Beleidsnota Werk en re-integratie Met vertrouwen en focus naar een zeker bestaan 2024-2032

Beleidsnota Werk en re-integratie

Met vertrouwen en focus naar een zeker bestaan 2024 – 2032

Utrecht.nl

2

Inhoudsopgave

A B C D

Inleiding

10

Opgave

16

Monitoren, sturen en verantwoorden

46

Bijlagen

56

1. Introductie 2. D  oelstellingen en beoogde effecten

1. Ambitie 2. W  at zien we in Utrecht en wat vraagt om een oplossing? 3. M  ensbeeld en leidende principes 4. D  rie strategische lijnen

1. Indicatoren 2. Risico’s 3. Financiën 4. V  oortgang en verantwoording 5. U  trechts Sturingsmodel

Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4

11 15

17 19 21 26

47 48 51 52 53

57 61 63 66

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 3

4

Voorwoord Wanneer je je aan iemand voorstelt, is vaak het eerste wat je noemt – na je naam natuurlijk wat voor werk je doet. Terwijl er zoveel andere dingen zijn die je over jezelf kunt vertellen. Of je kinderen hebt, wat je karaktereigenschappen of hobby’s zijn. Je werk laat al veel zien over wie je bent en waar je bij hoort. Voor mensen die geen werk hebben is die vanzelfsprekendheid er niet. Zeker als je al langer zonder werk zit kun je je buitengesloten voelen. De samenleving lijkt jou niet nodig te hebben. Dat kan grote gevolgen hebben voor hoe je kijkt naar die samenleving en naar de partijen die die samenleving vormgeven zoals een overheid. Het is daarom van het grootste belang dat we ons er samen voor inspannen dat iedereen een plek heeft in de samen­ leving. Als gemeente Utrecht kunnen we dit op veel manieren doen. Voor mij staat vertrouwen centraal. Ons vertrouwen in de Utrechtse werkzoekenden en werkgevers, maar ook het vertrouwen van diezelfde Utrechters en werkgevers in ons. In Utrecht willen we dat iedereen gelijke kansen heeft om financieel zelfstandig te zijn door betaald werk. Als dat niet mogelijk is, moet je de kans hebben om je te ontwikkelen en te participeren op een manier die past bij je wensen en mogelijkheden.

De arbeidsmarkt heeft een afstand tot een grote groep Utrechtse werkzoekenden, en de Utrechtse werkzoekenden hebben ondersteuning nodig om de stap richting de arbeidsmarkt te zetten. Zowel aan de kant van de arbeidsmarkt als de inwoner moet iets gebeuren om de afstand te verkleinen. De hiervoor beschikbare middelen zijn niet onbeperkt. We moeten dus keuzes maken. Ik leg liever de focus op specifieke groepen, dan dat we voor alle Utrechtse werkzoekenden een klein beetje doen. We kiezen daarom voor doelgroepen waar we het meeste verschil kunnen maken. Waar we mensen écht een kansrijke start en een kansrijke toekomst bieden. In deze nota kiezen we voor jongeren, huishoudens met kinderen, werkzoekenden met een structurele arbeidsbeperking en inburgeraars en statushouders. Werkgevers hebben een grote rol in deze opgave. Zonder werkgevers is het onmogelijk om onze ambities te realiseren. Er zijn veel betrokken werkgevers die Utrechtse werkzoekenden een kans willen bieden op de arbeidsmarkt. Toch lukt dit niet altijd. We willen de kennis en kunde van werkgevers benutten om samen meer kansen en passende plekken op de arbeidsmarkt te creëren. We hebben waardevolle input en interessante suggesties gekregen voor deze nota van werkgevers, partners en het Cliëntenplatform Werk en Inkomen. We gaan met hen aan de slag om dit beleid uit te voeren.

Zo werken we samen aan duurzaam werk: met vertrouwen en focus voor een zeker bestaan voor Utrechters. Linda Voortman Wethouder Werk en Inkomen

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 5

Samenvatting Onze ambitie is dat Utrecht een stad is waar iedereen gelijke kansen heeft om financieel zelfstandig te zijn door betaald werk en als dat niet mogelijk is de kans heeft om zich te ontwikkelen en te participeren op een manier die past bij ieders wensen en mogelijkheden. Deze nota beschrijft de doelstellingen waarmee we de komende jaren werken aan onze ambitie. We zien dat de doelgroep verandert en meer ondersteuning nodig heeft om aan het werk te komen. Werkgevers ervaren belemmeringen om kwetsbare werkzoekenden in dienst te nemen. Het verkleinen van de afstand tussen werkzoekenden en de arbeidsmarkt vraagt iets van inwoners, werkgevers en de gemeente. De hoofddoelstelling van deze nota is:

Utrechters hebben duurzaam betaald werk, of krijgen de kans om zich te ontwikkelen richting de arbeidsmarkt. Zij ervaren dat onze dienstverlening positief bijdraagt aan hun welbevinden.

6

We beogen hiermee dat we meer Utrechters ondersteunen richting duurzaam betaald werk. We kiezen voor specifieke doelgroepen, zodat we voor een kleinere groep een grotere impact kunnen maken. We beogen ook dat de ondersteuning die we inzetten om inwoners werkfit te maken steeds vaker succesvol wordt afgerond en dat inwoners ervaren dat de dienstverlening van Werk en Inkomen positief bijdraagt aan hun welbevinden. Wat we gaan doen en welke keuzes we maken, is uitgewerkt in 3 strategische lijnen:

Strategische lijn 1: Meer focus in werkdienstverlening We laten de indeling in arrangementen los en focussen ons op doelen en mogelijkheden van inwoners. We gaan vanaf de start aan de slag met oriëntatie en ervaring in de praktijk. Jongeren, huishoudens met kinderen, inburgeraars en statushouders en inwoners met een structurele arbeidsbeperking krijgen extra focus. Zij krijgen extra dienstverlening, boven op de basis dienstverlening die voor iedereen beschikbaar is. We werken toe naar een andere aanpak voor de inwoners die werken aan het doel om maatschappelijk fit te worden

Strategische lijn 2: Kansen, inclusie en passende plekken door (keten)samenwerking We streven naar duurzame relaties met werkgevers en partners om samen de uitdagingen op de krappe arbeidsmarkt aan te gaan. Dat doen we onder andere via publiek-private samenwerking. Werkgevers die bijdragen aan onze maatschappelijke opgaven in de stad krijgen voorrang in onze dienstverlening. We focussen ons op een krachtige, inclusieve en sociale arbeidsmarkt(regio).

Strategische lijn 3: Duidelijkheid, (inkomens)zekerheid en eenvoud We gaan voor duidelijke informatie, laagdrempelige toegang en (inkomens)zekerheid. En we gaan aan de slag met obstakels tussen de Wmo en de Participatiewet. Zodat er een betere overgang komt tussen activering en (beschut) werk en andersom.

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 7

Leeswijzer Deze nota bestaat conform het format voor beleidsnota’s van de gemeente Utrecht uit drie onderdelen: A. Inleiding, B. De opgave werk en re-integratie en C. Monitoren, sturen en verantwoorden.

Deel A: Inleiding

In deel A volgt de introductie met daarin aandacht voor de aanleiding, reikwijdte van deze nota en op welke wijze we input van inwoners en partners hebben opgehaald en verwerkt. Vervolgens gaan we in op de samenhang die er is met beleid en uitvoering in het sociaal domein. We sluiten deel A1 af met een korte toelichting aan welke ambities deze nota bijdraagt en welke beleidsstukken met de vaststelling van deze nota komen te vervallen. A2 bevat de hoofdoelstelling en subdoelstellingen van deze nota. Ook geven we aan wat de relatie is met de Programmabegroting en relevante wet- en regelgeving.

Deel B: Opgave Werk en Re-integratie

We beginnen deel B met onze ambitie en hoofddoelstelling. Daarna schetsen we de context van deze nota om duidelijk te maken wat ons te doen staat. Ook geven we een beschrijving waar we als gemeente invloed op hebben en waarop niet. Beleid begint bij het expliciteren van een mensbeeld en leidende principes, dit doen we in deel B3. In onze strategische lijnen (deel B4) werken we de koers en keuzes uit om onze ambitie te realiseren. We gaan vervolgens in op het speelveld waar we mee te maken hebben in deze nota. We sluiten dit deel af met onze lobby paragraaf.

Deel C: Monitoren, sturen en verantwoorden

Tenslotte beschrijven we in deel C op welke wijze we de monitoring, sturing en het verantwoorden inrichten. De financiële paragraaf en de risico’s zijn ook onderdeel van deel C. In de bijlagen staat een begrippenlijst, het wettelijk kader, de inzichten uit de literatuur en een cijfermatig beeld van de doelgroep.

8

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 9

A

Inleiding

1. Introductie Aanleiding Onze ambitie is dat Utrecht de stad van ‘gezond stedelijk leven voor iedereen’ is. Betaald werk, re-integratie en financiële onafhankelijkheid dragen bij aan de bestaanszekerheid van Utrechters en het realiseren van deze ambitie. De afgelopen jaren zien we een groeiende groep werkzoekenden die langdurig financieel afhankelijk is van een bijstandsuitkering. Tegelijkertijd hebben we ook te maken met krapte op de arbeidsmarkt. We zien dat de arbeidsmarkt onvoldoende aansluit op de mogelijkheden en (ontwikkel)wensen van werk­ zoekenden en andersom. Een ander actueel vraagstuk is het vertrouwen van inwoners in de overheid. Dit maakt het nog belangrijker dat wij ons bewust zijn van de impact van ons beleid en handelen. We moeten transparant en betrouwbaar zijn en daarbij rekening houden met het denk- en doenvermogen van de werkzoekenden. De afgelopen jaren hebben we mede door bovengenoemde ontwikkelingen volop ingezet op werkdienstverlening voor Utrechtse werkzoekenden met een bijstandsuitkering. Onder andere door het uitvoeren van het bijstandsonderzoek ‘Weten wat werkt’ en de actieagenda ‘Werkbeweging’. We verschoven de aandacht naar een groep bijstandsgerechtigden die meer ondersteuning nodig heeft om een stap richting werk te maken. En we hebben een beweging in gang gezet waarin we met meer persoonlijke begeleiding het verschil willen maken.

Dat doen we vanuit de leefwereld van en samen met de werkzoekende. Andere kernelementen van deze beweging zijn het creëren van passend werk en het tegengaan van vooroordelen. De kaders uit ons huidige beleid, vastgelegd in de kadernota Participatie en Inkomen “Meewerken aan een vitale stad” (2014) en de uitwerkingsnota “Werken aan Werk” (2015), sluiten onvoldoende aan bij de ingeslagen weg en onze gewenste manier van werken. Tijd dus voor een nieuwe beleidsnota.

Reikwijdte van deze nota Deze nota bevat de kaders voor de komende 8 jaar. De reikwijdte van de nota is betaald werk en re-integratie. Re-integratie zijn alle activiteiten die een werkzoekende onderneemt om zich te ontwikkelen richting een duurzame (loop) baan. Onder activiteiten vallen ook persoonlijke ontwikkeling en werken aan een dagritme. De werkzoekende wordt hierin ondersteund door de gemeente. Het zwaartepunt van de nota is gericht op werkzoekenden die werken aan het doel betaald werk of werkfit worden. Het gaat in deze nota om ondersteuning aan en voor werkzoekenden met een bijstands­ uitkering, inburgeraars, niet uitkeringsontvangers (NUO’s) en werknemers die met loon­ kosten­subsidie aan het werk waren en door ziekte zijn uitgevallen. Met andere woorden inwoners die ondersteuning nodig hebben werk en re-integratie. Ook werkgevers zijn een doelgroep binnen deze nota.

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 11

Deze nota heeft een specifieke reikwijdte, maar de ambitie raakt ook onze ambities in andere beleidsnota’s die zijn en/of worden ontwikkeld, zoals de nota Financiële bestaans­ zekerheid, de Wmo nota ‘Samen leven, samen zorgen 2024-2034’, de nota Arbeidsmarkt en de nota Gezondheid. Deze nota kan daarom niet los worden gezien van de andere nota’s. Op pagina 13 beschrijven we hoe de verschillende nota’s en uitvoeringsprogramma’s met elkaar samenhangen. Bijlage 1 bevat een omschrijving van de begrippen die we gebruiken in deze nota.

VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap

Utrecht is een stad die staat voor de rechten van ál haar inwoners. De uitvoering van het VN-verdrag handicap is onderdeel van deze nota. Het VN-verdrag vereist dat wij als gemeente passende maatregelen nemen zodat personen met een handicap zo zelfstandig en onafhankelijk mogelijk kunnen leven. Concreet betekent dit dat zij: ࡟ vrijelijk kunnen kiezen waar, met wie en hoe zij willen wonen en leven; ࡟ de beschikking hebben over diensten die hen waar nodig ondersteunen bij het participeren in de samenleving; ࡟ net als iedereen toegang hebben tot informatie, producten, openbare voorzieningen, maatschappelijke diensten, gebouwen en openbare ruimte. In deze nota gaat het onder meer om diensten als aanpassingen van werkplekken, opleiding en trainingen en begeleiding op de werkvloer. Maar ook begrijpelijke informatie en producten op het gebied van werk en re-integratie en de toegang van locaties waar gesprekken plaatsvinden met werkcoaches. In het uitvoeringsprogramma ‘Inclusieve arbeidsmarkt’ is uitgewerkt wat we de komende jaren doen om arbeidsmarktdiscriminatie aan te pakken en kansen te realiseren voor iedereen.

Input van onze inwoners en partners in de stad In augustus 2023 hebben we de participatiebijeenkomst ‘Hoe blijft de gemeente Utrecht ook in de toekomst een gezonde stad waar iedereen kan meedoen?’ georganiseerd. Daarin hebben we mooie gesprekken gevoerd in de werksessie ‘werken, zorg en welzijn; hoe zorgen we voor een gezonde mix?’. We hebben de afgelopen jaren met regelmaat gesproken met onze partners: in het kader van de actieagenda Werkbeweging met een klankbordgroep werkzoekenden en klankbordgroep werkgevers. Daarnaast spraken we bijvoorbeeld met zorg- en welzijnsorganisaties en met onze contractpartners via kwartaalgesprekken. De input hebben we gebundeld en gebruikt om tot een concept-nota te komen. De concept-nota hebben we aan een aantal partners voorgelegd. We hebben hun kritische blik en input gebruikt om de nota aan te scherpen en te verrijken. Een speciale vermelding verdient hierbij ons Cliëntenplatform Werk en Inkomen die ons op verschillende momenten waardevolle vragen heeft gesteld, input en advies heeft gegeven.

12

Samenhang in beleid en uitvoering in het sociaal domein Samenhang in beleid en uitvoering

We willen dat Utrecht een stad is waar iedereen gezond kan leven, zich veilig kan voelen en zich kan ontwikkelen. Dat betekent dat onze grootste inspanningen gericht zijn op de bestaanszeker­ heid van de inwoners, het kansrijk opgroeien van onze kinderen en het gezond samenleven in alle wijken. Deze opgaven liggen verankerd in de gehele gemeentelijke organisatie en in onze samenwerking met partnerorganisaties en inwoners. Onze beleids­nota’s en uitvoeringsprogram­ ma’s in het sociaal- en ruimtelijk domein hangen dan ook nauw met elkaar samen. We maken beleid dat anticipeert op ontwikkelingen en te verwachte behoeften van de stad en past binnen wetgeving en landelijke akkoorden. Dit beleid maken we samen met de stad en voeren we samen uit. Figuur: Beleid en uitvoering sociaal domein 2023/2024

Uit v

oe r i n g s p r o g r a m m

B e l e i d s n o t a ’s

Nota Gezondheid

Nota Financiële Bestaanszekerheid

Nota Samen Stad Maken

Nota van Uitgangspunten (onderdelen sociale basis en basiszorg)

Utrechtse Onderwijs Agenda

Integraal Zorg Akkoord (IZA)

Nota Jeugd

isie Utrech t eV

S oc

l

Landelijke akkoorden

40 20

Nota Buurten Wijkgericht werken

ia

Nota Inclusie en Diversiteit

a ’s

Nota Wmo

Hervormingsagenda Jeugd Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) Sportakkoord II

Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (TAZ) Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO)

Nota Werk en Re-integratie Nota Sport

Nota Wonen en Zorg

Scherpe keuzes maken om ongelijkheid aan te pakken

Bouwen aan een inclusieve en gezonde stad waar iedereen gelijke kansen heeft, is een complexe opgave. Ongelijkheden tussen inwoners stapelen zich vaak op over de verschil­ lende leefdomeinen. Ook het ontbreken van financiële bestaanszekerheid en (betaalbaar) wonen is voor veel Utrechters een grote zorg geworden. Daarnaast stelt de schaarste aan personeel, middelen en ruimte in onze stad het college voor scherpe keuzes. Daarvoor zullen we ongelijk moeten investeren voor gelijke kansen en de grondoorzaken aanpakken die tot grote verschillen leiden. Voor Utrechters die dit het hardst nodig hebben, moet er passende zorg en ondersteuning zijn. Ons staat dan ook een stad voor ogen waarin we samen met professionals, vrijwilligers en inwoners meer, anders en op basis van gelijk­ waardigheid bouwen aan een stad waarin niemand over het hoofd gezien wordt. Ieder vanuit zijn eigen betrokkenheid of verantwoordelijkheid: in de eigen straat of buurt, instelling of organisatie en in nauwe samenwerking met elkaar.

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 13

Programmabegroting en wet- en regelgeving Deze nota sluit aan bij de ambities van het programma ‘Werk, toekomstbestendige economie en bestaanszekerheid’ en in het bijzonder bij de doelstelling ‘Utrechters werken of participeren naar vermogen’ uit de Programmabegroting. Er zijn verschillende wettelijke kaders van toepassing op de opgave werk en re-integratie namelijk: ࡟ Participatiewet (PW) ࡟ Wet sociale werkvoorziening (Wsw) ࡟ Wet banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten ࡟ Wet inburgering 2021 ࡟ Wetsvoorstel “van school naar duurzaam werk” Het wettelijk kader is opgenomen in bijlage 2. Deze nota is tevens de basis voor eventuele aanpassingen van de volgende nadere regelgeving die we in het kader van de Participatiewet en Gemeentewet op het gebied van werk en re-integratie uitvoeren: ࡟ Verordening re-integratie, studietoeslag en tegenprestatie Participatiewet ࡟ Beleidsregels bijstand en part time ondernemen ࡟ Beleidsregel werknemerscheque ࡟ Nadere regel werkgeverscheque ࡟ Nadere regel jobcoaching en werkbegeleiding

Nieuw beleid

Deze nota is een nieuwe beleidsnota. Met het vaststellen van deze nota komen de volgende beleidsdocumenten te vervallen: ࡟ Kadernota Participatie en Inkomen (vastgesteld op 6 maart 2014) ࡟ Uitwerkingsnota Werken aan Werk. Samen aan de slag (vastgesteld op 2 oktober 2014)

14

2. Doelstellingen en beoogde effecten De hoofddoelstelling van deze nota is:

Utrechters hebben duurzaam betaald werk, of krijgen de kans om zich te ontwikkelen richting de arbeidsmarkt. Zij ervaren dat onze dienstverlening positief bijdraagt aan hun welbevinden.

Subdoelstellingen Naast de hoofddoelstelling hebben we de volgende subdoelstellingen geformuleerd: ࡟ Inwoners ervaren dat de werkdienstverlening van Werk en Inkomen stress-sensitief, klantgericht en integraal is. ࡟ Inwoners ervaren (inkomens)zekerheid en weten waar zij aan toe zijn als hun situatie verandert (bijvoorbeeld van uitkering naar werk). ࡟ Gemeente, partners en werkgevers werken structureel samen en bieden een doorgaande lijn in het traject van inwoners richting werk of werkfit worden. ࡟ Er is een groeiend aantal werkgevers dat wil investeren in onze doelgroep. Deze werkgevers hebben een goed beeld van onze doelgroep, voelen zich gestimuleerd en gefaciliteerd om mensen met een bijstandsuitkering in dienst te nemen.

Beoogde effecten We beogen hiermee dat meer Utrechters duurzaam betaald aan het werk gaan en blijven. We spreken van duurzaam betaald werk als inwoners langer dan een jaar geen beroep doen op een bijstandsuitkering1. We kiezen voor specifieke doelgroepen, zodat we voor een kleinere groep een grotere impact kunnen maken. We beogen ook dat de ondersteuning die we inzetten om inwoners werkfit te maken steeds vaker succesvol wordt afgerond en dat inwoners ervaren dat de dienstverlening van Werk en Inkomen positief bijdraagt aan hun welbevinden.

Doelstellingen & de begrotings- en beleidscyclus Het beleid uit deze nota valt in het programma ‘Werk, toekomstbestendige economie en bestaanszekerheid’ en doelstelling 3 ‘Utrechters werken of participeren naar vermogen’ van de programmabegroting. Doelstelling 3 vervangen we door de hoofddoelstelling van deze nota. Hiermee volgen we dit beleid via de begrotingscyclus. 1. Gebruikelijk is een periode van 6 maanden. Dit past niet bij onze ambitie. We weten dat mensen die opnieuw

een uitkering aanvragen dat vaak binnen een jaar doen.

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 15

B

Opgave

1. A  mbitie Ambitie Utrecht is een inclusieve stad waar iedereen gelijke kansen heeft om financieel zelfstandig te zijn door betaald werk en als dat niet mogelijk is de kans heeft om zich te ontwikkelen en te participeren op een manier die past bij ieders wensen en mogelijkheden. Elke inwoner van Utrecht heeft kwaliteiten die waardevol zijn voor de stad. Als gemeente hebben we de taak om inwoners te stimuleren en in staat te stellen om actief een bijdrage aan de samenleving te leveren. Als het kan in de vorm van betaald werk en als dat niet haalbaar is op een andere manier. We sluiten met onze ambitie aan op het coalitieakkoord Utrecht 2022-2026 ‘Investeren in Utrecht: kiezen voor gelijke kansen, betaalbaar wonen en klimaat’. We zorgen voor een menswaardige bijstand en werken vanuit vertrouwen. We maken ons hard voor een inclusieve arbeidsmarkt die ruimte maakt voor werkzoekenden in kwetsbare situaties. Tegelijkertijd ondersteunen wij werkzoekenden die zonder onze hulp geen duurzame stappen richting werk en de arbeidsmarkt kunnen maken. We zijn er ook voor werkgevers die samen met ons en andere partners willen investeren in mensen. Daarbij hebben we specifiek oog voor werkgevers die bijdragen aan onze maatschappelijke opgaves. Onze middelen en onze beïnvloedingsruimte zijn niet onbeperkt. We willen de beweging die we de afgelopen jaren hebben ingezet verder brengen.

We gaan slimmer en innovatiever (samen) werken en keuzes maken. Om zo het verschil te maken, onze ambitie waar te maken en een substantiële bijdrage te leveren aan onze maatschappelijke opgaves.

Hoofddoelstelling Utrechters hebben duurzaam betaald werk, of krijgen de kans om zich te ontwikkelen richting de arbeidsmarkt. Zij ervaren dat onze dienstverlening positief bijdraagt aan hun welbevinden. Wat we gaan doen en welke keuzes we maken, is uitgewerkt in 3 strategische lijnen: De strategische lijnen zijn een uitwerking van de hoofd- en subdoelstellingen die we hebben geformuleerd (zie A.2). ࡟ Strategische lijn 1: Meer focus in werkdienstverlening ࡟ Strategische lijn 2: Kansen, inclusie en passende plekken door (keten)samenwerking ࡟ Strategische lijn 3: Duidelijkheid, (inkomens)zekerheid en eenvoud

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 17

De inspanningen die we doen dragen niet alleen bij aan de ambitie uit deze nota. De beleidsnota Arbeidsmarkt is op het moment van schrijven in ontwikkeling, hierin is aandacht voor preventie en het voorkomen van werkloosheid. Dit sluit nauw aan op de ambitie van deze nota. Hetzelfde geldt voor de nota Wmo ‘Samen leven, samen zorgen’ en de nota Financiële bestaanszekerheid, waarin het onder andere gaat over de activiteiten die inwoners ondernemen om te participeren in de samenleving.

18

2. Wat zien we in Utrecht en wat vraagt om een oplossing? De doelgroep verandert en heeft meer ondersteuning nodig Eind 2023 waren ruim 9.000 huishoudens in Utrecht afhankelijk van een bijstandsuitkering. Na jaren van daling, nam dit aantal in 2023 weer licht toe. De groep werkzoekenden waarvan we verwachtten dat zij relatief snel kunnen uitstromen naar werk is steeds kleiner geworden. We zien ook dat het aantal inwoners dat uitstroomt naar werk terugloopt. De inwoners die meer ondersteuning nodig hebben om een stap richting werk te zetten of waar de focus op iets anders ligt dan (betaald) werk, vormen juist een steeds groter aandeel van de totale doelgroep. Hierin spelen verschillende factoren een rol. Bijvoorbeeld het ontbreken van (taal)vaardigheden, een netwerk of een relevante opleiding of werkervaring. Ook leeftijd, fysieke en psychische gezondheid en daarmee de belastbaarheid zijn van invloed op hun kansen en mogelijkheden op de arbeidsmarkt. De groep die te maken heeft met deze belemmeringen is groter geworden. En steeds vaker spelen er bij hen meerdere belemmeringen tegelijk (multiproblematiek). Daarnaast zien we dat Utrechters in de afgelopen vijf jaar gemiddeld langer afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering. In 2018 was dit gemiddeld 5,8 jaar, in 2023 is dit opgelopen tot gemiddeld 7,3 jaar. Bijlage 4 bevat meer cijfers over de doelgroep.

Wat we verder zien is dat binnen de totale groep inwoners met een bijstandsuitkering een aanzienlijke groep jonger is dan 27 jaar. Vaak hebben zij geen startkwalificatie en is er sprake van multiproblematiek. Zij hebben daardoor een heel kwetsbare positie. Hoe langer zij afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering, hoe verder een kansrijke toekomst uit het zicht verdwijnt. Binnen de groep inwoners met een bijstandsuitkering zien we ook een grote groep inburgeraars en statushouders. We weten dat een langere bijstandsafhankelijkheid een negatieve invloed heeft op een succesvolle inburgering. Een andere groep die er in omvang uitspringt is de groep inwoners van 55 jaar en ouder. De vooroordelen over oudere werknemers verkleint hun kansen op betaald werk. Tot slot heeft in Utrecht ruim een derde van de huishoudens met een bijstandsuitkering thuiswonende kinderen. Hoe langer de bijstandsafhankelijkheid, hoe groter de kans dat armoede wordt ‘overgedragen’ op de kinderen en de kansenongelijkheid voor kinderen toeneemt. We weten dat persoonlijke en vooral intensievere dienstverlening werkt om mensen te ondersteunen richting de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd hebben we onvoldoende middelen om

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 19

deze begeleiding aan alle werkzoekenden te bieden. Dit betekent dat we keuzes moeten maken. Daarnaast moet het ondersteuningsaanbod goed aansluiten op de kenmerken en uitdagingen van de doelgroep en op het juiste moment vindbaar zijn bij inwoners en professionals in de stad. Dit is op dit moment niet altijd het geval. Ook zien we dat veranderingen in de persoonlijke situaties tot onzekerheden over het inkomen leiden. Dit weerhoudt mensen ervan om de stap naar werk te zetten.

Belemmeringen voor werkgevers om kwetsbare werkzoekenden in dienst te nemen Er is op dit moment sprake van een krappe arbeidsmarkt. Steeds meer werkgevers hebben te maken met personeelstekorten en krijgen hun vacatures moeilijk ingevuld. Ook in sectoren die belangrijk zijn voor onze maatschappelijke opgaven is dit een groeiend probleem. De verwachting is dat dit de komende 30 jaar blijft aanhouden. We zien veel bereidheid bij werkgevers om inwoners met en zonder een bijstandsuitkering een kans te geven op de arbeidsmarkt. Maar ondanks de goede intenties en de krapte op de arbeidsmarkt lukt het nog niet altijd om een match te maken. Werkgevers ervaren drempels om de mensen die wij ondersteunen in dienst te nemen. Daarbij ontbreekt het soms aan een goed beeld van de mogelijkheden én kwetsbaarheden van werkzoekenden, maar ook van de ondersteuning die wij als gemeente kunnen bieden. En werkgevers worden vaak laat in het re-integratieproces betrokken, waardoor er weinig tijd is voor de kandidaat en de werkgever om elkaar goed te leren kennen.

Wat vraagt dit? Een verandering om de afstand te verkleinen Het wordt steeds moeilijker om Utrechters met een bijstandsuitkering te ondersteunen richting betaald werk. Bovendien hebben we onvoldoende middelen om iedereen persoonlijk en intensief te ondersteunen. Dit betekent dat we keuzes moeten maken. De arbeidsmarkt heeft een afstand tot Utrechtse werkzoekenden, en de Utrechtse werkzoekenden hebben ondersteuning nodig om de stap richting de arbeidsmarkt te zetten. Zowel aan de kant van de arbeidsmarkt als de inwoner moet iets gebeuren om de afstand te verkleinen. Dit is een belangrijke opgave en vraagt iets van inwoners, werkgevers en ons als gemeente.

20

3. Mensbeeld en leidende principes Beleid begint bij het expliciteren van een mensbeeld en leidende principes. Ook kennis over het werkveld, over de problemen die om een oplossing vragen en kennis over wat werkt, vormen een belangrijke basis voor deze nota.

Mensbeeld Een mensbeeld bestaat uit aannames over wat mensen willen en kunnen en hoe zij zich gedragen. De Participatiewet gaat uit van een mensbeeld waarbij inwoners zelfredzaam zijn, weten wat hun rechten en plichten zijn, in staat zijn om een goede afweging te maken en besluiten te nemen. Een fout of overtreding van deze regels is (onbewust) zo gemaakt. In de Participatiewet ligt de nadruk op rechtmatigheid, waarbij overtredingen al snel met boetes en verlagingen van de uitkering moeten worden bestraft. De Participatiewet heeft een sterke focus op betaald werk (met bijbehorende verplichtingen), een doel dat niet voor iedereen haalbaar is. Dit mensbeeld staat ver af van waar wij in Utrecht voor staan. Het rijk heeft inmiddels (ook) erkend dat de huidige wet niet werkt zoals zij dat graag wil. Het Rijk gaat daarom over tot een herziening van de Participatiewet waar een ander mensbeeld aan ten grondslag ligt. Een mensbeeld dat uitgaat van vertrouwen en oog heeft voor de menselijke maat. Dit juichen we toe, maar zolang deze nieuwe wet er niet ligt zoeken we de randen van de huidige wet op. Voor inwoners is het lang niet altijd duidelijk waar zij wel en geen recht op hebben, welke ondersteuning beschikbaar is of welke voorwaarden er voor een bepaalde regeling gelden. De stap zetten om hulp te vragen is niet zo makkelijk als het lijkt.

Een laag inkomen en/of het niet hebben van werk of dagbesteding leidt daarnaast tot stress, wat invloed heeft op iemands vermogen om keuzes te maken, stappen te zetten en om te gaan met tegenslagen (WRR, 2017). Wij geloven dat we in ons lokale beleid een verschil kunnen maken voor onze inwoners. In Utrecht gaan we al langer uit van een mensbeeld waarin vertrouwen en de inwoner centraal staat. We gaan door op deze ingeslagen weg met ons beleid in het sociaal domein. We weten dat niet iedereen het op eigen kracht kan, ook niet als een inwoner weet welke regelingen er zijn en waar je hulp kan vragen. We zijn ervan overtuigd dat de meeste mensen graag mee willen doen en het liefst in hun eigen inkomen voorzien. We gaan uit van ver­ trouwen in onze inwoners en hebben oog voor de stress die inwoners ervaren wanneer hun bestaanszekerheid in het geding is. We zijn ons bewust van het denk- en doenvermogen van de inwoner en de verschillen die er op dit vlak bestaan tussen inwoners, en we bieden stress-sensitieve en integrale dienstverlening. We zien (inkomens)ondersteuning als een

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 21

recht. We bieden inwoners de helpende hand om in beweging te komen, zich te ontwikkelen en (weer) mee te doen. In de leidende principes, die centraal staan bij het opstellen en uitvoeren van ons beleid, laten we zien waar we voor staan. Het is onze ambitie om deze principes zichtbaar te maken in ons beleid en onze uitvoering.

Leidende principes Leidende principes zijn vuistregels die richting geven aan beleid. Het zijn waarden die richting geven aan de besluitvorming en helpen bij het dagelijks handelen. We hebben vijf leidende principes. De eerste twee hebben betrekking op fundamentele keuzes en worden in alle nota’s in het sociale domein opgenomen. De andere leidende principes geven meer richting aan de dienstverlening die door WenI wordt uitgevoerd.

We zetten in op grondoorzaken

In het sociaal domein zetten we zoveel mogelijk in op grondoorzaken, in plaats van de gevolgen van problemen. Met dit leidende principes leggen we de focus nog meer op blijvende en effectieve oplossingen. Het ontbreken van bestaanszekerheid is een grondoorzaak voor veel andere problematiek. Daarom is het inzetten op bestaanszekerheid belangrijk voor het oplossen van de problemen die inwoners ervaren in het sociaal domein. Belangrijke grondoorzaken voor het ontbreken van (financiële) bestaanszekerheid bij Utrechters zijn het niet kunnen vinden of houden van werk, een te laag sociaal minimum en een te complex sociaal stelsel. We hebben niet op alles invloed, maar met ons armoede en werk- en re-integratiebeleid leveren wij een belangrijke bijdrage aan het verbeteren van de bestaanszekerheid van Utrechters. De complexiteit van ons systeem en daarmee het nietgebruik van regelingen zien we als een belangrijke oorzaak voor het niet kunnen rondkomen. Daarom zetten we in op eenvoud. Daarnaast willen we de cirkel doorbreken van kinderen en jongeren die opgroeien in armoede. Ook voor het niet hebben van betaald werk richten we ons op de onderliggende redenen, zoals gezondheid of het ontbreken van basisvaardig­ heden, of stress door schulden. Hierdoor kunnen meer mensen de stap naar duurzaam betaald werk zetten en hun financiële bestaanszekerheid verbeteren.

Ongelijk investeren voor gelijke kansen

We willen gelijke kansen bieden aan alle Utrechters en vooral aan hen die dat het meest nodig hebben. Met het initiatiefvoorstel van 10 maart 2022 heeft de raad ons de opdracht gegeven het principe van ongelijk investeren voor gelijke kansen toe te passen op alle beleidsterreinen. Dat betekent dat we, in situaties waar sprake is ongelijke kansen of uitgangsposities van Utrechters waardoor ze zich niet kunnen ontwikkelen tot wie ze kunnen en willen zijn, we de gemeentelijke investeringen ongelijk verdelen. Dit kan gaan om gemeentelijke financiële middelen, ruimtelijke spreiding in de stad maar ook tijd en aandacht. In de nota’s financiële bestaanszekerheid en werk en re-integratie kiezen we ervoor om extra aandacht te besteden aan specifieke doelgroepen. Dit doen we omdat we denken voor deze (kleinere) groep grote impact te kunnen maken. Dat betekent ook dat we deze extra aandacht niet aan iedereen geven en dus niet voor iedereen dezelfde investe­ ringen doen. En dat wringt, want iedereen in onze doelgroep verdient een extra investering.

22

Onze regels en processen zijn eenvoudig

De Commissie Sociaal Minimum beschrijft in haar rapport ‘Een zeker bestaan’ dat een stelsel voorspelbaar moet zijn. Regels moeten eenduidig, begrijpelijk en kenbaar zijn. Dit geldt niet alleen voor de landelijke wet- en regelgeving. Ook het veelvoud aan verschillende regelingen bij Werk en Inkomen en de beschikbare fondsen in Utrecht, elk met eigen aanvraag­­proces en bewijslast, zorgt voor complexiteit. Eenvoud is daarom een leidend principe van deze nota’s. De complexiteit van ons aanbod en onze procedures is een belangrijke reden waarom inwoners niet krijgen waar ze recht op hebben of wat het meest passend is. Eenvoud voor de inwoner wordt een belangrijke voorwaarde voor het inrichten van onze regelingen en procedures.

We werken stress-sensitief

Leven in armoede of het niet hebben van betaald werk brengt veel onzekerheid met zich mee en kan leiden tot stress. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat aanhoudende stress stevig doorwerkt in het functioneren van mensen. We gaan gemiddeld genomen meer bij de dag leven, hebben meer moeite om in actie te komen en zijn minder goed in staat om onze verlangens en emoties te reguleren. Hierdoor is het maken van logische keuzes lastig. Ook het organiseren en plannen van taken en het kunnen overzien van gevolgen van keuzes wordt bemoeilijkt. Tegelijkertijd weten we juist dat inwoners die recht hebben op onze regelingen veel te maken krijgen met formulieren, deadlines en brieven. Dit vergroot de stress.

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 23

Bovenstaande onderschrijft het belang van het verminderen van langdurige stress. Binnen Werk en Inkomen hebben we veel aandacht voor het belang van stress-sensitief werken. Tegelijkertijd beseffen we dat we er nog niet zijn. Daarom is één van de leidende principes van de nota’s van Werk en Inkomen stress-sensitief werken. We kunnen niet alle stress wegnemen en voorkomen. We verwachten immers ook van onze inwoners dat zij zich inspannen om in hun eigen inkomen te voorzien. Dit kan natuurlijk stress opleveren. Wanneer iemand het niet op eigen kracht kan, bieden wij ondersteuning. Ons beleid en dienstverlening richten we zo in, dat we stress verminderen waar mogelijk, en niet onnodig stress toevoegen. Dat betekent concreet dat onze inwoners zich in onze dienstverlening gehoord en gezien voelen, zij weten wat ze van ons kunnen verwachten en wat wij van hen verwachten. Er wordt geldrust gecreëerd en idealiter heeft de inwoner zelf regie over het persoonlijke traject naar duurzame zelfredzaamheid via werk en participatie.

Ons beleid en onze dienstverlening zijn inclusief

Iedereen in Utrecht moet zichzelf kunnen zijn en kunnen participeren op een veilige en vrije manier. We streven naar gelijke behandeling in gelijke gevallen voor iedereen en gelijke kansen voor al onze inwoners. Iedere Utrechter die recht heeft op hulp bij geldzaken of het vinden van werk moet zich gehoord, gezien en veilig voelen in het contact met Werk en Inkomen, ongeacht achtergrond. Juist voor een groep die extra kwetsbaar is, is aandacht voor toegankelijke hulp en dienstverlening extra belangrijk. Dit vraagt van onze professionals om bewust te zijn van onze eigen positie, privileges, vooroordelen en aannames.

Wat werkt en wat is nodig om onze doelen te realiseren? We willen dat alle Utrechters werken of participeren naar vermogen. Wat er nodig is om die ambitie kracht bij te zetten baseren we voor een groot deel op de ervaring en kennis die we opdoen in de praktijk. We worden hierin gesterkt door onderzoeken en rapporten die zijn verschenen en een relatie hebben met de geschetste ambities. Uit de onderzoeken en rapporten blijkt onder andere: ࡟ Vertrouwen is nodig om hulp te vragen; de tijd nemen geeft inwoners vertrouwen ࡟ (Zelf)vertrouwen is belangrijk om tot succesvolle resultaten te komen in participatie en het vinden van werk. ࡟ Deelnemen aan de arbeidsmarkt, meedoen aan de samenleving en in het eigen levensonderhoud voorzien is belangrijk voor mensen. ࡟ Mensen die werken zijn over het algemeen gelukkiger dan mensen die niet werken. ࡟ Aandacht voor oriëntatie en laagdrempelige ontmoetingen tussen werkgevers en inwoners zorgen ervoor dat de afstand tussen beide kleiner wordt. ࡟ Om aan te sluiten bij de leefwereld is het nodig om domeinoverstijgend en integraal te werken. In bijlage 3 is een verdere toelichting op deze inzichten opgenomen, inclusief een verwijzing naar de bronnen.

24

Utrechters hebben duurzaam betaald werk, of krijgen de kans om zich te ontwikkelen richting de arbeidsmarkt. Zij ervaren dat onze dienstverlening positief bijdraagt aan hun welbevinden.

Meer focus in werkdienstverlening

Kansen, inclusie en passende plekken door (keten)samenwerking

Duidelijkheid, (inkomens)zekerheid en eenvoud

Strategische lijnen We zetten in op grondoorzaken

Ongelijk investeren voor gelijke kansen

Onze regels en processen zijn eenvoudig

We werken stress-sensitief

Ons beleid en onze dienstverlening zijn inclusief

Leidende principes

Mensbeeld Zo kijken we naar de mensen waar ons beleid over gaat. Belangrijke begrippen daarbij zijn: • Wij houden rekening met het doen- en denkvermogen van mensen. • We gaan uit van vertrouwen.

De nota financiële bestaanszekerheid gaat uit van hetzelfde mensbeeld en leidende principes.

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 25

4. Drie strategische lijnen Ons mensbeeld en leidende principes geven richting aan ons beleid. Binnen dit beleid maken we keuzes. Die keuzes baseren we op onze kennis over de problemen die om een oplossing vragen, onze ervaringen in de praktijk én onze aannames over wat werkt. Dit biedt ons inzicht in waar we ons op moeten focussen om het verschil te kunnen maken. De leidende principes fungeren hierbij eveneens als toetssteen om te bepalen of de keuzes in lijn zijn met onze waarden en uitgangspunten. De keuzes maken we langs drie strategische lijnen. De strategische lijnen staan niet los van elkaar maar vertegenwoordigen een aantal kern­ thema’s, keuzes en oplossingen waar we aan werken om onze doelen te kunnen bereiken. De belangrijkste onderdelen hierin zijn het investeren in werkzoekenden, investeren in werk­ gevers en partners en investeren in ons ‘systeem’. Met werkzoekenden bedoelen we bijstandsgerechtigde inwoners, maar ook inwoners die geen uitkering ontvangen en wel een beroep kunnen en mogen doen op onze werkdienstverlening (NUO’s). Binnen deze onderdelen maken we onderbouwde keuzes die de grootste knelpunten aanpakken en waarmee we de grootste impact kunnen maken. De drie strategische lijnen zijn: 1. Meer focus in werkdienstverlening 2. Kansen, inclusie en passende plekken door (keten)samenwerking 3. Duidelijkheid, (inkomens)zekerheid en eenvoud

4.1 Meer focus in werkdienstverlening We weten dat we niet iedereen intensieve begeleiding kunnen bieden. Ook weten we dat werk en werkfit worden niet voor iedereen een haalbaar doel is. We maken keuzes die voor iedereen van toepassing zijn, maar kiezen ook voor specifieke situaties en specifieke aandachtsgebieden. Dit betekent: a. b. c. d.

Focus op doelen en mogelijkheden van werkzoekenden in plaats van arrangementen Focus op aandachtsgebieden die een verschil kunnen maken Focus op specifieke situaties Een andere aanpak voor inwoners die werken aan het doel om maatschappelijk fit te worden

De keuzes in deze strategische lijn dragen bij aan het behalen van de subdoelstelling: inwoners ervaren dat de werkdienstverlening van Werk en Inkomen stress-sensitief, klantgericht en integraal is.

26

A. Focus op doelen en mogelijkheden van inwoners in plaats van arrangementen We bieden werkzoekenden passende, stress-sensitieve en persoonlijke ondersteuning bij hun stappen richting werk en/of vrijwilligerswerk. Samen met de werkzoekende bepalen we welke stappen worden gezet. Dit draagt bij aan het vertrouwen van de werkzoekende en zijn of haar motivatie. We laten de indeling in arrangementen los en vervangen dit door samen met de werkzoekende duidelijke doelen te formuleren. Samen met de werkzoekende gaan we daar (met of zonder ondersteuning) mee aan de slag. Het werken aan doelen sluit beter aan bij onze ambitie, het mensbeeld en de leidende principes dan de indeling in arrange­ men­ten. Bovendien sluit dit beter aan bij de werkzoekende en zijn of haar route naar werk. Het doel is de stip op de horizon die men uiteindelijk wil bereiken. De zes hoofddoelen zijn (schuingedrukt is een voorbeeld waaruit blijkt dat het doel behaald is): 1. Betaald werk: Ik heb een baan waar ik meer inkomen krijg dan mijn uitkering is 2. Ondernemen: Ik ben ondernemer en heb voldoende inkomen om uit de uitkering te komen 3. Opleiding met studiefinanciering: Ik doe een opleiding en krijg daar studiefinanciering voor 4. Betaald werken naar vermogen: Ik doe betaald werk voor het aantal uren dat past bij mijn mogelijkheden 5. Werkfit worden: Ik ben er klaar voor om aan het werk te gaan 6.

Maatschappelijk fit worden: Ik kan mij redden in de maatschappij De hoofddoelen 1, 2 en 4 zijn gericht op een vorm van betaald werk. Waar we in deze nota spreken over betaald werk, gaat het over deze drie doelen.

B. Focus op aandachtsgebieden die een verschil kunnen maken We weten dat werkzoekenden op verschillende leefgebieden problemen ervaren. We geloven in een integrale aanpak en dat is ook de ambitie in onze dienstverlening. Er is een aantal aandachtsgebieden waarvan wij geloven dat wij met onze werkdienstverlening een verschil voor Utrechtse werkzoekenden kunnen maken. Met onze inzet op deze aandachts­ gebieden dragen we bij aan het verbeteren van de persoonlijke situatie van de werk­ zoekenden. We doen dit niet alleen vanuit Werk en Inkomen, maar in samenhang met andere vormen van dienstverlening en ondersteuning. Ook de partners in de stad vervullen een belangrijke rol met hun ervaring, kennis en beschikbare ondersteuningsaanbod.

Intake intensiveren: vanaf de start, oriëntatie en ervaring in de praktijk

Het is belangrijk dat de werkzoekende en de werkcoach elkaar bij de start leren kennen. Om gezamenlijk te kunnen bepalen aan welke doelen iemand gaat werken en welke ondersteuning iemand nodig heeft om deze stappen te kunnen zetten. Daarom intensiveren we de intake. Dat doen we onder andere door vanaf het begin aan de slag te gaan met het bouwen aan (zelf) vertrouwen en zelfkennis. Want we weten dat dit enorm belangrijk is voor mensen die een volgende stap willen zetten richting werk en/of werkfit worden. Terwijl we tegelijkertijd zien dat werkzoekenden vaak niet weten wat zij willen met hun toekomst. En dat zij niet altijd weten waar zij goed in zijn en welke kansen en mogelijkheden zij hebben op de arbeidsmarkt. We streven ernaar dat werkzoekenden, als onderdeel van hun re-integratie, zich oriënteren op de

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 27

beste vervolgstap voor hun duurzame loopbaan. Bijvoorbeeld door aan de slag te gaan met hun ontwikkeling en door kennis te maken met en ervaring op te doen in de praktijk en bij (een coalitie van) werkgevers. Andersom werkt dit natuurlijk ook, werkgevers krijgen een beter beeld van de doelgroep. Deze ontwikkeling kunnen we alleen samen met onze partners en ondernemers verder brengen. Ons sociaal ontwikkelbedrijf UW heeft daarin een belangrijke rol. Onze stip op de horizon is: ࡟ voor alle inwoners die instromen in de bijstand is een programma ontwikkeld, waarin ontwikkeling en oriëntatie centraal staat. Een programma dat recht doet aan de diversiteit van de doelgroep. Daarna zullen we dit programma stap voor stap toegankelijk maken voor alle inwoners die hier baat bij hebben; ࡟ er staat een stevig netwerk van (sociaal) ondernemers waarmee we in dit programma samenwerken; ࡟ na afronding van het programma is er altijd een (werk)plek voor de inwoner bij een (sociaal) ondernemer. Als duurzaam aan het werk pas op de langere termijn haalbaar is, is er (groepsgericht) aanbod beschikbaar in samenwerking met partijen in de stad.

Werken en (de taal) leren

Vraag en aanbod op de arbeidsmarkt sluiten niet op elkaar aan. Opleiden en leren kan het verschil maken om het gebrek aan de benodigde werkervaring of opleiding op te vangen. Voor inburgeraars is het beheersen van de taal cruciaal voor een goede integratie. Participeren, het liefst via betaald werk, is het doel van de Wet inburgering 2021. Duale trajecten zijn bewezen effectief. We zetten deze trajecten voort én ontwikkelen nieuwe duale trajecten. We focussen ons bij de uitbreiding op de sectoren die bijdragen aan onze maatschappelijke opgaven.1

1. Zorg & Welzijn; ICT & digitale vaardigheden; Bouw, techniek en energietransitie en; Onderwijs.

28

Basiseducatie

Laaggeletterden zijn drie keer zo vaak afhankelijk van een bijstandsuitkering. Het vergroten van basisvaardigheden is daarom van grote waarde. Het beheersen van basisvaardigheden is een belangrijke voorwaarde om mee te kunnen doen. Lezen, schrijven, maar ook digitale vaardigheden zijn nodig om je weg te weten in het dagelijks leven én om je te kunnen ontwikkelen. Digitale inclusie is daarom één van de zes sporen die zijn opgenomen in onze visie Digitale Stad 2021-2025. Door de focus op dit thema geven we uitvoering aan deze visie. In het uitvoeringsprogramma Basiseducatie Volwassenen 2023-2026 laten we zien hoe we hier extra aandacht aan gaan geven en met welke concrete acties we dit gaan doen.

Gezondheid

De relatie tussen werk en gezondheid is wederkerig. Werken draagt bij aan een goede gezondheid en het heeft een positief effect op het welbevinden van mensen, maar een goede gezondheid is ook nodig om te kunnen werken. Aan de andere kant kan werk ook leiden tot gezondheidsklachten, zoals stress of fysieke klachten. Daarom is het belangrijk om aandacht te besteden aan de belastbaarheid, psychische en/of fysieke belemmeringen (al dan niet structureel) van de werkzoekenden. Vooral omdat problemen op dit gebied veel voorkomen onder de werkzoekenden.

C. Focus op specifieke situaties We kiezen voor een kleinere groep om een grotere impact te maken. Dit betekent dat we in specifieke situaties extra ondersteuning bieden om het verschil te maken voor deze werkzoekenden. We weten dat het grootste deel van de doelgroep die een stap naar werk kan en wil maken, gebaat is bij intensieve en persoonlijke begeleiding. Door meer gesprek­ ken te voeren en meer tijd te hebben om een vertrouwensband op te bouwen, is de kans groter dat iemand die volgende stap in zijn of haar route richting werk of meedoen gaat zetten. We weten ook dat we niet iedereen intensief kunnen begeleiden. Maar hoe komen we tot een keuze? Vrijwel iedere Utrechter met een bijstandsuitkering heeft ondersteuning nodig om een stap richting de arbeidsmarkt te kunnen zetten. Maar het is onmogelijk om objectief vast te stellen welke groep of welk individu het meest kwetsbaar is en wie dus onze extra ondersteuning het hardst nodig heeft. Want wat weegt zwaarder? Dat iemand 20 jaar in de bijstand zit, dat iemand ouder is dan 55, of dat iemand psychische klachten heeft? Bij het maken van onze keuzes zijn wij uitgegaan van de extra impact die we kunnen maken op de langere termijn. Daarom kiezen we bijvoorbeeld voor huishoudens met kinderen. Behalve impact op de ouders, maken we hier tegelijkertijd ook impact op hun kinderen.

Zodat ook zij een kansrijke toekomst tegemoet kunnen zien. Om diezelfde reden kiezen we ook voor jongeren. Hiermee spelen we ook in op een grondoorzaak van armoede en andere potentiële problemen. Een andere afweging is het belang van een kansrijke start. Daarom kiezen we voor inburgeraars en statushouders. Want werken en/of meedoen is cruciaal voor hen om zich thuis te kunnen voelen in Utrecht en Nederland. Ook kiezen we voor de groep met een structurele arbeidsbeperking omdat zij per definitie ongelijke kansen hebben op de arbeidsmarkt. Kortom de volgende specifieke doelgroepen krijgen van ons extra ondersteuning, waarmee we ongelijk investeren voor gelijke kansen:

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 29

࡟ ࡟ ࡟ ࡟

jongeren huishoudens met kinderen inburgeraars en statushouders werkzoekenden met een structurele arbeidsbeperking.

In paragraaf C2 lichten we per doelgroep verder toe waarom we tot deze keuze zijn gekomen en wat we per doelgroep voor ogen hebben. C1. Verschillende vormen van dienstverlening De keuze om voor deze groepen grotere impact te maken betekent dat werkzoekenden verschillende vormen van dienstverlening gaan ontvangen. We laten niemand aan hun lot over en staan voor iedereen klaar, maar niet iedereen krijgt dezelfde vorm van werkdienstverlening. We onderscheiden deze vormen van dienstverlening: ࡟ Dienstverlening gericht op financiële bestaanszekerheid. Deze dienstverlening is gericht op inkomensondersteuning, schulddienstverlening en armoedebestrijding en staat open voor alle inwoners die hier recht op hebben. ࡟ Basiswerkdienstverlening is er voor iedereen die werkt aan de doelen betaald werk of werkfit worden. Basisdienstverlening betekent dat werkzoekenden een vast contactpersoon hebben en dat trajecten en instrumenten van Werk en Inkomen en partijen in de stad voor hen ingezet kunnen worden. Laagdrempelig contact en meer groepsgewijs aanbod staat centraal voor deze groep. De beweging die we hebben geschetst onder ‘Weten wat je kan of wil’ is onze stip op de horizon. We bieden werkdienstverlening aan werkzoekenden die werkfit zijn of willen worden. Inwoners die werken aan het doel maatschappelijk fit, zijn (nog) niet klaar om aan het werk te gaan of werkfit te worden.

Basiswerkdienstverlening is niet passend. Op het moment dat zij klaar zijn voor een volgende stap, kunnen zij wel werkdienstverlening krijgen (zie voor meer informatie deel D). ࡟ Werkdienstverlening-Plus is er voor werkzoekenden in specifieke situaties of die tot de specifieke doelgroepen behoren en komt boven op de basiswerkdienstverlening. De ‘plus’ betekent dat we meer tijd hebben en iemand intensiever kunnen begeleiden. Daar waar ons aanbod uit de basisdienstverlening niet toereikend is, om belemmeringen die kenmerkend zijn voor deze groepen weg te nemen, richten we ons op oplossingen voor deze specifieke situaties. We werken samen met partners die relevant zijn voor deze specifieke groepen. De groepen waar we deze dienstverlening op richten zijn: jongeren, huis­houdens met kinderen, inburgeraars en werkzoekenden die we nog niet kennen en werkzoekenden met een structurele arbeidsbeperking. In de afbeelding op de volgende pagina is zichtbaar hoe we focus aanbrengen in de werkdienstverlening. We gaan uit van de inwoners met een bijstandsuitkering: 10.600 personen (peildatum: 1-1-2023).

30

WAS PERSONEN MET DOEL WERK EN RE-INTEGRATIE

48%

WORDT Totaal

10.600

Niet doelgroep

Alle werkzoekenden (arrangementen 1, 2 en 3)

Werkdienstverlening Basisdienstverlening Inkomen en Schulden

PERSONEN MET DOEL MAATSCHAPPELIJK FIT

Inwoners

Specifieke doelgroep

± 1.900

Werkzoekenden

± 5.500

± 3.200

personen bijstand

± 5.100

52%

PERSONEN MET DOEL WERK EN RE-INTEGRATIE

Werkdienstverlening Plus Basis Werkdienstverlening Basisdienstverlening Inkomen en Schulden

Basisdienstverlening Inkomen en Schulden

PERSONEN MET DOEL MAATSCHAPPELIJK FIT

Alle inwoners maatschappelijk fit (oude arrangement 4)

Wmo aanbod Meedoen/ activering

Wmo aanbod Meedoen/ activering

Basisdienstverlening Inkomen en Schulden

Basisdienstverlening Inkomen en Schulden

C2. Specifieke doelgroepen en situaties We kiezen voor specifieke groepen, omdat we zo de meeste impact kunnen hebben. We bieden extra ondersteuning aan: ࡟ jongeren ࡟ huishoudens met kinderen ࡟ inburgeraars en statushouders ࡟ werkzoekenden met een structurele arbeidsbeperking Er is overlap tussen de groepen. Een inburgeraar kan per slot van rekening ook jong zijn of een huishouden met kinderen hebben, of een jongere kan ook een structurele arbeidsbeperking hebben et cetera. De werkdienstverlening binnen een specifieke groep zal differentiëren. We geven geen extra ondersteuning als iemand dat niet nodig heeft. Hieronder geven we per doelgroep aan waarom we tot deze keuze zijn gekomen en wat we voor ogen hebben. Bijlage 4 bevat aanvullende cijfers.

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 31

Jongeren

Jongeren hebben de toekomst en nog een heel werkend leven voor zich. Een afgeronde opleiding of het hebben van een betaalde baan is cruciaal voor een kansrijke toekomst. Multiproblematiek komt veel voor onder de doelgroep jongeren. Zo hebben jongeren vaak te kampen met betalingsproblemen en schulden. Het niet hebben van een baan of het niet volgen van een opleiding heeft invloed op andere problematiek. We kiezen voor jongeren als specifieke doelgroep en bieden hen extra ondersteuning richting die kansrijke toekomst. Niet voor niets zijn jongeren een speerpunt in het coalitieakkoord. Op dit moment is een aanzienlijke groep jongeren (in 2023: ca. 900) met een bijstands­ uitkering. Zeker de helft heeft te kampen met multiproblematiek. Daarnaast laat onderzoek zien dat 70% van de jongeren die recht hebben op bijstand, hier geen gebruik van maken. We willen voorkomen dat jongeren buiten beeld raken. Daarom bereiden we ons voor op het wetsvoorstel van school naar duurzaam werk. Dit wetsvoorstel is gerecht op het vergroten van kansengelijkheid door kwetsbare jongeren te begeleiden bij de overgang van school naar duurzaam werk en bij behoud van werk bij dreigende werkloosheid. Samenwerking met het onderwijsveld en het Doorstroompunt regio Utrecht (RMC) is cruciaal en een belangrijk onderdeel van dit wetsvoorstel.

We streven, samen met deze partners, naar: ࡟ Een sluitende aanpak voor kwetsbare jongeren in de stad ࡟ Voor elke jongere is er passend aanbod richting werk ࡟ Eenvoudige ondersteuning op maat voor jongeren ࡟ Dienstverlening moet laagdrempelig en vindbaar zijn, in de stad en in de wijk

Huishoudens met kinderen

Opgroeien in armoede heeft een leven lang impact en zet kinderen al vroeg op achter­stand. Armoede en werkloosheid werken vaak door in volgende generaties. Uit onder andere de Minima Effect Rapportage (MER) blijkt dat huishoudens met kinderen het moeilijkst rond kunnen komen. We kiezen voor huishoudens met kinderen, zodat kinderen betere kansen krijgen om hun talenten te ontplooien en zich te ontwikkelen. Begin 2023 waren er circa 3.700 bijstandsgerechtigde ouders met thuiswonende kinderen, waarvan circa 1.250 alleenstaand. Het gaat om 4.550 kinderen onder de 18 jaar. We focussen ons op de arbeidstoeleiding van de ouders, zodat zij financieel zelfstandig kunnen worden of een hoger inkomen kunnen krijgen. De combinatie van het zorgen voor kinderen en een route naar duurzaam betaald werk staat centraal in onze aanpak. Zowel bij de werkgever en de beschikbare banen als in de thuissituatie kunnen aanpassingen nodig zijn om een volgende stap richting werk mogelijk te maken. Passende kinderopvang is hierbij een belangrijke, zo niet cruciale, randvoorwaarde om ouders te kunnen helpen deze stap te zetten. Hierbij denken we onder meer aan het aantrekkelijker maken van werken in de kinderopvang, het bieden van mogelijke voorrang aan mensen die in deze sector werken en het passend maken van werk zodat het onder schooltijd gedaan kan worden.

32

Inburgeraars en statushouders

In 2021 is de Nota van uitgangspunten Inburgering “Thuis in Utrecht: Samen maken we meer werk van inburgering” vastgesteld. Onze aanpak is erop gericht dat inburgeraars zich zo snel mogelijk thuis weten in Utrecht. Thuis weten betekent dat je je welkom en veilig voelt en gelijke kansen hebt. Thuis weten staat ook voor meedoen en werk (of een andere manier van zingeving of bijdragen) vanaf dag één. Op maat en in aansluiting bij wat kan en past. Het doel van de Wet inburgering 2021 is dat inburgeraars zo snel mogelijk meedoen in Nederland, het liefst via betaald werk. Als gemeente hebben wij, sinds de nieuwe wet, de regie over het inburgeringstraject. Onder de oude wet waren inburgeraars zelf verant­ woordelijk voor hun inburgering. Deze wet heeft niet het gewenste resultaat opgeleverd. Er zijn mede hierdoor nog veel statushouders, die na afronding van hun inburgeringstraject afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering. Met de komst van de nieuwe wet ondersteunen we, vanuit onze wettelijke taak, ook inburgeraars die niet afhankelijk zijn van een uitkering, zoals gezins- en overige migranten. In onze werkdienstverlening zien we deze totale groep, zowel inburgeraars als statushouders, als een specifieke doelgroep waar we iets extra’s voor doen (in september 2023 waren dit ca. 1.930 personen).

We bieden hen werkdienst­ verlening-Plus zolang zij inburgeringsplichtig zijn of na afronding van hun inburgeringstraject nog een uitkering ontvangen. We bieden geen werkdienstverlening meer aan op het moment dat iemand niet meer inburgeringsplichtig is én geen uitkering meer ontvangt. Een inburgeringstraject en het traject richting werk en/of meedoen gaan hand in hand. We kiezen voor deze groep om onze ambitie, meedoen en werken vanaf dag 1, kracht bij te zetten. Werken en meedoen is van grote waarde voor het leren van de Nederlandse taal, het ontwikkelen van een sociaal netwerk en je thuis te weten in Utrecht. Niet iedereen kan direct aan het werk. We zien ook dat veel mensen in deze doelgroep mogelijkheden hebben om te werken, maar dat er soms iets extra’s nodig is om dat mogelijk te maken. Er zit een gat tussen wat de arbeidsmarkt vraagt en wat de doelgroep kan en wil. Lukt het niet om snel werk te vinden, dan zijn er vaak problemen die eerst opgelost moeten worden. Die problemen liggen soms bij de inburgeraar of statushouder zelf, maar kunnen ook bij de werkgever liggen. Onze focus richt zich op bewustwording bij werkgevers over de kansen die deze doelgroep met zich meebrengen en wat ervoor nodig is om hen de kansen te bieden. Daarnaast staat een duaal karakter centraal in onze aanpak. Hierbij gaan werken, participeren, integreren en de taal leren hand in hand.

Werkzoekenden met een structurele arbeidsbeperking

Werkzoekenden met een structurele arbeidsbeperking vormen ook een specifieke groep waar we ons intensiever op richten. Voor werkzoekenden met een structurele arbeids­ beperking geldt aanvullende wet- en regelgeving en bestaan specifieke instru­menten voor deze groep. Zij maken deel uit van de doelgroep Banenafspraak. Er is overlap tussen de specifieke groepen en deze doelgroep. Ook als dit niet zo is (op dit moment zijn dit circa 200 personen) besteden we extra aandacht aan deze groep en bieden wij hen passende dienstverlening. Het doel is dat deze groep vaker een baan bij een ‘gewone’ werkgever krijgt. Dit is wettelijk vastgelegd in de banenafspraak. In onze actieagenda Banenafspraak beschrijven hoe wij hier op inzetten in Utrecht.

Beleidsnota werk en re-integratie versie 22 januari 2023 | 33