven.

Door samen te werken met andere beleidsterreinen zijn de ambities uit deze nota, met in acht name van voldoende tijd, mogelijk binnen de huidige erfgoedbegroting. Daarmee worden ook subsidies verleend in het verlengde van de doelstellingen die zijn benoemd in de nota.

De programmering voor erfgoed zal zich langs de lijnen van deze nota gaan richten. Dat zal ook invloed hebben voor de toekomstige programmering van de opgaven. Om dit inzichtelijk te maken is een geconcretiseerd, integraal en opgavegericht uitvoerings­ programma nodig, waarin de actielijnen verder zijn geconcretiseerd en van een financiering voorzien.

Begroting programma erfgoed

2021

2022

2023

Huidige begroting

2.384

2.364

2.364

Voorjaarsnota digitalisering

200

240

300

We werken nu al binnen de gemeentelijke programma’s en met andere partijen samen aan deze actielijnen. Dat betekent dat we gebruik maken van elkaars capaciteit en expertise en waar mogelijk activiteiten op elkaar afstemmen of combineren. Vanuit de uitdagingen en speerpunten in de Erfgoednota zijn dat met name: • • • • • • •

Programma Groen Programma Energie Programma Cultuur Programma Vastgoed Programma Wervengebied Programma Openbare Ruimte Programma Water en Riolering

Voor het programma erfgoed zijn de volgende begrotingsbedragen beschikbaar:

Het budget van de huidige begroting is inclusief de bijdrage aan Castellum Hoge Woerd. Bedragen zijn conform de programmabegroting 2022 Gemeente Utrecht. Bij de volgende voorjaarsnota doen we voorstellen om de indicatoren voor het programma Erfgoed aan te passen op de inhoud van deze nota.

47 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

6. Bronnen •

Op weg naar een Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040: Uitgangspunten Gemeente Utrecht, december 2020: p. 6-7

•

Ruimtelijke Strategie 2040 Utrecht dichtbij: de tien-minutenstad

•

Monumenten zijn van waarde Amendement 60/18 juni 2020.

•

Het verdrag van Faro www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro

•

Subsidieregeling Publieksbereik Erfgoed Utrecht

48 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Parade Sint Maarten (foto: Romy Fernandez)

Bezoekadres: Stadsplateau 1, 3533 JE Utrecht Postadres: Postbus 8406, 3503 RK Utrecht Telefoon: 030 - 286 00 00