Bijlage Gebiedsprofiel Domplein

Utrecht.nl

opgesteld door gebiedspartijen en gemeente Utrecht

Domplein Gebiedsprofiel 2040

2 - Gebiedsprofiel Domplein

3 - Gebiedsprofiel Domplein

Colofon

Inhoud

Bestuurlijke opdrachtgever Eva Oosters

Totstandkoming gebiedsprofiel Voorwoord Visie op de binnenstad in 2040 Gebiedsprofiel Domplein 2040 Proces Plangebied

Ambtelijke opdrachtgever Lode Messemaker Mieke Donders Projectmanagement Luc Mes Niels Vernooij

Domkerk Utrecht

Universiteit Utrecht

DOMunder

Utrecht Marketing

Projectgroep gemeente Utrecht Ruud Ditewig Luc Eerden Jona Geers René van Seumeren Michiel Standaert Wendy van Vooren Herre Wynia Kernteam ‘Dompleingroep’ Ronald Besemer, Utrecht Marketing Marlijn Beukema, DUMS Erik Lamens, bewoner Mieke van Oorschot, Domkerk Tijn Pieren, DOMunder Nanine Turksma, Universiteit Utrecht Versiedatum 11 maart 2024

Domplein door de jaren heen Historische ontwikkeling Functies in de gebouwen Functies in de openbare ruimte

De Utrechtse Muziekschool

Participerende bewoners

4 4 5 6 6

8

8 10 12

Identiteit Domplein

14

Analyse

16

De kernwaarden van het Domplein Ontwikkelrichtingen

Gemeente Utrecht

4

Positie Domplein in de binnenstad Fysieke inrichting en functioneren van de openbare ruimte Panden en functies Ondergrond, klimaat en groen Dynamiek in het gebruik van verschillende typen plekken

Visualisaties ambities 2040

Ambities van de gebiedspartijen Huidige situatie Huidig gebruik Historie en ondergrond Visualisatie schets 2040

Dilemma’s en tegenstrijdigheden

38

Uitvoeringsagenda

42

Vervolg

52

Bijlage 1: Motie

54

Bijlage 2: Kaders

56

Bijlage 3: Uitkomsten vragenlijst

62

Bijlage 4: De droom

66

Fysieke inrichting en functioneren van de openbare ruimte Panden en functies Beheer, ondergrond, klimaat en groen Dynamiek en het gebruik van Domplein

44 46 48 50

14 14

16 18 20 22 24

26

26 30 32 34 36

Gemeentelijke visies Visies /toekomstbeelden van partijen aan het plein

56 58

4 - Gebiedsprofiel Domplein

5 - Gebiedsprofiel Domplein

Totstandkoming gebiedsprofiel Voorwoord

Pilot gebiedsprofiel

Op 24 februari 2022 heeft de gemeenteraad de Omgevingsvisie Binnenstad 2040 vastgesteld, inclusief een motie voor een pilot voor een gebiedsprofiel Domplein. Dit gebiedsprofiel is het resultaat van een samenwerking van gemeente Utrecht, de ‘Dompleingroep’ en inbreng van bewoners, ondernemers en andere belanghebbenden van het Domplein. Ook zijn via DenkMee Utrechters en bezoekers van Utrecht geraadpleegd. Dit gebiedsprofiel benadrukt het unieke karakter van het Domplein als het hart van de stad. Tegelijkertijd is ook duidelijk geworden dat het Domplein, als onderdeel van de stedelijke structuur, ook afhankelijk is van of beïnvloed wordt door verandering op meer stedelijk niveau. Het maakt inzichtelijk dat sommige ambities en belangen niet voor iedereen van toepassing zijn en soms zelfs botsen. Het benadrukt de noodzaak van samenwerking, concretisering van ambities en regelmatige herijking van afspraken. Een uitvoeringsagenda is opgenomen, maar voor de langere termijn ontbreekt nog een uitvoeringsprogramma met budget. De realisatie van ambities is afhankelijk van investeringen vanuit gemeentelijke programma’s, financiering door gebiedspartijen en fondsaanvragen. Een constructief gesprek tussen de gemeente en Domplein-partners blijft noodzakelijk om randvoorwaarden te creëren en ambities te verwezenlijken, in lijn met de Omgevingsvisie Binnenstad 2040.

Visie op de binnenstad in 2040

Het toekomstbeeld van de binnenstad staat beschreven in de Omgevingsvisie Binnenstad 2040. Dit document is het gezamenlijke vertrekpunt van het gebiedsprofiel Domplein 2040. Hieronder staat, zeer beknopt, de visie op de binnenstad van 2040 beschreven. In 2040 voelen bewoners, ondernemers en bezoekers zich door de schoonheid en ontspannen sfeer thuis in de Utrechtse binnenstad. Aan het vele groen in de binnenstad is te zien hoe veerkrachtig de stad heeft gereageerd op het veranderende klimaat. De grote variatie in woningen, werkplekken, horeca, winkels, culturele voorzieningen, onderwijsvoorzieningen en erfgoed trekt mensen met diverse achtergronden, uiteenlopende interesses en van alle leeftijden. De binnenstad is op de eerste plaats het domein van de voetganger en de fiets. De inrichting van de binnenstad sluit daarbij aan. De binnenstad houdt een levendig hart met een mix van woningen, winkels, horeca, culturele- en maatschappelijke voorzieningen. De binnenstad is aantrekkelijk en bereikbaar voor alle Utrechters. En voor bezoekers die nieuwsgierig zijn naar de bijzondere kwaliteiten van de stad, haar bewoners en haar uitstekende voorzieningen.

Gebiedsprofiel Domplein 2040

In de Omgevingsvisie Binnenstad 2040 is het instrument ‘gebiedsprofiel’ geïntroduceerd om de ambities uit deze Omgevingsvisie Binnenstad 2040 concreet te maken voor specifieke gebieden. Met de motie voor een pilot met het gebiedsprofiel Domplein is voor het eerst gewerkt met dit instrument. De aandacht in een gebiedsprofiel is gericht op; samenspel van functies in gebouwen, effecten daarvan in de openbare ruimte, gebruik van de openbare ruimte en afspraken hierover tussen de partijen die hier onderdeel van zijn. De partijen betrokken bij het gebiedsprofiel Domplein zijn o.a. de gemeente, bewoners, ondernemers en instellingen zoals de Universiteit Utrecht, Utrecht Marketing, DOMunder, DUMS en de Domkerk. In dit gebiedsprofiel is een samenhangende- en gezamenlijke gedefinieerde identiteit voor het Domplein beschreven als het uitgangspunt voor toekomstige ontwikkelingen.

Moodboards In 2021 hebben gebruikers van het Domplein zich verenigd in een Dompleingroep en uiteindelijk het boekje ‘Het Domplein, kloppend hart van Utrecht’ aangeboden aan de stad. Om de beelden en ideeën van de gezamenlijke visie op het Domplein vorm te geven zijn moodboards gemaakt.

De (gewenste) identiteit als een richtinggevende koers voor het Domplein van 2040. Met een uitvoeringsagenda (programma) spreken gemeente en de betrokkenen af hoe ze de ambities voor het Domplein met elkaar willen bereiken, wie waarvoor verantwoordelijk is en welke middelen er nodig zijn om eerste stappen richting het gewenste toekomstperspectief (mogelijk) te maken. Het gebiedsprofiel is én een stip op horizon én een samenwerkingsagenda om naar dat eindbeeld te komen.

afb. 1: Moodboard van Dompleingroep opgesteld in 2021

6 - Gebiedsprofiel Domplein

7 - Gebiedsprofiel Domplein

Totstandkoming gebiedsprofiel

Pilot gebiedsprofiel

Proces

Naar aanleiding van de pilot voor een gebiedsprofiel Domplein is in samenwerking met de Dompleingroep een proces gestart om het gebiedsprofiel op te stellen. Op 5 september 2022 organiseerde de Dompleingroep een bijeenkomst om een breder publiek van het Domplein te betrekken, hierna nam de gemeente de rol van organisator van het participatieproces op zich. De oorspronkelijke Dompleingroep breidde zich uit en heeft als ‘kernteam’, bestaande uit vertegenwoordigers van bewoners, ondernemers, DOMunder, DUMS, de Domkerk, Universiteit Utrecht en Utrecht Marketing, samen met de gemeente het participatieproces georganiseerd. Vanzelfsprekend waren de horecaondernemers uitgenodigd deel te nemen aan dit proces. Zij konden echter niet meedoen aan verschillende (werk)sessies. In een los overleg is input van de horecaondernemers opgehaald. Bij vervolgstappen nodigt de gemeente de horecaondernemers opnieuw uit, gezamenlijk spreken over ambities en plannen heeft meerwaarde. Gedurende de periode van november 2022 tot en juni 2023 organiseerden de gemeente en het kernteam diverse werkgroepen waarin geïnteresseerden en belanghebbenden uiteenlopende vraagstukken en onderwerpen bespraken gerelateerd aan de huidige situatie en toekomstige ambities. De agendering van onderwerpen in de werkgroepen lag in handen van de geïnteresseerden en belanghebbenden.

Tevens zijn in deze werkgroepen de kernwaarden van de (gewenste) identiteit van het Domplein en de beoogde ontwikkelingsrichtingen tot 2040 vastgesteld. Op 29 juni 2023 presenteerden de gemeente en het kernteam de resultaten van het participatieproces aan alle betrokkenen en geïnteresseerden.

Na deze bijeenkomst volgden verdiepende gesprekken met de gebiedspartijen, belanghebbenden en enkele belangenorganisaties. In september 2023 startte er een vragenlijst over het Domplein op DenkMee om belangstellenden vanuit Utrecht en daarbuiten te betrekken. Ook is de vragenlijst afgenomen op het Brusselplein in de wijk Leidsche Rijn. In totaal hebben er 742 respondenten deelgenomen. De uitkomsten hiervan zijn verwerkt in het gebiedsprofiel. Zie bijlage 3 voor een samenvatting van de vragenlijst. Uiteindelijk is begin 2024 dit gebiedsprofiel opgesteld.

Plangebied

Het gebiedsprofiel voor het Domplein heeft betrekking op het gebied binnen de markering van cortenstaal die op het Domplein zichtbaar is. De markering ligt op de plaats waar de Romeinen in de tweede eeuw een stenen ringmuur met poorten en torens hebben gebouwd en waar de fysieke resten ervan nog steeds ondergronds aanwezig zijn. Het Romeinse castellum vormt de kern waaruit Utrecht is ontstaan. Activiteiten binnen de castellumgrens kunnen echter ook effect hebben op de aanloopstraten van het Domplein. Om die reden zijn ook betrokkenen vanuit de aanliggende straten uitgenodigd om mee te denken bij het opstellen van het gebiedsprofiel.

8 - Gebiedsprofiel Domplein

9 - Gebiedsprofiel Domplein

Historische ontwikkeling Domplein

Domplein door de jaren heen Historische ontwikkeling

De Utrechtse binnenstad en het Domplein hebben zich in de loop van eeuwen gevormd onder invloed van steeds veranderende omstandigheden. Het Domplein heeft zich in de 2000-jarige geschiedenis van Utrecht ontwikkeld van een gesloten Romeins fort via het belangrijkste kerkelijk centrum van Nederland naar het open en levendige plein zoals we het nu kennen. En deze lange geschiedenis is op én onder het Domplein af te lezen. Hiermee is een van de meest bijzondere plekken van Nederland ontstaan.

1.

2.

3.

Rond 40 na Chr. bouwen de Romeinen op de oever van de Rijn ter hoogte van de splitsing tussen de Rijn en Vecht een eerste castellum. De wallen en barakken van de eerste vier bouwfasen waren gebouwd van hout, aarde en leem. Aan het eind van de eerste eeuw wordt het castellum richting het noorden uitgebreid en worden de poorten, torens en ringmuur gebouwd van steen. Deze fase wordt door middel van cortenstaal aangegeven en vormt de begrenzing voor het gebiedsprofiel Domplein (in rood aangegeven op alle reconstructies). Na het vertrek van de Romeinen wordt het verlaten Romeinse fort aan het eind van de zevende eeuw de uitvalsbasis van missionaris Willibrord. Met een onderbreking door de komst van de Vikingen in de negende en tiende eeuw, groeit Utrecht uit tot het belangrijkste kerkelijke centrum van Nederland.

4.

5.

6.

7. 8.

Binnen de bisschoppelijke burcht worden verschillende grote kerken gebouwd zoals de Sint Salvator, de Heilig Kruiskapel en de opeenvolgende Sint-Maartens kerken. Vanwege ruimtegebrek wordt de castellum-muur in de elfde eeuw aan de westzijde gesloopt om plaats te maken van een bisschoppelijk paleis aan de zuidwestzijde en een keizerlijk paleis in de noordwestzijde. Vanaf 1254 wordt de romaanse Dom in stapjes vervangen door de huidige gotische Dom. In 1321 wordt begonnen met de bouw van de Domtoren die in 1382 klaar is. Rond 1550 is het Domplein een van de dichtst bebouwde stukken van Utrecht. Met de reformatie en de beeldenstorm rond 1560 verandert er veel in Utrecht en ook op het Domplein. Zo wordt de Sint Salvator in 1587 gesloopt waardoor voor het eerst weer wat meer ruimte ontstaat.

9.

Deze ruimte wordt verder vergroot in augustus 1674 waarbij een deel van het schip van de Domkerk door het ‘Schrickelik Tempeest’ instort. Een deel van de ruïne blijft tot 1829 staan. Met de overdracht van het gebied van de kerk naar de stad en de sloop van de Heilig Kruiskapel en de ruïne van de Domkerk ontstaat de grote openbare ruimte zoals we die vandaag kennen. In 1887 wordt de rij woningen aan de westzijde van het Domplein gebouwd. Voor de bouw van het Academiegebouw in 1894 wordt de leeszaal gesloopt. Vanaf 1912 krijgt deze plek de naam Domplein. In 1924 wordt aan de noordzijde Domplein 4/5 gerealiseerd en vanaf het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw worden de huizen aan de westzijde van de Korte Nieuwstraat gesloopt als voorbereiding voor een grote verkeersroute die over het Domplein richting het noorden zou moeten lopen. Dit laatste deel is niet uitgevoerd. Door de verbreding van de Korte Nieuwstraat ontstaat een van de belangrijkste verkeersroutes van zuid naar noord door de binnenstad.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10 - Gebiedsprofiel Domplein

11 - Gebiedsprofiel Domplein

Historische ontwikkeling Domplein

Domplein door de jaren heen Functies in de gebouwen

De grote veranderingen die het Domplein de afgelopen 2000 jaar heeft doorgemaakt, heeft ook zijn weerslag gehad op de (functies van) de gebouwen. Tijdens de Romeinse tijd was het castellum een ommuurde kazerne voor ongeveer 500 soldaten. Na het vertrek van de Romeinen wordt er binnen de vervallen muren van het fort in beperkte mate gewoond. Met de komst van Willibrord wonen geestelijken met hun gevolg binnen de opnieuw opgebouwde muren en ontstaat een bisschoppelijke burcht met kerken, paleizen en woonhuizen voor de bestuurders van de verschillende kapittels. Met het verkrijgen van de stadsrechten in 1122 wordt ook begonnen met de aanleg van de stadsverdediging en verliest deze bisschoppelijke burcht de functie als primaire stadsverdediging.

Door de storm van 1674 stort het schip in van de Domkerk en met de sloop van de ruïne van de Domkerk en de Heilig Kruiskapel ontstaat ongeveer het plein zoals we dat nu kennen. De nieuwe ruimte wordt vanaf 1878 ingevuld door de bouw van een rij woningen die nu de westzijde van het Domplein vormen. Door de bouw van het Academiegebouw tussen 1891 en 1894 krijgt de Universiteit Utrecht een duidelijke plek op het Domplein. Vanaf het begin van de twintigste eeuw is er horeca aan de westzijde van het Domplein gevestigd. Zo zit er in Domplein 16, tot een brand in 1934 de nachtclub La Gaite. Na de brand wordt ook dit deel van het plein vernieuwd en komt daar tot in de jaren negentig van de vorige eeuw Skoda Garage Vredendaal. Na het verdwijnen van de garage worden de showroom en garage vervangen door opeenvolgende horecaondernemingen.

Met de reformatie in de zestiende eeuw neemt ‘de stad’ alle kerkelijke bezittingen over en ontstaat door de sloop van de Sint Salvator voor het eerst meer openbare ruimte. Door de reformatie komt in 1570 de belangrijkste kerk van het bisdom Utrecht (Domkerk) in protestantse handen. In 1634 wordt de ‘illustere school’ opgericht waar twee jaar later de Universiteit Utrecht (1636) tijdens een inaugurale reden in het Groot Kapittelhuis, nu de Aula van de Universiteit Utrecht wordt opgericht.

In 1924 worden aan de noordzijde van het Domplein de burgerscholen (voor jongens en meisjes) in opdracht van de Nederlands Hervormde Gemeente gebouwd naar een ontwerp van architect Slothouwer. In dit pand komt later het Utrechts Centrum voor de Kunsten en nu huist er de koepel DOMUS. Door Stichting DOMunder wordt de geschiedenis van het Domplein zichtbaar en beleefbaar gemaakt in de kelders van Domplein 4, DOMunder en in Paleis Lofen. De Domtoren, Domkerk en DOMunder vormen enkele van de belangrijkste attracties voor bewoners en bezoekers van Utrecht.

1

2

4

5

2. 3. 4.

Het Festival Oude Muziek in de Domkerk (bron: Volkskrant). In 1927 een nieuw ontvangstgebouw voor een bezoek aan de Domtoren. Tot 1991 was Garage Vredendaal gevestigd in verschillende panden. Vanaf 1892 is het Academiegebouw het ceremonieel centrum van de Universiteit Utrecht.

5.

6.

7.

De Marnixzaal uit 1869 in Domplein 4-5 van oorsprong een aula van een school en nu een prachtige zaal voor activiteiten zoals concerten. Domplein 4-5 gebouwd als twee aparte scholen. Eén voor jongens en één van meisjes, van elkaar gescheiden door een hek. Vanaf 1991 horeca in panden van Garage Vredendaal.

8.

9.

Tot begin jaren dertig was aan het Domplein nachtclub La Gaite gevestigd. Na brand in 1934 is op deze plek Garage Vredendaal gebouwd. Voor de bouw van het Academiegebouw in 1892 is de leeszaal gesloopt.

6

8 7

1.

3

9

12 - Gebiedsprofiel Domplein

13 - Gebiedsprofiel Domplein

Historische ontwikkeling Domplein

Domplein door de jaren heen Functies in de openbare ruimte

Tot aan de Reformatie in de zestiende eeuw was er beperkt sprake van ‘openbare ruimte’. Tot in de zestiende eeuw was het Domplein met de Domkerk, Domtoren, Heilig Kruiskapel, Sint Salvator en alle bij het bestuur van de kerk behorende bewoning (claustrale huizen) een van de dichtst bebouwde delen van Utrecht en was het hele gebied eigendom van de kerk. Met de sloop van de Sint Salvator in de zestiende eeuw het ‘opruimen’ van de ruïne van de Domkerk en de sloop van de Heilig Kruiskapel ontstaat voor het eerst het Domplein als grote openbare ruimte in de stad. Door de verbredingen van de Lange- en Korte Nieuwstraat en Domstraat ontstaat een belangrijke noord-zuid georiënteerde verkeersader. Het Domplein is tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw in gebruik als parkeerplaats. Daarna wordt het gewone autoverkeer van het Domplein geweerd en mag alleen de bus en ander gemotoriseerd bestemmingsverkeer van het

Domplein gebruik maken. Met de herbestrating in 2017 is het Domplein een ‘shared space’ voor fietsers en voetgangers geworden. Met de uitbreiding van het voetgangersgebied in 2022 wordt het Domplein in toenemende mate gebruikt voor het parkeren van fietsen. Vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw wordt de rijke archeologische ondergrond op verschillende manieren in de openbare ruimte zichtbaar gemaakt. In de bestrating worden de kerken aangegeven, in de jaren zeventig worden platanen gepland om het ingestorte schip van de Domkerk te visualiseren. De muren van het Romeinse fort worden door een band van cortenstaal met licht en nevel op een eigentijdse manier gemarkeerd. Door de herbestrating in 2017 wordt het contrast tussen de wereld binnen en buiten de contouren van het Romeinse castellum versterkt.

1

2

3

7

5

4

8

9

6

10

1. 2. 3. 4. 5.

Het Domplein in 1930 met opvallend veel grote bomen. In 1973 was het Domplein nog één grote parkeerplaats (incl. bushalte). De Pandhof in 1965 ook tijdens de restauratie gebruikt om te ontspannen. In 2015 was het Domplein opgenomen in een etappe van de Tour de France. In 1977 rijbaan gescheiden en jonge platanen geplant als visualisatie kerk.

6.

De Puist van Suys in 1903 vormde de toegang en is in 1938 alweer gesloopt. 7. In 2008 Flora’s Hof opnieuw ingericht. 8. In 1949 het verzetsmonument onthuld. 9. In 1674 stort door een valwind het middenschip van de Domkerk in. Een deel van de resten blijft tot in de negentiende eeuw liggen. 10. In 1929 funderingen van Heilig Kruiskapel opgegraven, vastgesteld dat Utrecht een Romeins verleden heeft.

11. Tot aan begin jaren 30 reden elektrische trams onder de Domtoren door. 12. In 1967 auto’s geparkeerd en tanken kon bij Garage Vredendaal. 13. Rond 1900 was het beeld van graaf Jan van Nassau omgeven door groen. 14. In 2017 nieuwe bestrating waarbij het Romeinse castellum, de Sint Salvator, de Heilig Kruiskapel en het schip van de Domkerk zijn aangegeven.

11 12

13

14

14 - Gebiedsprofiel Domplein

15 - Gebiedsprofiel Domplein

Identiteit Domplein

o.a. DenkMee, werkgroepen en gesprekken

Gezamenlijke opbrengst

In de Omgevingsvisie Binnenstad is uitgesproken dat ‘de identiteit’ van een plek leidend is voor de toekomstige ruimtelijke situatie, de functies in en het gebruik van de buitenruimte en de uitstraling en het gebruik van de aangrenzende gebouwen. Het uitgangspunt dat ‘de identiteit’ van een plek leidend wordt schuurt op dit moment met de manier waarop het Domplein gebruikt wordt. In de werkgroepen zijn de kernwaarden van het Domplein en (gewenste) identiteit van het Domplein bepaald. Dit was noodzakelijk om het gesprek te kunnen voeren over de ambities voor het Domplein van 2040. Het bleek gewenst om dit zo concreet mogelijk te omschrijven om te bepalen wat deze identiteit voor verschillende groepen betekent, en hoe deze leidend kan zijn voor toekomstige ontwikkelingen. De identiteit van het Domplein is geformuleerd aan de hand van een aantal kernwaarden die gebruikers en bezoekers van het plein verbindt: waarden die bepalend zijn voor het unieke karakter van het Domplein. De lange lijnen uit het verleden zijn hierin leidend: ze maken het plein uniek, en verdienen bescherming voor de toekomst. Maar de gebiedspartijen willen ze ook versterken, en leidend maken voor de ontwikkeling van het Domplein. Voor het gebiedsprofiel vormt de identiteit het startpunt waaraan toekomstige ontwikkelingen getoetst worden.

Ook geeft het richting aan de soms botsende belangen en de discussies daarover, omdat altijd weer teruggekeerd en getoetst kan worden aan de kernwaarden die iedereen heeft omarmd.

De kernwaarden van het Domplein Het hart van de stad Het Domplein is dé plek waar Utrecht is ontstaan. Voor veel Utrechters en bezoekers is het plein, met de Domtoren als indrukwekkend baken, het hart van de hedendaagse stad. In de gesprekken met deelnemers aan de werkgroepen en de vragenlijst op DenkMee werd de Domtoren als het symbool van de stad Utrecht benoemd. Tegelijkertijd heeft het Domplein voor veel mensen een plek in hun hart, bijvoorbeeld omdat ze hier afgestudeerd zijn, de Domtoren op zijn geweest of met hun (klein)kinderen in één van de omliggende gebouwen zijn geweest, bijvoorbeeld tijdens een bezoekje van Sinterklaas aan de stad Utrecht. Gastvrij(heid) voor iedereen Het Domplein met de daaraan gelegen gebouwen, functies en hoven is open en gastvrij voor alle Utrechters en binnen- en buitenlandse bezoekers. Een op elkaar afgestemde en/of gemeenschappelijke programmering zorgt ervoor dat iedereen zich nog meer welkom gaat voelen. Dit betekent niet dat iedereen vrij is om precies te doen waar hij/zij zin in heeft op het plein, maar wel dat iedereen van het plein kan genieten op een manier die geen afbreuk doet aan de kernwaarden van het plein. Daarnaast gaat het over hoe al deze gebruikers - dus ((horeca) ondernemers, bewoners en bezoekers) zich tot elkaar verhouden: een gastvrije en open houding naar elkaar toe verbetert de sfeer op en aan het plein.

Naar elkaar omkijken en samen verantwoordelijk voelen. Dat betekent ook dat mensen in Utrecht die soms minder zichtbaar zijn, zoals dak- en thuislozen, ook welkom zijn in de omliggende gebouwen voor een bezoek aan de kerk of om te genieten van het groen in één van de hoven.

Ontwikkelrichtingen Een plek van ontmoeting Het ontwerp van de openbare ruimte en het open en uitnodigende karakter van de daar omheen gelegen gebouwen, zorgen er in toenemende mate voor dat het plein van een doorgangsroute een bestemming wordt. Het is een aangename plek waar je elkaar binnen en buiten kunt ontmoeten en waar je langere tijd wilt (ver)blijven. Op een gastvrij plein is ruimte voor ontmoeting. Op het plein zelf, maar ook voor en in de gebouwen. Voor verschillende groepen, op verschillende momenten van de dag. Het kan gaan om wonen, werken, leren, ontspannen, op het plein, in de hoven, of in de gebouwen. Steeds staat hierbij de wisselwerking met de unieke context van het Domplein centraal; dit maakt de ontmoeting bijzonder, en anders dan op andere plekken in de stad. Erfgoed in beweging Het Domplein is al tweeduizend jaar in beweging. Dit heeft geleid tot een gebied met uitzonderlijk rijke waarde en kwaliteiten. Het plein is voortdurend in ontwikkeling, en past het zich steeds weer aan de veranderende omstandigheden. Het erfgoed op, onder en langs het plein is het uitgangspunt voor de grote uitdagingen waar de stad (nu en in de toekomst) voor staat (energietransitie, klimaatadaptatie en verduurzaming). Een forum Het Domplein is het forum van de stad waar de verschillende werelden (religie, wetenschap, cultuur en ontspanning) samenkomen.

Juist de combinatie van deze werelden zorgt voor meerwaarde en mede daardoor is het Domplein een uitzonderlijk rijke plek. Door de gebouwen open te stellen en met elkaar te werken aan een gemeenschappelijke programmering heeft het Domplein niet alleen in de openbare ruimte maar ook in de gebouwen voor ieder wat te bieden.

Op basis van de kernwaarden zijn drie ontwikkelrichtingen geïdentificeerd voor het toekomstige Domplein waar in de toekomst zoveel mogelijk rekening mee zou moeten worden gehouden. Hierbij gaat het niet alleen om de manier waarop het Domplein zich qua inrichting en gebruik gaat ontwikkelen. Het gaat ook om het verminderen van de negatieve effecten van het gebruik op het plein wat betreft bevoorraden, afvalinzameling, fietsparkeren en verkeer. •

• •

De gezamenlijke geschiedenis en het gebouwde-, het ondergrondse-, maar ook immateriële erfgoed van het Domplein zijn bepalend voor het karakter en kwaliteit (identiteit) voor toekomstige ontwikkelingen. Met respect voor erfgoed, het gebruik van het Domplein en de gebouwen wordt als basisvoorwaarde klimaatadaptieve, groene en ecologische inrichting toegepast. Het gebruik van het Domplein en de gebouwen is dynamisch in plaats en tijd en biedt plek voor rust en reuring voor bewoners en bezoekers uit alle windstreken.

De droom Gebruikers van het Domplein dromen over de toekomst. Utrecht Marketing, DOMunder en Domkerk verwoorden hun gemeenschappelijke droom in bijlage 4. Op het Domplein geven we ook in de toekomst ruimte voor initiatieven die horen bij de kernwaarden van het Domplein van 2040, bijvoorbeeld initiatieven rondom ambachten en erfgoed. Een voorbeeld hiervan is Bouwplaats Domplein (voorheen Herbouw Domkerk). Dit initiatief focust zich al sinds 2018 op het promoten van het belang van restauratie-ambachten en ambachtsopleidingen. Hierbij laten ze scholieren en bewoners van Utrecht kennismaken met de erfgoed-ambachten. Hierbij werken ze ook zoveel mogelijk samen met andere gebiedspartijen, zoals de Domkerk.

16 - Gebiedsprofiel Domplein

17 - Gebiedsprofiel Domplein

Analyse

o.a. DenkMee, werkgroepen en gesprekken

Gezamenlijke opbrengst

Het Domplein van 2023 heeft zich in de loop van eeuwen gevormd onder invloed van steeds veranderende omstandigheden, met kwaliteiten die steeds weer nieuwe generaties bewoners en bezoekers herkennen en inspireren. Deze analyse van de huidige situatie op het Domplein is het resultaat van het proces met de gemeente, het kernteam en betrokken bewoners en andere geïnteresseerden. Ook zijn de opbrengsten van de DenkMee vragenlijst hierin zo goed mogelijk verwerkt. De gemeente en het kernteam koesteren onderstaande kwaliteiten en ze helpen om de huidige situatie op het Domplein te definiëren. Met een analyse van de huidige kwaliteiten, uitdagingen en ontwikkelkansen van het Domplein wordt inzichtelijk waar het gebied op kan voortbouwen en waar extra aandacht naar uit zou moeten gaan. De analyse bevat een overzicht van uiteenlopende ideeën, meningen, behoeften, ideeën en wensen over het huidige en toekomstige Domplein.

Positie Domplein in de binnenstad

Ondanks de relatief grote, open ruimte in het midden van de gebouwen ervaren veel gebruikers op het Domplein een relatief (hoge) gebruiksdruk. Dit komt onder andere door de ligging aan de grens van het kernwinkelgebied. Gedurende de venstertijden is het kernwinkelgebied niet toegankelijk voor bijvoorbeeld fietsers en logistiek verkeer. Hierdoor wijken deze vaak uit naar het Domplein. Ook kan er dan door fietsers en logistiek verkeer geen gebruik worden gemaakt van de doorsteek tussen de Mariaplaats en het Domplein via de Zadelstraat. Ook zorgt de ligging van het Domplein ervoor dat dit een geliefde locatie is voor het stallen van de fiets, mede vanwege het ontbreken van een inpandige stalling in de buurt. Hiermee raakt het bijzondere karakter en de bijzondere, centrale ligging van het Domplein ondergesneeuwd.

Komende vanaf het station via de Mariaplaats en de Zadelstraat loop je bijna in een rechte lijn naar het Domplein – het plein kan daarmee een belangrijke schakel zijn voor de voetganger die verder wil dan het kernwinkelgebied. Niet in de laatste plaats naar de bestemmingen aan het plein zelf, maar ook in het naastgelegen Universiteitskwartier en het Museumkwartier. (afb. 1) Om deze schakelpositie in de binnenstad in te kunnen nemen is meer ruimte en verblijfskwaliteit voor de bezoeker van het plein wenselijk. In de bijeenkomsten voor het gebiedsprofiel is de positie van de fiets en fietser, en de noord-zuid verbinding die over het plein loopt, vaak aan de orde geweest. De gemeente agendeert het belang van de voetganger in de Omgevingsvisie Binnenstad en de gebiedspartijen vragen om hier ruimte aan te geven op het Domplein. De fiets is wat iedereen betreft welkom, maar met een aangepast tempo, en soms alleen op bepaalde tijden (regime voetgangersgebied). In het geval dat het Domplein in de toekomst bij het voetgangersgebied zou kunnen horen, geeft dat de mogelijkheid de in het proces geuite ambities waar te maken. Belangrijke voorwaarde hiervoor is dat alternatieve routes op orde zijn, zodat de fietser altijd de binnenstad kan bereiken of een alternatieve noord-zuidroute door de binnenstad heeft.

afb. 2: huidige inrichting maakt flexibel gebruik mogelijk, maar levert soms conflicten op tussen fiets en voetganger

afb. 1: het Domplein centraal in de binnenstad tussen het voetgangers/ winkelgebied, Universiteitskwartier en het Museumkwartier

18 - Gebiedsprofiel Domplein

19 - Gebiedsprofiel Domplein

Analyse

o.a. DenkMee, werkgroepen en gesprekken

Gezamenlijke opbrengst

Fysieke inrichting en functioneren van de openbare ruimte Kwaliteiten • De ‘nieuwe’ bestrating en ‘de vloer’ van het Domplein wordt gewaardeerd. In combinatie met de inrichting van het plein maakt dit flexibel gebruik van het Domplein mogelijk, ook voor evenementen of demonstraties. (afb. 3 & 4) • Het gebruik van hoogwaardige materialen zoals de cortenstalen castellum-markering, ademt en benadrukt de geschiedenis van het Domplein. Het maakt de identiteit van het Domplein zichtbaar. • Het Domplein staat als onderdeel van de Neder-Germaanse Limes op de Werelderfgoederen lijst van UNESCO. Als het hart van de stad bevindt het zich op het kruispunt van het Museumkwartier, Universiteitskwartier en het kernwinkelgebied. Het Domplein onderscheidt zich van andere pleinen zoals Vredenburg en Janskerkhof door de mix van functies, en zijn voelbare geschiedenis. Uitdagingen • Het gebruik van de openbare ruimte is niet voldoende georganiseerd en het streven naar verblijfskwaliteit staat onder druk door verschillende stedelijke functies. Het gaat hierbij om de stop- en drops voor het laden en lossen voor het Domplein en het kernwinkelgebied, wat via een ontheffing is uitgesloten, de taxistandplaatsen, fietsenrekken, de buslijn en logistieke route voor (zwaar) verkeer over het plein. (afb. 5 volg.

pagina) • Er is sprake van verrommeling op het Domplein door grote hoeveelheid functies in de openbare ruimte; inzameling en opslag van afval (geen ondergrondse containers of inpandige opslag), en ook veel andere elementen zoals kunstwerken, vlaggen, verkeers- informatie- en verbodsborden. De betonnen zitelementen op het Domplein zwerven nogal over het plein en worden regelmatig verplaatst door diverse aannemers en gebruikers. (afb. 6 volg. pagina)

•

•

•

•

•

•

•

Door de noord-zuidelijke fietsverbinding (Janskerkhof – Domplein – Lange Nieuwstraat - Ledig Erf) komen juist veel mensen in aanraking met het plein, echter schuurt dit met de hoeveelheid voetgangers op Domplein. (afb. 2 vorige pagina) Er is een behoefte voor meer ontmoeting en het creëren van zitgelegenheden. Hoewel het Domplein voor iedereen is, worden zitgelegenheden soms ook gebruikt door doelgroepen die voor overlast zorgen. Het is daarom wenselijk om te zorgen dat er voldoende zicht is op de zitgelegenheden. De openbare ruimte op het Domplein geeft te weinig aanleiding om elkaar -zonder betaalde consumptie- te ontmoeten en er langer te (ver)blijven. De omliggende hoven bieden hier wel gelegenheid voor. Hoewel de vloer van het plein is meegenomen in de herbestrating in 2017, zijn veel andere elementen van de openbare ruimte dit niet, zoals de plek van de straatverlichting, kunstwerken en bomen. Het plein is herstraat en niet ontworpen/ heringericht. De visuele weergave van de voormalige castellum markering draagt zichtbaar bij aan de identiteit van het Domplein, wel is de markering op sommige plekken glad en zorgt dit bij Achter de Dom incidenteel voor uitglijdende fietsers. Ook zorgt de verhoogde ligging van de castellum-markering dat bij het passeren van zwaar vrachtverkeer soms trillingen worden ervaren.

Er zijn te weinig fietsparkeerplekken en de pop-up voorziet in de behoefte op de momenten dat die er staat. Een betere plek is niet direct voorhanden – dit vergt een binnenstedelijke aanpak op het gebied van plekken om te stallen, eventueel gecombineerd met handhaving. Mogelijk ligt de oplossing in beter organiseren van fietsparkeren in het gehele gebied rondom het Domplein. Het Domplein vormt ook een (ondergronds) knooppunt voor alle belangrijke kabels en leidingen die een onzichtbare beperking vormen voor toekomstige ontwikkeling.

•

•

De reclame-uitingen die nu aanwezig zijn op het plein zijn niet passend bij het historische karakter, deze kunnen beter ingepast worden en/of worden verwijderd van het plein. Veel aspecten zijn op dit moment tezamen bepalend voor de huidige uitvoering van de reclame-uitingen. Het Domplein is binnen de gemeentelijk organisatie benoemd als één van de pleinen in Utrecht waar een aanslag met een voertuig (voertuigterrorisme) voorstelbaar is. Het plein is internationaal bekend en symbool voor de christelijke cultuur. Om grote groepen mensen te beschermen, zijn inrijdbeperkende maatregelen gewenst zodra de Domtoren uit de steigers is. Hierbij gaat het niet om het beperken van risico’s met maatregelen die passen bij de uitstraling van het plein, conform het Afwegingskader inrijdbeperkende maatregelen voertuigen.

afb. 3: (links) bestrating wordt gewaardeerd en benadrukt kwaliteiten Domplein afb. 4: inrichting maakt flexibel gebruik mogelijk, voetganger neemt plein over bij drukte

Ontwikkelkansen • Inventariseer de huidige elementen in de openbare ruimte. Bepaal op welke manier ze een bijdrage leveren aan het functioneren vanen aan de identiteit van het Domplein. Denk hierbij aan de grote hoeveelheid ‘kunstwerken’, een reclamezuil en de verschillende banieren. Het verminderen van het aantal elementen in de openbare ruimte kan voor rust zorgen. • Het versterken van de verblijfskwaliteit en het gevoel van een bestemming (i.p.v. doorgaande plek) te benadrukken door bijvoorbeeld meer zitgelegenheden en groen toe te voegen aan het Domplein. Hierbij ook aandacht te hebben voor plekken waar in de zon (warmte) maar ook in de schaduw (koelte) gezeten kan worden. • Zorg voor enige geleiding voor de (fietsende) verkeersdeelnemers, zonder afbreuk te doen aan de bestrating, identiteit en bestemmingsgedachte van het Domplein. Verken op welke manier geleiding van verkeersdeelnemers en de inrichting van het Domplein elkaar kan versterken. • Maak het Domplein uiteindelijk onderdeel van het voetgangersgebied, eventueel met fietsers te gast of door de doorgaande fietsroute over het Domplein te weren. Hiermee ontstaat de mogelijkheid om verblijfskwaliteit aan de binnenstad te kunnen toevoegen.

• Verken de mogelijkheden om elementen toe te voegen die bijdragen aan de identiteit en verblijfskwaliteit van het Domplein, zoals bijvoorbeeld waterelementen en groen, waar je op kunt zitten, doorheen kan wandelen en waarmee kinderen kunnen spelen. Ook het op de één of andere manier weer beleefbaar maken van het voormalige middenschip van de Domkerk kan bijdragen aan de identiteit van het Domplein.

20 - Gebiedsprofiel Domplein

21 - Gebiedsprofiel Domplein

Analyse

o.a. DenkMee, werkgroepen en gesprekken

Gezamenlijke opbrengst

Panden en functies Kwaliteiten • Er is veel variatie in de functies die plaatsvinden in de gebouwen, waaronder religie, wetenschap, cultuur, erfgoedbeleving, ontspanning en verblijf. Ook passen deze functies bij de gewenste identiteit van het Domplein. Deze variatie in functies spreekt een brede doelgroep aan, waaronder jongeren en jongvolwassenen die de horeca bezoeken, kinderen die muziekles volgen in DOMUS en éénmalige bezoekers van ceremoniële aangelegenheden in het Academiegebouw. Veel (internationale) bezoekers en bewoners genieten van de schoonheid van Utrecht op en rond het Domplein en maken gebruik van de kennis en diensten van Utrecht Marketing. • Het plein bevat een grote verzameling monumentale gebouwen. De mooie pleinwanden worden gewaardeerd en zijn bepalend voor de beleving van (de geschiedenis van) het Domplein. (afb. 7) • Er ligt een enorme verborgen geschiedenis in en onder de bebouwde omgeving van het Domplein, zoals stegen en hoven uit de Middeleeuwen (die nu soms afgesloten zijn). De verhalen van 2000 jaar geschiedenis maken het Domplein uitzonderlijk. Deze verhalen zouden echter nog beter ontsloten kunnen worden. Zo onderzoekt stichting DOMunder hoe ondergrondse verbindingen tussen de belangrijkste plekken, zoals Paleis Lofen, de kelder van Domplein 4-5 en DOMunder met elkaar verbonden kunnen worden.

Uitdagingen • Sommige entrees zijn moeilijk vindbaar en de gevels/wanden van de gebouwen maken hierdoor een gesloten indruk. Ook zijn ze niet altijd bereikbaar doordat er fietsen voor staan of evenementen de doorgang belemmeren. (afb. 8) • Het is niet altijd bekend/duidelijk wat er in de gebouwen gebeurt, en wat voor bijzondere architectuur/plekken/programma er achter de gevels schuilgaat. Er ligt een kans om meer (gezamenlijk) naar buiten te treden en de deuren verder open te zetten. • De uitingen aan de gevels op het Domplein zijn niet altijd passend bij het historische karakter. De gevelreclame mag niet te veel aandacht trekken. De vorm, afmeting en plek past niet altijd bij de uitstraling van de historische gevels en het Domplein. • De horecaondernemers hechten aan de vrijheid om zelf te kunnen kiezen voor de uitstraling en inrichting van hun terras en horecazaak, anderen zouden graag zien dat de inrichting van de terrassen meer aansluit op de kwaliteit van het Domplein. De gemeente stuurt in het huidige beleid niet (sterk) op de kwalitatieve inrichting van terrassen, zie ook terrassenreglement. (afb. 9)

afb. 5: ook conflicten door gebrek aan zonering

afb. 6: weinig aanleiding voor langer verblijf of ontmoeting

afb. 7: mooie pleinwanden worden gewaardeerd, met soms verborgen functies

afb. 8: wanden maken soms een gesloten indruk

afb. 9: horeca trekt jonge bezoekers, maar de inrichting zou meer aan kunnen sluiten op de identiteit van het plein

afb. 10: plekken die in de zomer te warm zijn, zijn juist aangenaam op koelere dagen

afb. 11: boomstructuren komen uit verschillende tijdslagen, samenhang ontbreekt

Ontwikkelkansen • Meer interactie tussen functies gebouwen – plein. • Zichtbaarheid van de gevels en entrees zoveel mogelijk versterken. • Bijzondere bestemmingen in de panden bekender maken bij een groter publiek. • Meer interactie tussen functies gebouwen – plein.

22 - Gebiedsprofiel Domplein

23 - Gebiedsprofiel Domplein

Analyse

o.a. DenkMee, werkgroepen en gesprekken

Gezamenlijke opbrengst

Ondergrond, klimaat en groen Kwaliteiten • In de ondergrond ligt het best bewaarde Romeinse castellum van Nederland en het Domplein staat daarom sinds 2021 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. • Vanaf de Romeinse tijd is het Domplein en directe omgeving nagenoeg zonder onderbreking bewoond en gebruikt. Hierdoor is een van de belangrijkste archeologische vindplaatsen van Nederland ontstaan. Veel van die resten zijn nog aanwezig in de ondergrond, zoals is gebleken bij opgravingen in de vorige eeuw. • Het Domplein kent een grote variatie aan plekken. De verschillende plekken kennen een grote verscheidenheid aan microklimaten die per seizoen verschillen: koele hoven en schaduwrijke plekken, en zonnigere plekken die soms (te) warm zijn, maar vaak ook juist aangenaam zijn op koelere, zonnige dagen. Dit maakt het mogelijk om op verschillende plekken, momenten en manieren te genieten van het Domplein. (afb. 10 op vorige pagina) • Op het plein staan verschillende grote bomen: platanen, een aantal grote kastanjes en rijen lindebomen lang de west- en noordzijde. Uitdagingen • De bomen bepalen voor een belangrijk deel de huidige aanblik van het Domplein. In positieve zin door het groene karakter en de schaduw tijdens hete zomers. In negatieve zin zorgt het gebrek aan bomen op sommige plekken voor windhinder.

• Een deel van de bomen op het plein is geplant als verwijzing naar de historische ruimten. De platanen op de plek van het verdwenen middenschip verbeelden het ingestorte schip van de Domkerk. Doordat een deel van deze platanen is verwijderd is dit nu niet meer herkenbaar/beleefbaar en heeft het een verstorend effect voor de relatie tussen de Domkerk en Domtoren.

•

•

•

•

• • •

•

De grote kastanjebomen staan ogenschijnlijk op een willekeurige plek op het plein en de rijen met lindenbomen markeren de oude situatie van voor de herbestrating toen ze de rijbaan flankeerden. Het planten van nieuwe bomen is maatwerk waarbij rekening gehouden moet worden met oude verstoringen, van bijvoorbeeld opgravingen, kabels en leidingen en het toegankelijk en beleefbaar maken van archeologische resten in de toekomst. (afb. 11 op vorige pagina & 13)

Het plein is grotendeels versteend door de vrijwel volledig gesloten bestrating en harde randen met de bebouwing. Hoe kan, met respect voor het erfgoed, het plein en directe omgeving groener worden? (afb. 12) Afwatering is soms een probleem, er blijven plassen liggen en putten voor woningen zitten een aantal keer per jaar verstopt. Het regenwater wordt nu zo snel mogelijk afgevoerd. Hoe kan het regenwater opgevangen en gebruikt kan worden voor het groen op en rond het Domplein? Een aantal betrokkenen hebben aangegeven dat ze graag meer gebruik zouden willen maken van de verschillende ‘groene gebieden’, zoals de Pandhof, de binnentuinen van het Academiegebouw, Flora’s Hof en de binnenplaats van Domplein 4-5. Deze plekken zijn op dit moment al op specifieke tijden publiek toegankelijk. Er zijn kansen om het Maartenshof te vergroenen. Vanwege de monumentale status van een groot aantal gebouwen is verduurzaming daarvan zorgvuldig maatwerk. Het Domplein wordt in de toekomst mogelijk voorzien van Openbare Orde camera’s. Voor deze camera’s is het van belang om rekening te houden met de zichtlijnen bij het plaatsen van groen of andere objecten. Voor mogelijke veranderingen in de openbare ruimte is de beschermde archeologische ondergrond (vanaf 50 cm onder huidig maaiveld) leidend.

• •

Het Domplein vormt ook een (ondergronds) knooppunt voor alle belangrijke kabels en leidingen die een onzichtbaar aandachtspunt vormen voor toekomstige ontwikkeling. Gezien de beschermde archeologische ondergrond is het verleidelijk om nieuwe bomen te plaatsen in verhoogde plantvakken, mogelijk gecombineerd met zitgelegenheid. Echter is het niet wenselijk om bomen in bakken te plaatsen. Dit levert de boom stress op en vooral in de zomer heeft de boom daardoor veel water nodig. Meer bomen, en waar mogelijk struiken en planten op maaiveld is dan veel beter.

Ontwikkelkansen • Meer aandacht voor biodiversiteit/klimaatadaptatie: bestaande hoven versterken, plein vergroenen zonder ruimtelijke eenheid en ruimte voor gebruik te verliezen (bomen, luwe plekken). • Door inrichting, bijvoorbeeld met water of groene corridors, bezoekers geleiden tussen plekken. • Zorg ervoor dat het Domplein plaatselijk water kan vasthouden in plaats van af te voeren via verouderd riool zodat het beter bestand is tegen de toenemende hitte in de stad en de verdroging van de ondergrond. • Groen als zonwering voor omliggende panden. • Vergroenen van daken tegen hittestress en voor wateropslag. • Pandeigenaren die zelf geen zonnepanelen kunnen leggen, zouden gezamenlijk met andere partijen panelen kunnen leggen op panden waar het wel kan. Als voorbeeld wordt loods van museum Speelklok genoemd. • Groen toevoegen in Domstraat en Korte Nieuwstraat zodat vanaf daar minder wind het plein op komt. • Er is ruimte voor vergroeningsinitiatieven in de hoven, met in overweging de beperkingen die de bodem geeft. Er zijn namelijk plekken waar diep de grond in gaan niet mogelijk is.

afb. 12: gevoelstemperatuur op een warme dag van 31,6 graden, de verschillen op het plein zijn relatief groot

afb. 13: beperkingen in ondergrond zijn groot (kabels, leidingen, archeologie), rode vlakken zijn meest kansrijk voor het planten van nieuwe bomen

24 - Gebiedsprofiel Domplein

25 - Gebiedsprofiel Domplein

Analyse

o.a. DenkMee, werkgroepen en gesprekken

Gezamenlijke opbrengst

Dynamiek in het gebruik van verschillende typen plekken Kwaliteiten • Er is een grote variatie in rust en reuring op en rondom het Domplein. Er zijn luwe hoven, prachtige verstilde plekken zoals Achter de Dom en tegelijkertijd is er het hart van het Domplein; soms een levendig evenement, soms een verlaten plein. (afb. 14) • Het plein wordt gebruikt als ontmoetingsplek en als trefpunt van verschillende bezoekers. • Evenementen kunnen bijdragen aan de beleving en identiteit van het Domplein, net als dat het plein kan bijdragen aan de beleving van een evenement. Verbinding met identiteit (vanuit het thema, of de reden van organiseren, zoals 900 jaar stadsrechten) is voor veel betrokkenen van groot belang. Op het Domplein vinden evenementen plaats die bijdragen aan trots en verbondenheid met elkaar en met de stad, bv Dodenherdenking, de intocht van Sinterklaas en de St Maartenparade en Koningsdag. (zie schema 2023) Uitdagingen • De balans is soms zoek: veel stedelijke voorzieningen/functies komen samen op het Domplein terwijl deze niet direct bijdragen aan de kwaliteit van het plein (bijv. fietsersstromen, het noodzakelijke laden en lossen, pop-up stalling). Veel activiteiten en verkeersstromen komen samen op de plek van het voormalige middenschip van de Domkerk: terwijl juist die plek kansen biedt om aandacht te vestigen op het bijzonder historisch verhaal van het Domplein. (afb.

• •

15)

De luwe, stille plekken kunnen soms meer benut worden voor rust en verblijf, zoals de hoek bij het Academiegebouw en de Pandhof waar tot 1892 de leeszaal stond. (afb. 16) Op een aantal plekken op het Domplein wordt hinder door harde wind ervaren. Hierdoor zijn deze plekken minder uitnodigend om langer te verblijven.

•

•

• •

De (groene) kwaliteit van de hoven (Pandhof, Maartenshof, binnenplaats Domplein 4/5, Flora’s Hof en binnentuinen van het Academiegebouw) zou versterkt en op elkaar afgestemd kunnen worden, met meer biodiversiteit en groen. Ook zou er meer balans mogen zijn in het aantal en de grootte van evenementen in relatie tot gewenste verblijfskwaliteit, identiteit en balans rust/dynamiek op het plein. Dit wordt meegenomen in het traject rond de evenementenlocatieprofielen. Evenementen vinden op het Domplein plaats terwijl de gebruikers van de gebouwen op hetzelfde moment ook activiteiten hebben, en dat zorgt voor frictie. Een deel van de leden van de werkgroep is kritisch over met name de grotere (muziek)evenementen die op het Domplein kunnen plaatsvinden. Zij uiten daarbij de volgende wensen en ideeën: - Meer balans in het aantal/grootte van evenementen; - Houd bij het type evenementen meer rekening met de historische betekenis en identiteit van het Domplein; - Meer rekening houden met het gebruik en de gebruikers van de gebouwen om de omgeving, zoals de Domkerk en het Universiteitsgebouw; - Rekening houden met geluidsbelasting op de (oudere) woningen, ook gezien de stenige inrichting van het huidige Domplein; - Het heeft de voorkeur dat evenementen zoveel mogelijk gratis en openbaar toegankelijk zijn. Dit sluit aan bij het uitgangspunt dat het Domplein voor iedereen is.

De gemeente begrijpt dat de situatie op het Domplein complex is en veel belangen kent. Dat is de reden dat het Domplein opgenomen is bij de eerste 10 locaties waarvoor een evenementenlocatieprofiel wordt opgesteld.

Ontwikkelkansen • Maak de verborgen verhalen van het plein zichtbaar en toegankelijker door 1 centrale (ontmoetings-) plek te hebben voor geïnteresseerden om zich te informeren over wat er te beleven is op, boven en onder het Domplein: zoals de bijzondere ondergrondse historie, middeleeuwse stegen en de toegangen naar het Domplein herkenbaar en beleefbaar maken. • Maak op de een of andere manier de verbinding tussen de Domkerk en Domtoren weer zichtbaar en vertel hierbij het verhaal van de storm die het schip heeft vernield en het puin wat 200 jaar op het Domplein heeft gelegen. • Met het evenementenlocatieprofiel voor het Domplein ontstaat er onder andere meer duidelijkheid over de maximale duur van een evenement, het aantal bezoekers, de rustperiode tussen evenementen, de regels voor op- en afbouw. • Evenementen kunnen binnen en buiten plaatsvinden. Het voordeel van evenementen in de gebouwen is dat deze veelal zonder evenementenvergunning kunnen plaatsvinden, dit biedt partijen rond het Domplein gelegenheid om gezamenlijk te programmeren vanuit de gezamenlijke identiteit en in bestaande panden. Dit beperkt ook eventuele overlast.

Toelichting over evenementen in 2023 op het Domplein 13x evenementen met versterkt geluid (9 middelgroot en 4 groot) 19x evenementen behorende tot de kleinere categorieën Koningsdag Pleinfeesten, Nationale Dodenherdenking, Filmopnamen Domplein, Walk Your Talk, Catharina Dansparade, Ambachtelijke Bouwplaats Domplein, Utrecht Blaast Buiten, Utrechtse Introductietijd, Beiaardconcert vanaf Dom tgv opening Wereld Beiaard Congres, Optocht bij opening UMU, Open Monumentendag Utrecht, Installatieoptocht U.V.S.V./N.V.V.S.U, Fakkeltocht Lustrum Veritas, Museumnacht Kids Utrecht, De Sint Maarten Parade, Intocht Sinterklaas, Catharina ´Let’s Orange The World´ Dansparade, Fakkeltocht Unitas S.R. na inauguratie eerstejaars en tot slot Rouwen en Vieren in de Kas Utrecht.

afb. 14: blauwe zones staan voor rust, de bruine voor reuring

afb. 15: veel dynamiek en gebruiksdruk, terwijl op deze plek de nadruk zou moeten liggen op bijzondere historie

afb. 16: luwe plekken te weinig benut: in potentie prettige plekken, momenteel geen reden om te verblijven

26 - Gebiedsprofiel Domplein

27 - Gebiedsprofiel Domplein

Visualisatie ambities 2040 Het Domplein, als hart van de stad, kan als voorbeeld dienen voor de wijze waarop er een gezamenlijk gevoel van eigenaarschap en betrokkenheid is bij een gebied. Het is daarbij nodig dat niet iedereen alleen opkomt voor het eigen, individuele belang maar zich ook gezamenlijk verantwoordelijk voelt voor de inrichting, gebruik en het beheer van dit gebied en aangrenzende straten.

o.a. DenkMee, werkgroepen en gesprekken

Gezamenlijke opbrengst

Ambities van de gebiedspartijen

Aan het Domplein bevinden zich een aantal instellingen en organisaties die individueel en gezamenlijk geformuleerde ambities hebben, ambities die passen bij hun aanwezigheid aan het Domplein van 2040 en ook van invloed kunnen zijn op het toekomstige Domplein en de identiteit van het gebied.

Domkerk • Domkerk en Domtoren zijn gescheiden door een orkaan die in 1674 het middenschip wegblies. Laat de uniciteit van de kathedraal zoals deze ooit was en dit gegeven uitgangspunt zijn voor het ontwerp van dat deel van het plein. Zie het ontwerp van architectenbureau Braaksma & Roos in 2021. • Een aantrekkelijke, hedendaagse presentatie/ inrichting van de Domkerk waardoor de geschiedenis en verhalen tot leven komen. • Entreegebied van Domkerk gastvrijer maken. Daarin zou een nieuwe centrale entree van de Domkerk op het plein denkbaar zijn. • Verbinding tussen Domkerk en Pandhof herstellen. • Signing en wayfinding verbeteren, zowel in de kerk als naar de kerk toe. • Het Domplein als bestemming niet alleen voor toeristen maar voor alle Utrechters.

Utrecht Marketing (Domtoren) • Het Domplein zou een internationale toplocatie voor erfgoed, geschiedenis en cultuur moeten worden. • Meer mensen de toren op te krijgen, waaronder Utrechters die niet vanzelfsprekend op het Domplein komen. • Een idee is een glasplaat onder in de Domtoren om de toren in te kunnen kijken. • Rondleidingen op het Domplein vernieuwen. • Meer vernieuwing en experiment met technologie en kunst toepassen op het plein. Universiteit Utrecht • Interne renovatie Academiegebouw. Daarbij wordt verkend of de markering van het Castellum binnen in het gebouw zichtbaar kan worden gemaakt. • Aan Achter de Dom vinden verbouwingen plaats aan panden van de Universiteit Utrecht. Hier komt een nieuw onderwijscluster, genaamd Anna Maria van Schurmangebouw, met een entree aan Achter Sint Pieter. • Overwogen wordt om het Academiegebouw in het weekend te openen voor rondleidingen. • Gedacht wordt aan een groene verblijfsplek bij de entree naar de Pandhof. Van daaruit kunnen Pandhof en Academiegebouw beter beleefbaar gemaakt worden. DOMunder • DOMunder heeft de wens om een Huis van Cultuur en Erfgoed te realiseren op het Domplein inclusief een centrale ontvangst- en ticketbalie voor de bezoekers van het Domplein, met als voorkeurslocatie Domplein 4-5 inclusief een midden-entree op de as met de Lange Nieuwstraat (Museumstraat) en stadsfoyer op de begane grond.

•

• • • • •

• • • •

De ‘Domfein’: een verhalende fontein op het plein die 2000 jaar Domplein, en daarmee een verbinding tussen de Domkerk en de Domtoren verbeeldt. Deze kan wellicht worden aangelegd op het dak van DOMunder. Participatief ontwikkelen en uitvoeren van vervolgopgravingen met campagnes op het Domplein en in Paleis Lofen met daaraan gekoppeld herijking van de bestaande historische attracties. Heropgraving van de H. Kruiskapel en permanent toegankelijk maken. Heropgraving Zuidpoort castellum met Universiteit Utrecht, permanent toegankelijk maken en verbinden met kelders Academiegebouw. Realiseren van één gezamenlijke ‘Domplein Experience’ met in ieder geval Domkerk, Utrecht Marketing en Academiegebouw. Ontwikkelen 2 routes/stegen: o De Middeleeuwse Route: ondergrondse verbinding Paleis Lo fen en middeleeuwse kelder en resten Domplein 9 (nu al zichtbaar via glasplaat) o De Romeinse Route: via Domherensteeg naar tuin Domplein 9, waarvan de achterzijde op de Romeinse muur staat. Daar naar Romeins niveau en vanaf daar verbinden met ‘keldertje’ binnenplaats en Middeleeuwse Kelders Domplein 4-5). Ontwikkeling plek Klein Kapittelhuis/Leesmuseum met mogelijk ‘Huis van Democratie’. Verbinden alle ondergrondse locaties, inclusief kelders, Domtoren en Domkerk. Beheerplan voor vuilnis, fietsen en bevoorrading met daarbij rollen en verantwoordelijkheden van de gemeente en de Domplein partners.

Herinrichtingsplan voor alle genoemde wensen van de verschillende partners van het Domplein, gebruikmakend van de 2 verbindende assen: Lange Nieuwstraat-Domplein 4-5 en Domtoren-Domkerk, als inspiratie voor het vergroenen en duurzaam maken.

• • •

Een randvoorwaarde voor gezamenlijke activiteiten zou iets zijn als een ‘gebiedscoalitie’, een organisatievorm waarin je echt structureel samenwerkt. Museumnacht Kids inzetten om een bredere doelgroep aan te spreken. Een gezamenlijk Dompleinfestival. Denkrichtingen: erfgoedfestival, ‘Erfgoud’, ‘Feest van de Geest’.

Samenwerking van Domkerk, Domtoren (Utrecht Marketing) en DOMunder • Domplein nog meer het historische hart van de stad maken. • Het meer beleefbaar maken van het cultuurhistorische hart van de stad. • Ontwikkelen van een gastvrij forum en plein met meer service, betere dienstverlening, meer en betere producten en top informatie voor alle bezoekers met één nieuwe toplocatie. • Naast de reeds bestaande gezamenlijke producten en verbindingen, onderzoeken de 3 organisaties de komende jaren een verdergaande samenwerking met als mogelijk eindresultaat een gezamenlijke entiteit op het gebied van exploitatie, met tegelijkertijd behoud van de eigen identiteit.

28 - Gebiedsprofiel Domplein

29 - Gebiedsprofiel Domplein

o.a. DenkMee, werkgroepen en gesprekken

Gezamenlijke opbrengst

Visualisatie ambities 2040 DUMS • Domplein 4-5 blijft belangrijk centrum voor Amateurkunsteducatie, en zet tevens in op publieksprogrammering, in drie zalen en op de binnenplaats. • De interne verbouwing wordt doorgevoerd waarbij het voorgedeelte en de tuin publiek toegankelijk worden en daarbij wordt er een midden-entree aan het Domplein gerealiseerd. • De fietsenstallingen verdwijnen voor de deur; hiervoor worden andere plekken in de directe omgeving gerealiseerd. • Samen met het Instituto Cervantes wil DUMS graag inzetten op gezamenlijke programmering voor het Domplein, waarbij naast DUMS en Cervantes ook andere partijen uit de stad betrokken zijn, zoals Festival Oude Muziek, ILFU en Le Guess Who?. • Het Domplein krijgt aantrekkelijke audiovisuele evenement die de geschiedenis van de plek weergeeft. Voorbeelden zijn de spectaculaire projecties op de kathedralen van Metz en Le Mans, waarvoor de hele stad uitloopt. • Het Domplein krijgt een zomerprogrammering, in de lijn van de identiteit van het plein, in samenwerking met de stad. • DUMS en Cervantes willen het Domplein omtoveren tot een aantrekkelijk stadsplein voor jong en oud. Samen met DUMS en andere partners organiseren we culturele activiteiten die in het belang zijn van Utrecht en we willen deze samenwerking ook met andere partners uitbreiden.

Horecaondernemers • De horecaondernemers hebben aangegeven dat hun ambities vooral op de korte termijn spelen. 2040, als stip op de horizon, is voor hen te ver weg. • De horecaondernemers hechten waarde aan hun individuele, onderscheidende uitstraling en willen hiermee van waarde zijn voor het (toekomstige) Domplein.

Bewoners • Het respect voor het belang van leefbaarheid voor bewoners waarbij onderliggende waarden zijn; verbinding, bezinning en vertraging. Deze waarden zouden leidend moeten zijn voor bezoekers van het plein. • Het belang van deze waarden bij de inrichting zijn belangrijk om draagvlak te hebben en houden bij de bewoners ten aanzien van andere gebruikers en bezoekers van het plein. Bezoek moet overigens breed worden opgevat. Dit zijn alle gebruikers van het plein waaronder ook leveranciers van goederen. • Het onderkennen van het belang van nachtrust als belangrijk onderdeel van de leefbaarheid. Geluid speelt daarbij een belangrijke rol. • Vergroenen van het Maartenshof. • Let ook op verstoring van ecologie en biodiversiteit bij inrichting en bezoek. De natuurlijke omgeving verhoogt de leefbaarheid. Denk daarbij aan de binnentuinen. Leg zo nodig beperkingen op aan bezoekers.

Mijlpalen de komende jaren 2024

- 350 jaar storm en daarmee het ontstaan van het plein (1674) - 75 jaar monument (1949) - 10 jaar DOMunder (2014) - 100 jaar Domplein 4-5 (1924) - Domtoren uit de steigers

2025

- 500 jaar Domkerk (1525) - 200 jaar Domtoren eigendom van de stad Utrecht (1825)

2026

- 200 jaar Domplein van de stad Utrecht (overdracht van kerk naar stad) (1826) - 200 jaar sloopwerkzaamheden ruïne (1826)

2027

- 100 jaar ontvangstgebouw Domtoren (1927) - 200 jaar brokstukken ruïne opgeruimd (1827) - 200 jaar Domplein (1827)

2029

- 100 jaar archeologisch onderzoek Domplein met ontdekking Romeins verleden (1929) - 450 jaar Unie van Utrecht (1579)

2032

- 650 jaar Domtoren (1382 is de toren klaar)

2041

- 150 jaar Academiegebouw (1891)

2045

- 1350 jaar Willibrord (695)

30 - Gebiedsprofiel Domplein

31 - Gebiedsprofiel Domplein

Visualisatie ambities 2040

Huidig gebruik Gebouwen om vrijblijvend naar binnen te gaan, gebouwen met een programma waar geconsumeerd moet worden/ tickets voor gekocht moeten worden, of gebouwen als besloten privébezit. De kaart brengt in beeld in hoeverre gebouwen op dit moment zijn opengesteld voor de gebruikers en bezoekers van het plein. Want de Domplein-beleving is groter dan enkel het plein, het zet zich voort in een aantal gebouwen. Historie en ondergrond De Middeleeuwen en de Romeinen zijn bepalend voor hoe er nu met de ondergrond en het bovenliggende plein wordt omgegaan. Ontdekkingen hebben zich voorgedaan en blijven zich voordoen. Een deel van de ondergrondse ruimtes is al te beleven, aanvullend zijn er wensen dit uit te breiden.

Fietsparkeren

Domunder Domunder Domunder

Huidig situatie Op dit moment wordt het plein teveel beleeft als een drukke en chaotische plek. De inrichting versterkt deze beleving met objecten die ogenschijnlijk willekeurig hun plek hebben gevonden. Het verkeer wordt, ondanks de inrichting als shared-space, als te aanwezig ervaren.