Beleidsnota Stadswater (november 2024, na verwerking amendementen)
Tekst van het document
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Beleidsnota stadswater Voor iedereen een plek op het water
Het gebruik van vaarwegen en buitenzwemwater in de stad Utrecht
1
Beleidsnota Stadswater Utrecht
1 2
Vooraf
1.1 Status 1.2 Afbakening 1.3 Rollen en bevoegdheden gemeente en andere overheden 1.4 Relatie met andere visies en nota’s van gemeente
Inleiding
2.1 Aanleiding 2.2 Doelstelling 2.3 Participatie: totstandkoming visie 2.4 Huidig gebruik van het stadswater 2.5 Huidige regels op het stadswater 2.6 Feiten en cijfers 2.7 Verwachting toekomst 2.8 Wensen gebruikers 2.9 Ingebrachte verbetermogelijkheden
4 5
3
Opgave
4
Monitoren, sturen en verantwoorden
5 7
9 10 11 14 20 25 31 36 38
3.1 Leidende principes voor uitvoering 3.2 Water om vanaf de oever te beleven 3.3 Water om op of in te recreëren en te sporten 3.4 Water om op te varen 3.5 Regels, handhaving en veiligheid
4.1 Indicatoren 4.2 Risico’s 4.3 Financiën 4.4 Voortgang en verantwoording
5
Bijlagen
Bijlage 1: Kenmerken stadswater Bijlage 2: Utrecht waterstad, een historische beschrijving Bijlage 3: Omschrijvingen overzichtskaarten
42 44 49 56 70
82 83 84 87
88 90 93
2
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Voorwoord De stad Utrecht en water zijn door de eeuwen onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het gebruik van het stadswater heeft in Utrecht bijzondere betekenis. Ook voor mij, want vanuit mijn huis kijk ik uit op de levendigheid van het Merwedekanaal. Na al die eeuwen heeft Utrecht niets aan activiteit op het water ingeboet. Hoe fantastisch is het dat we nu weer een rondje kunnen varen over de singels. Steeds meer mensen zoeken verkoeling bij het water, roeien of varen op het water of nemen een frisse duik. Onze stad groeit, de zomers worden heter en droger en steeds meer mensen willen genieten van het Utrechtse stadswater. Dat is natuurlijk positief, maar soms wordt het op bepaalde plekken ook druk. Het college wil graag dat er ook in de toekomst voor iedereen plek is op het water om te recreëren en te genieten. Dit doen we enerzijds door nieuwe mogelijkheden te bieden en anderzijds ook door grenzen te stellen. Deze beleidsnota gaat over het gebruik van vaarwegen en buitenzwemwater in de stad en is samen met verschillende gebruikers van het stadswater opgesteld. In 2021 zijn bij inwoners en organisaties veel mogelijkheden tot verbetering opgehaald. Tijdens het participatietraject hebben we de mening van meer dan 2.000 mensen gepeild. In totaal staan er in deze beleidsnota 50 meest kansrijke verbetermogelijkheden, waarvan 32 ideeën uit de participatie komen.
Omdat dit stuk samen met Utrecht tot stand is gekomen, komen hier ook acht verschillende gebruikers van het stadswater aan het woord.
Daarnaast hebben we onderzoek gedaan naar drukte en geluidsoverlast op het water, het gebruik en behoefte van verschillende buitenzwemlocaties en mogelijkheden om meer zware goederen over het water te vervoeren. Hierdoor hebben we beter inzicht in de knelpunten en de effectiviteit van mogelijke maatregelen. Via een verkeersmodel voor boten hebben we berekend dat er op het stadswater nog ruimte is voor meer boten. Het college wil deze ruimte benutten door het bieden van nieuwe kansen, zoals het maken van nieuwe ligplaatsen voor verhuurboten en passagiersschepen, extra laad- en losplaatsen voor goederenvervoerders en nieuwe in- en uitstapplekken voor roeiboten, kano’s en SUPs. Tegelijkertijd willen we drukte en overlast beheersen door duidelijke grenzen te stellen aan het gebruik van het stadswater. Bijvoorbeeld door het op termijn invoeren van eenrichtingsverkeer op de Oudegracht, het verplichten van emissievrij vervoer, een nachtelijk vaarverbod en het verbieden van versterkte muziek vanaf het water. Door in te zetten op monitoring houden we vinger aan de pols en kunnen we snel ingrijpen als dat nodig is. Het college koerst op een duurzaam en evenwichtig gebruik van het water in Utrecht. Voor iedereen een plek op het water! Susanne Schilderman Wethouder Openbare Ruimte
3
Beleidsnota Stadswater Utrecht
1
Vooraf 1.1 Status
‘Foto’
Status De gemeenteraad stelt deze beleidsnota vast als onderdeel van de ‘Omgevingsvisie Utrecht’. In de Omgevingsvisie Utrecht staat al het gemeentelijke beleid over de fysieke leefomgeving. De ’Beleidsnota Stadswater’ valt onder het thematisch beleid. Zie verder deze lijst van beleidsdocumenten. Dit beleid geldt voor de hele gemeente. Na vaststelling in de gemeenteraad is deze beleidsnota het kader voor nieuwe ontwikkelingen en plannen. Wanneer de gemeente bij besluiten afwijkt van deze beleidsnota dan moet zij dit goed kunnen motiveren.
nieuwe regels die voortvloeien uit deze beleidsnota. Voor bepaalde maatregelen in deze beleidsnota zal een nadere juridische uitwerking plaats moeten vinden. Denk bijvoorbeeld aan een overeenkomst, verkeersbesluit of verordening (APV). De juridische vorm bepaalt wie dan de handhavende partij is (Gemeente, politie, waterschappen of Rijkswaterstaat).
Aan de gemeenteraad leggen wij een aangepaste ‘Havenverordening’ ter besluitvorming voor. In de Havenverordening staan de belangrijkste regels rond het varen op het openbaar water. Daarbij hoort ook een ‘Havenatlas’. Dit is een digitale kaart waar de op- en afstapplekken en ligplaatszones op staan. De huidige Havenverordening en de Havenatlas Utrecht zijn op 25 juni 2015 vastgesteld door de gemeenteraad. Met de Havenverordening toetst de gemeente nieuwe aanvragen en activiteiten op en aan het stadswater. Na vaststelling van de Havenverordening gelden de 4
Beleidsnota Stadswater Utrecht
1.2 Afbakening Welke wateren en oevers De Beleidsnota stadswater richt zich op gebruik van het openbare water waar je kan varen of zwemmen en op de oevers die toegankelijk zijn voor publiek. Bij oevers gaat het bij uitstek over het verblijven en wandelen langs het water. De 16 vaarroutes waar gevaren kan worden staan in figuur 1. Locaties A, B en C zijn de 3 officiële zwemlocaties binnen de gemeente Utrecht. Dit zijn Haarrijnse plas, Strijkviertel en Voorveldse Polder. Zwemmen en varen mag alleen in het oostelijke deel van de Haarrijnse plas (zie figuur 1, locatie C). Voor het westelijke deel van de Haarrijnse plas voert de gemeente een vaarverbod in om de natuur niet te verstoren. Op 13 oktober 2022 is dit met de gemeenteraad afgesproken bij de vaststelling van het Bestemmingsplan Haarrijn (zie ‘Amendement 85 Vaarverbod Bestemmingsplan Haarrijn’). In bijlage 1 staan de belangrijkste kenmerken van de stadswateren en welke overheden verantwoordelijk zijn voor het beheer en onderhoud van vaarwegen en buitenzwemplekken. Het Amsterdam-Rijnkanaal en het havengebied, dat in open verbinding staat met dit kanaal, vallen buiten deze beleidsnota. Hier gaat het veelal om transport van goederen op grote schepen (binnenvaart) die door de stad Utrecht varen. Deze wateren hebben een internationale functie. Rijkswaterstaat bepaalt het nationaal beleid voor de binnenvaart.
In de kleine wateren in de stad, zoals veel sloten, wordt bijna niet gevaren of gezwommen. Dit betreft lokaal vaarwater in een wijk of park en is geen onderdeel van een doorgaande vaarroute. Deze wateren zijn niet officieel aangewezen als vaarweg of zwemwater. Om deze reden krijgen ze dus geen aandacht in deze beleidsnota. De waterkwaliteitsdoelstellingen en het beheer en onderhoud van deze kleine wateren staan in de
‘Visie water en riolering’ (zie paragraaf 1.4).
1.3 Rollen en bevoegdheden gemeente en andere overheden Varen Naast de gemeente zijn er in de stad Utrecht 3 andere vaarwegbeheerders: Rijkswaterstaat, Waterschap Amstel, Gooi en Vecht (AGV) en hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR). Rijkswaterstaat is vaarwegbeheerder van het Merwedekanaal, Vaartsche Rijn en het zuidelijk deel van de Catharijnesingel. Het Waterschap AGV is vaarwegbeheerder van de Vecht. HDSR is vaarwegbeheerder van de Leidse Rijn West en de Kromme Rijn voor het deel ten oosten van de Waterlinieweg. Voor de stad Utrecht is het onderhoud van de vaarwegen belegd bij HDSR. Zwemmen De gemeente heeft ook een rol ten aanzien van het zwemmen in buitenwater. De gemeente is verantwoordelijk voor openbare veiligheid, publieke gezondheid en de openbaar toegankelijke oevers. Als gemeente zijn wij locatiebeheerder van de oostelijke Haarrijnseplas (dagelijks beheer en toezicht door het recreatieschap) en de Zeven Stroompjes in de Voorveldsepolder. De locatiebeheerder draagt zorg voor het beheer en de fysieke veiligheid. De provincie is bevoegd om zwemlocaties aan te wijzen en af te voeren en ziet bij de officiële locaties toe op de waterkwaliteit. Het waterschap draagt zorg voor de monitoring van de waterkwaliteit van buitenzwemplekken. Het recreatieschap De Stichtse Groenlanden is eigenaar en locatiebeheerder van de Strijkviertelplas.
Vergunning, toezicht en handhaving Tot slot is de gemeente verantwoordelijk voor vergunningverlening en handhaving van ligplaatsen en exploitatievergunningen. Ook is de gemeente verantwoordelijk voor toezicht en handhaving op gevaarlijke brugspringers en overlast door wildplassen, zwerfafval en geluid vanaf het water. De politie handhaaft op vaarregels (o.a. vaarsnelheid) en zwemverboden. Deze beleidsnota is afgestemd met het beleid van deze medeoverheden. Een overzicht van de verdeling van rollen en bevoegdheden tussen overheden per stadswater staan in bijlage 1.
‘De Beleidsnota Stadswater richt zich op gebruik van het openbare water waar je kan varen of zwemmen en op de oevers die toegankelijk zijn voor publiek’ 5
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Waterkaart Legenda
14
C
13 15
11
4 2
11
•
11
Leidsche Rijn-oost
•
Overig stadswater en Amsterdam-Rijnkanaal •
12
Leidsche Rijn-west
•
Landelijke motorbotenroute BRTN-9
•
13
Liesveldse Wetering
•
A
Strijkviertelplas
•
14
Vecht
•
B
Voorveldse polder
•
15
Biltsche Grift
•
C
Haarrijnseplas
•
16
De Zilveren Schaats
•
1
Oudegracht
•
2
Stadsbuitengracht-west
•
3
Stadsbuitengracht-oost
•
4
(Kromme) Nieuwegracht, Drift en Plompentorengracht
•
5
Minstroom
•
6
Kromme Rijn
•
7
Kruisvaart
•
8
Vaartsche Rijn
•
9
Merwedekanaal
•
10
Oude Rijn
B
16 3 5
9 7 6
A
Stadswater (zwem- en/of vaarwater)
1
10
12
•
8
Figuu r 1: Utrechtse stadswateren die onder de beleidsnota stadswater vallen 6
Beleidsnota Stadswater Utrecht
1.4 Relatie met andere visies en nota’s van Gemeente Utrecht De Beleidsnota Stadswater richt zich op gebruik van het stadswater waar je mag varen en zwemmen en op de oevers waar je kan verblijven en wandelen. Er is een aantal thema’s die hieraan raken en in andere visies en nota’s van de gemeente staan. Indien nodig verwijzen we in hoofdstuk 3 naar plannen van de gemeente waarin verbetermogelijkheden worden uitgewerkt. De belangrijkste relaties met andere thema’s van de gemeente zijn: 1. Ruimtelijke structuur van de stad: de stadsnatuur en watergangen vormen de basis van de ruimtelijke structuur van de stad. Die wil de gemeente volgens het RSU 2040 duidelijker zichtbaar en herkenbaar maken. 2. Wandelroutes door stadsnatuur en langs het water (groene ommetjes): de wandelroutes en de ecologische waarde van de oevers zijn onderdeel van het stedelijk groen en opgenomen in het Groenstructuurplan. In het Coalitieakkoord 2022-2026 staat dat de gemeente een netwerk van hoofdvoetgangersroutes wil vaststellen die zoveel mogelijk door het groen en langs het water lopen. 3. Gebruik vaarwater stimuleren en reguleren: in de Omgevingsvisie binnenstad staat een koers voor 2040 om het gebruik van vaarwater in de binnenstad te stimuleren maar ook te reguleren. De Beleidsnota stadswater geeft nadere invulling aan deze koers. 4.
Verbeteren onderwaternatuur (planten en dieren): denk hierbij aan aanleggen van flauwe natuurvriendelijke oevers, visvriendelijk maken
van sluizen en gemalen en maken van nieuwe fauna uittreedpassages (FUP’s). Ecologische waterkwaliteitsdoelen staan in de Visie water en riolering. Momenteel werkt de gemeente deze doelen samen met het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR) uit naar een nieuw uitvoeringsprogramma Gezond Water. 5. Verbeteren van zwemwaterkwaliteit: in de Visie water en riolering is de ambitie opgenomen om alle stadswateren te laten voldoen aan de bacteriologische zwemwaternorm. Hiervoor wordt lozing van met regenwater verdund afvalwater bij extreme buien teruggedrongen, de zogenaamde riooloverstorten. In deze Beleidsnota stadswater doet de gemeente een voorstel waar gezwommen mag worden en bij welke stadswateren we officieel zwemwater willen realiseren. 6. Klimaatadapatie: het beleid van de gemeente voor een klimaatbestendige stad in 2050 staat beschreven in de Visie klimaatadaptatie Utrecht. Doelen en een aanpak zijn opgesteld voor de thema’s hitte, droogte, overstroming, wateroverlast en biodiversiteit. 7.
Openbaar water en vissen: in de Nota dierenwelzijn staat in paragraaf 4.4 het beleid van gemeente rond vissen in openbaar water. Hierin staat dat het aantal viswateren niet wordt uitgebreid vanwege dierenwelzijn.
9. Uitvoeringsprogramma Utrecht kiest voor gezonde Lucht: het Amsterdam-Rijnkanaal is een druk bevaren kanaal. De uitstoot van de scheepvaart over dit kanaal is vergelijkbaar met die van een snelweg. In samenwerking met regionale partners, waaronder de provincie Utrecht, lobbyen we landelijk voor verschoning van de binnenvaart. 10. Goederenvervoer: de visie van de gemeente op goederenvervoer in de stad staat grotendeels in het Mobiliteitsplan 2040. Vervoer over water is een van de belangrijkste alternatieven voor vervoer over de weg. Dit draagt bij aan de bescherming van de kwetsbare infrastructuur, zoals het unieke wervengebied. In het Uitvoeringsprogramma Goederenvervoer 2023-2026 waarin goederenvervoer over water een speerpunt is voor de logistieke uitdagingen in de stad, zoals bescherming van het wervengebied, de woningbouwopgave en minder bewegingen over de weg. 11. Programma werven: tijdens herstelwerkzaamheden aan de kades in de oude binnenstad kan het vaarverkeer worden belemmerd. Daarnaast kan het varen mogelijk een risico zijn voor het cultureel erfgoed (kades en werven). Door de schroefwerking van boten kan er bijvoorbeeld zand wegspoelen onder de kade met als gevolg dat de kade verzakt.
8. Emissievrije vaartuigen: in het lucht kwaliteitsbeleid “Utrecht kiest voor gezonde lucht” stimuleert de Gemeente Emissievrije voer,- en vaartuigen. 7
Beleidsnota Stadswater Utrecht
12. Wonen en werken op en aan het water: de gemeente heeft een Nota voor woonboten en historische schepen, ontwikkeling van nieuwe watergebonden woningen en bedrijven zijn opgenomen in het gebiedsbeleid van de gemeente. 13. Verdeling beheer en eigendom stadswater: voor het Merwedekanaal en Vaartsche Rijn wil Rijkswaterstaat het eigendom en beheer overdragen naar de gemeente Utrecht en het Waterschap HDSR. Momenteel loopt een specifiek haalbaarheidsonderzoek over het eigendom en beheer van deze twee stadswateren. De laatste stand van zaken over de mogelijke overdracht van het Merwedekanaal staat in deze raadsbrief op pagina 4. 14. Gebruik van koelwater: de beleidsnota op het gebruik van koelwater staat in de Transitievisie warmte. De afweging om meer oppervlaktewater te benutten voor warmte voorziening (koelwater en aquathermie) wordt in deze beleidsnota bepaald. 15. Het beheer en onderhoud, zoals het maaien van oevers, en het plaatsen van afvalbakken en verwijderen van zwerfvuil: het beleid met betrekking tot het beheer en onderhoud van de wateren die de gemeente zelf in onderhoud heeft is beschreven in de Visie water en riolering. Het maaien en schoonhouden van de oevers is opgenomen in de Nota beheer openbare ruimte. Dit zijn dagelijkse werkzaam heden van de gemeente in de openbare ruimte. Daarnaast werkt gemeente samen met partners aan gebiedsvisies.
Verschillende thema’s worden voor een specifiek gebied in samenhang uitgewerkt. De Beleidsnota Stadswater is afgestemd met de gebiedsvisies Binnenstad, Merwedekanaalzone, Beurskwartier en Lombokplein. 8
Beleidsnota Stadswater Utrecht
2
Inleiding
2.1 Aanleiding Door een groeiende stad en hetere en drogere zomers wordt het steeds aantrekkelijker om in de stad Utrecht aan, op of in het water te verblijven. Mensen ontspannen, sporten en verblijven graag aan, op of in het water. Bewoners en bezoekers varen in de zomer op de Utrechtse grachten. Ondernemers verdienen een boterham met rondvaartboten en het verhuren van bootjes. De gemeentelijke bier- en ecoboot varen dagelijks om de horeca te bevoorraden en bedrijfsafval op te halen via het water. Ook wordt het wervengebied herstelt vanaf het water en zijn er steeds meer bouwprojecten die materialen aan- en afvoeren met boten. Bovendien zijn de stadswateren een belangrijk leefgebied voor planten en dieren. Kortom, de druk op het openbare water neemt toe. Steeds meer verschillende groepen gebruiken op hetzelfde moment het openbare water. Meestal geeft dit het nodige plezier en ontspanning. Soms komen zaken in de knel. Boten kunnen tegen elkaar botsen of omwonenden kunnen overlast ervaren vanaf het water. De groei van de stad en de ambitie voor een gezonde en groene leefomgeving maken het voor de gemeente noodzakelijk om beleid over het gebruik van het stadswater in een beleidsnota vast te leggen.
Deze beleidsnota beschrijft het nieuwe beleid van de gemeente voor het gebruik van het stadswater en wordt vastgesteld door de gemeenteraad. Het beleid is om twee redenen nodig: 1.
De beleidsnota biedt inwoners, bezoekers en ondernemers perspectief hoe het vaarwater en buitenzwemplekken in Utrecht te gebruiken. In deze beleidsnota staan de verbetermogelijkheden om het stadswater beter te benutten en welke grenzen we willen stellen aan het gebruik van het stadswater.
2. Overkoepelend en actueel beleid voor het gebruik van het stadswater ontbreekt binnen de gemeente. Deze beleidsnota vult dit gebrek en is het kader voor de beoordeling van nieuwe ontwikkelingen en plannen. Het beleid over woonboten, klimaatverandering, waterbeheer en waterkwaliteit staan in andere visies van de gemeente. Lees meer hierover in paragraaf 1.2 Afbakening.
9
Beleidsnota Stadswater Utrecht
2.2 Doelstelling Doelstelling Utrecht wil een stad zijn waarin gezond stedelijk leven voorop staat. Dit is verder uitgewerkt in de ‘Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040’. In de RSU 2040 staat dat het stadswater een belangrijk onderdeel is van de openbare ruimte. Het is een belangrijke drager voor een gezonde en leefbare stad. Utrechters vinden het fijn om op en aan het water te verblijven. Het biedt goede mogelijkheden voor ontspanning, exploitatie, sport en recreatie. Tijd en ruimte om op en in het water plezier te hebben, maar ook om je terug te trekken en te genieten van natuur en rust. Via een aantal moties (M386/2021, M47/2022, M145/2022 en M146/2022) heeft de gemeenteraad daarbij specifiek aandacht gevraagd voor het toevoegen van officiële en niet-officiële buitenzwemplekken buitenzwemplekken in de stad. Daarbij willen we het stadswater ook meer gebruiken om goederen per boot te verplaatsen. De vaartuigen op het water willen we het liefst emissieloos zien. We willen een stad zijn waar iedereen dichtbij huis verkoeling aan het water kan zoeken. De ambitie van de RSU 2040 is dat de belangrijkste functies voor dagelijks gebruik binnen 10 minuten ter voet of per fiets bereikbaar zijn vanuit je woon- en werkomgeving. De hoofdambitie is het stadswater toegankelijker maken voor bewoners, ondernemers en bezoekers.
Deze beleiedsnota gaat overwegend over het menselijk gebruik van het stadswater en doet voorstellen waar het beter kan. Dieren en waterplanten zijn een belangrijke medegebruiker van het water. Er bestaan verschillende visie en nota’s om de onderwaternatuur en leefgebied voor waterdieren en planten te verbeteren. Zie paragraaf 1.4 voor een overzicht. Met deze beleidsnota willen we nieuwe mogelijkheden bieden voor het gebruik van stadswater. Tegelijkertijd stellen we ook grenzen om de drukte en overlast op het stadswater beheersbaar te houden.
Voor deze Beleidsnota Stadswater geldt het uitgangspunt dat het gebruik van het stadswater niet mag leiden tot achteruitgang van andere waarden zoals waterkwaliteit, onderwaternatuur en erfgoed. Net zoals bij de RSU 2040 zijn de ambities geformuleerd met een doorkijk tot 2040. De verbetermogelijkheden gaan over de periode tot en met 2030. In het coalitieakkoord 2022-2026 zijn er eerste middelen voor de voorbereidingsfase van deze beleidsnota opgenomen. Na vaststelling van de beleidsnota werkt de gemeente deze verbetermogelijkheden verder uit in een uitvoerings-programma 2024-2027 met de voorgenomen activiteiten, verwachte kosten en bijbehorende dekking. Hierbij volgen we een strategie om zo veel mogelijk te koppelen aan lopende onderzoeken, programma’s, projecten en fondsen.
‘De gemeente wil het stadswater toegankelijker maken voor bewoners, ondernemers en bezoekers’ 10
Beleidsnota Stadswater Utrecht
2.3 Participatie: totstandkoming Beleidsnnota De Beleidsnota Stadswater is samen met verschillende belanghebbenden (waaronder inwoners) en gebruikers gemaakt. Vanaf de start hebben we geïnteresseerden uitgenodigd mee te denken. We hebben verschillende participatiemomenten georganiseerd, zowel digitaal als fysiek. In figuur 2 staat de totstandkoming van deze beleidsnota in 6 stappen.
De beleidsnota kwam stapsgewijs tot stand. We deden een eerste stap, haalden informatie op en vervolgens bepaalden we de volgende stap. Uiteindelijk hebben we de volgende 6 stappen gezet: 1.
2. 3. 4.
5. 6. 7.
Via een enquête hebben we breed ideeën en meningen uit de stad opgehaald over hoe we het stadswater beter kunnen benutten en welke zorgen er over het gebruik van het stadswater zijn. Vervolgens bespraken we mogelijke verbetermogelijkheden tijdens 3 stadsgesprekken. Dit waren gesprekken in kleinere groepjes, gericht op een bepaald thema zoals Water om op te varen of Regels, veiligheid en handhaving. Daarna zijn 2 werksessies georganiseerd om de uitkomsten van het uitgevoerde onderzoek te presenteren en de meest kansrijke verbetermogelijkheden te bepalen. De opbrengst uit de participatie is vervolgens uitgewerkt naar een concept visie. De concept visie is getoetst tijdens een inspraakperiode. Daarna zijn de opmerkingen uit de inspraak beantwoord via een reactienota. Tot slot is de definitieve versie voor vaststelling in de gemeenteraad gepresenteerd.
1.
Enquete
2.
Stadsgesprekken
3.
Werksessies
4.
Concept visie
5.
Inspraak
6.
Besluitvorming
Figuu r 2 : totstandkoming Beleidsnota Stadswater in 6 stappen
Tijdens de participatie hebben in totaal circa 2.000 mensen meegedacht. De deelnemers bestonden uit 12 verschillende type gebruikers van het stadswater: 1. Bewoner aan het water/ woonbootbewoner 2. Roeier 3. Kanoër/ SUPper 4. Zeeverkenner 5. Pleziervaarder 6. Bezoeker 7. Wandelaar/ fietser 8. Zwemmer 9. Goederenvervoerder 10. Personenvervoerder (verhuurbedrijf) 11. Sportvisser 12. Anders (stichting, overheid, fractiemedewerker politieke partij)
De deelnemers hechten veel waarde aan het stadswater en wilden graag over de beleidsnota meepraten. In de beleidsnota staan 8 portretten van verschillende gebruikers. Zij hebben meegedacht bij het opstellen van de beleidsnota. In de portretten vertellen zij wat het stadswater voor hen betekent en welke verbetermogelijkheden ze voor de toekomst zien.
De opbrengst van de participatie staat beschreven in hoofdstuk 3 van deze beleidsnota.
11
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Peter van Reenen –
woont op een varend woonschip op het Merwedekanaal
Welk Utrechts stadswater gebruik je het meest? Ik woon op het Merwedekanaal. Dit stadswater gebruik ik dus veruit het meeste. Het is mijn directe leefomgeving. Het is mijn achtertuin en geeft een prachtig wijds uitzicht. Op welke manier gebruik je dit stadswater het meest? Mijn thuis staat dus niet op grond, maar drijft op het water. In ons geval gaan we er ook mee op vakantie. Het is dus een bijzondere woonvorm die niet voor iedereen is weggelegd. Het is een thuis dat meebeweegt met het water. Dat vraagt om verstand van zaken en regelmatig onderhoud. Het zwerfafval wat door mensen in het water wordt gegooid halen we vaak uit het water om het vervolgens in de kliko te gooien.
Ook de gemeente zorgt ervoor dat drijvend vuil wordt opgehaald door een zeer ijverige medewerker. Wij varen dus ook daadwerkelijk met ons woonschip. Mijn vrouw en ik hebben mooie reizen gemaakt. Zo zijn we bijvoorbeeld via Parijs richting Lyon gevaren, maar we zijn ook via Berlijn naar de Poolse grens gevaren. Het start- en eindpunt is altijd weer gewoon onze vaste ligplaats op het Merwedekanaal. Daar zijn we thuis. Wat hoop je op dit stadswater te zien over 20 jaar? Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen. Eigenlijk geldt dat ook voor het Utrechtse stadswater. Ik hoop dan ook dat iedereen in goed overleg gebruik kan blijven maken van het Merwedekanaal. Het gaat drukker worden, maar in mijn ogen is veelzijdig gebruik
dan nog steeds goed mogelijk. Het is leven en laten leven, elkaar iets gunnen en rekening houden met elkaar. Duidelijke afspraken over het gebruik en coaching bij knelpunten en sluizen zal helpen. Excessen zullen er altijd blijven en zonodig moet er gehandhaafd worden. Een duidelijk aanspreekpunt is voor het stadswater van belang, net als een goede afstemming tussen de verschillende verantwoordelijke partijen zoals de gemeente en Rijkswaterstaat.
12
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Huidige vaarroutes en zwemplekken Legenda •
Stadswater (zwem- en/of vaarwater)
•
Overig stadswater en Amsterdam-Rijnkanaal
•
Landelijke motorbotenroute BRTN-9
•
Kanoroute
•
Roeiroute
•
Rondje binnenstad
•
Goederenroute over water
•
Officiële zwemplek
•
Niet-officiële zwemplek
•
Spierkracht gedreven
Figu u r 3: Huidige vaarroutes en z wemplekken 13
Beleidsnota Stadswater Utrecht
2.4 Huidig gebruik van het stadswater Als eerste wordt het stadswater gebruikt om op te varen en te zwemmen. In figuur 3 staan de meest gebruikte vaarroutes en de locaties waar regelmatig wordt gezwommen tijdens warme zomerdagen. Landelijke motorbotenroute (BRTN-9) De binnenstad Utrecht ligt aan een landelijke motorbotenroute (BRTN-9). Dit is met een dikke oranje stippellijn aangegeven in figuur 3. Deze route gaat over de Vecht en loopt langs de Oudegracht en westelijke stadsbuitengracht naar de Vaartsche Rijn en het Utrechtse deel van het Merwedekanaal. Motorboten kunnen bij het Amsterdam-Rijnkanaal oversteken en langs Nieuwegein doorvaren naar de rivier de Lek of de Hollandse IJssel. De route maakt deel uit van het landelijk basistoervaarnet dat door het ministerie Infrastructuur & Waterstaat (I&W) en provincies is vastgesteld. Het ministerie van I&W en provincies voeren regie op het maken van gezamenlijke afspraken over de BRTN-9 route (zie verder de landelijke ‘Basisvisie voor recreatietoervaart’ specifiek over BRTN-9). Voor de route door de stad Utrecht geldt een maximale doorvaarthoogte van 3,2 meter. Alleen de bruggen op de Oudegracht voldoen aan deze hoogte. De laagste brug aan de westelijke stadsbuitengracht west is 2,5 meter hoog en aan de oostelijke singel is de laagste brug 1,9 meter hoog.
Grote plezierboten met een doorvaarthoogte tussen de 2,5 meter en 3,2 meter moeten dus over de Oudegracht varen.
14
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Foto: opening van de singel
Rondje binnenstad In 2020 is de gedempte Catharijnesingel weer open gegraven. Op 12 september 2020 is de singel geopend en stroomt er weer water doorheen. Nu kan je weer rond de oude binnenstad varen en veel mensen met een eigen of gehuurde boot doen dat graag. De passagiersboten en rondvaartboten met schipper varen ook dit rondje. Bij de Weerdsluis varen deze grote boten over de Oudegracht van Noord naar Zuid en gaan via een van de singels weer terug naar het startpunt. Vanaf 2028 (onder voorbehoud) wordt de Stadsbuitengracht bij Smakkelaarsveld verbonden met de Leidsche Rijn Oost. Op dit moment werkt de gemeente aan het voorlopig ontwerp.
Roeien op Merwedekanaal Al bijna 140 jaar wordt er intensief geroeid op het Merwedekanaal. Jaarlijks sporten rond de 2.500 Utrechters bij een van de drie Utrechtse roeiverenigingen. De drie roeiverenigingen Viking, Orca en Triton zijn gevestigd op de Driewerf aan het zuidelijk deel van het Merwedekanaal. In de Veilinghaven liggen nog twee kleine roeiverenigingen: Roeiploeg Utrecht en Barbarossa (sloeproeien). Het vaargebied van de roeiers is het Merwedekanaal vanaf de zuidkant/Liesboschbrug tot aan de Muntbrug/sluis-tracé. Van belang daarbij is het coach- en fietspad aan de zijde van de Kanaalweg. De roeisport is voor jong tot oud. Kinderen kunnen vanaf 10 jaar gaan roeien bij Viking. Studenten melden zich aan bij Orca en Triton en gaan als volwassenen weer roeien bij Viking. De Utrechtse roeisituatie is uniek. Nergens in Nederland roeien er zo veel mensen op zo weinig water. De Utrechtse reddingsbrigade, de waterscouting en de zeilvereniging maken ook gebruik van het Merwedekanaal. Daarmee is het Merwedekanaal een van de grootste buitensportgebieden van Utrecht. 15
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Zeilen op Merwedekanaal Op de splitsing van het Merwedekanaal en Vaartsche Rijn zeilen bijna iedere zaterdag vier groepen van de Waterscouting Utrecht. Zij hebben 350 jeugdleden tussen 7 en 23 jaar met 150 begeleiders, bestuur en andere vrijwilligers. Naast zeilen, roeien en kanoen zij door heel Utrecht. Totaal hebben ze 50 zeilboten, 30 kano’s, 4 motorboten en 1 wachtschip. Kanoroutes De meeste kanoroutes in de stad Utrecht bevinden zich aan de oostkant van het Amsterdam-Rijnkanaal. Huidige kanoroutes zijn: 1) grachten en singels, 2) Vecht, 3) Kromme Rijn, 4) rondje langs Biltse Grift, Zilveren Schaats, Minstroom (eventueel doorsteek naar Kromme Rijn), 5) Vaartsche Rijn, 6) Maximapark. Het Merwedekanaal wordt weinig gebruikt door de kano. Waarschijnlijk omdat het vrij grootschalig en rechttoe rechtaan is. Vanwege drukke scheepvaart op het Amsterdam-Rijnkanaal is het met kano of andere ongemotoriseerde vaartuigen verboden om over te steken naar het gebied Leidsche Rijn-De Meern. Een goed overzicht van specifieke kanoroutes en in- en uitstapplekken in de stad Utrecht staat op de www.kanokaartutrecht.nl. Daarnaast heeft de Utrechtse Kano Club (UKC) op haar website een interactieve Kanovaarkaart met kanoroutes in en om Utrecht en in de wijde regio.
Vervoer van goederen over water De belangrijkste route voor goederenvervoer loopt over het Merwedekanaal, de Vaartsche Rijn en de Oudegracht. Op dit moment wordt de horeca op de Oudegracht bevoorraad met de elektrische bierboot en wordt vooral bedrijfsafval bij horeca opgehaald met de elektrische ecoboot. Beide boten zijn van de gemeente. Daarnaast zijn er enkele particuliere projecten en initiatieven om (bouw)materialen over water af- en aan te voeren.
Foto: de bierboot voor bevoorrading horeca aan de Oudegracht
Foto: de ecoboot voor vooral ophalen bedrijfsaf val bij horeca 16
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Officiële buitenzwemplekken Binnen de gemeente Utrecht liggen 3 officiële zwemlocaties: de oostelijke Haarrijnseplas, de Strijkviertelplas en het gebied de Zeven Stroompjes in de Voorveldse polder. Daarnaast maken Utrechters gebruik van officiële zwemlocaties in de directe omgeving van de stad, zoals de Maarsseveense plassen en Down Under (zie figuur 3). Officieel zwemwater is zwemwater dat specifiek is aangewezen als zwem- en recreatieplek, waarvan de fysieke veiligheid en de waterkwaliteit regelmatig gecontroleerd worden. Zwemmen vindt plaats op eigen risico. Voorzieningen als toiletten en badtoezicht zijn geen voorwaarden om officieel zwemwater te kunnen worden, maar zijn bij intensief gebruik natuurlijk wel wenselijk. Bij een structureel, groot aantal zwemmers vraagt de Europese Zwemwaterrichtlijn dat onderzocht wordt of een locatie officieel zwemwater kan worden. De Regionale Uitvoeringsdienst, die namens de provincie toeziet op de officiële zwemwaterlocaties, hanteert voor ‘structureel groot aantal’ de definitie: meer dan 50 zwemmers gedurende 5 of meer dagen per jaar. De zwemwaterkwaliteit kan door gebruikers geraadpleegd worden op www.zwemwater.nl. De zwemwaterkwaliteit in de Voorveldse Polder bij Zeven Stroompjes is een permanente zorg voor de gemeente.
Sinds mei 2021 geldt een negatief zwemadvies, omdat de waterkwaliteit ondanks vele doorgevoerde verbetermaatregelen te vaak te wensen overlaat. Dit komt hoofdzakelijk door de kleine omvang van de zwemplas, waardoor deze snel opwarmt en kleine verstoringen al grote effecten kunnen hebben. Maar ook in algemene zin is de opwarming van het water als gevolg van klimaatverandering een zorg, omdat hierdoor de kans op waterkwaliteitsproblemen als blauwalg, botulisme en vissterfte toeneemt.
De 3 officiële zwemplekken in de gemeente Utrecht hebben samen ongeveer een capaciteit van 6.000 bezoekers per dag, waarbij de Haarrijnseplas met 5.000 bezoekers verreweg de grootste is. Gelukkig liggen er binnen een straal van 20-25 km van Utrecht nog meer dan 10 officiële zwemlocaties, waarvan de Maarsseveense plassen het meest intensief door Utrechters worden gebruikt. Daarnaast vullen nietofficiële zwemlocaties, zoals de Muntsluis en de Kromme Rijn in Amelisweerd, een deel van het tekort aan officieel zwemwater op. De meerwaarde van nietofficiële locaties zit in de ligging midden in de stad of op korte afstand buiten de stad. Daarnaast speelt mee dat deze locaties gratis zijn en daarmee zeer aantrekkelijk voor een kort bezoek.
‘In de stad Utrecht zijn 3 officiële buitenzwemplekken en daarbuiten 10’ 17
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Niet-officiële buitenzwemplekken Naast de officiële zwemlocaties zwemmen Utrechters veel in open water zonder officiële zwemwaterfunctie. Dit is in Nederland in principe toegestaan, tenzij dit vanwege te grote veiligheidsof gezondheidsrisico’s is verboden. Zwemmen is op basis van het Binnenvaartpolitiereglement (BPR, artikel 8.08) verboden in doorgaande vaarwegen, in havens, bij bruggen, sluizen en stuwen. Het is aan de vaarwegbeheerder om duidelijkheid te scheppen welke wateren dit betreft. In de regel stelt de vaarwegbeheerder dat je niet mag zwemmen waar gemotoriseerde schepen varen. De schroef van de boot kan levensgevaarlijk zijn voor zwemmers. Daarnaast zijn zwemmers vaak niet goed zichtbaar in het water voor schippers. Naast de vaarwegbeheerder mag de provincie een zwemverbod uitvaardigen als de waterkwaliteit of fysieke veiligheid te grote risico’s met zich meebrengt. De gemeente kan dit ook doen op basis van de Algemene plaatselijke verordening (APV) als de publieke veiligheid of volksgezondheid in het geding zijn. Zwemmen is momenteel door de vaarwegbeheerders Rijkswaterstaat en waterschap AGV verboden in het Amsterdam-Rijnkanaal, de havens van Lageweide, het Merwedekanaal en de Vecht. De provincie en gemeente hebben alleen een zwemverbod ingesteld voor de Nedereindseplas.
Door het vroegere gebruik als vuilstort zijn de risico’s door uitstekende delen op de bodem en mogelijke verontreinigingen van het water te groot. De gemeente meet sinds 2014 bij een tiental niet officiële zwemplekken de zwemwaterkwaliteit. We meten eenmaal per 2 weken of bepaalde bacteriën (intestinale enterokokken (IE) en Escherichia Coli (E. coli) in het water voorkomen. Beide bacteriesoorten komen voor in de ontlasting van mensen en dieren en zijn een goede aanwijzing voor de zwemwaterkwaliteit. Daarnaast
kijken we samen met het waterschap of er sprake is van andere soorten vervuiling, zoals blauwalgen of andere giftige bacteriën. Over het algemeen voldoen de metingen aan de zwemwaternorm. Wel zien we dat bij hevige neerslag de norm wordt overschreden doordat dan de riooloverstorten in werking treden en de rioolwaterzuiveringen minder goed kunnen zuiveren. Verder hebben we in de plas bij de wijk Veldhuizen de laatste jaren last van blauwalg. Wandelroutes langs het stadswater Langs de kanalen, rivieren en grachten kan je goed wandelen. De wandelroutes langs het water heten in het beleid van gemeente groen-blauwe verbindingen. Deze verbindingen zijn belangrijk voor de gezondheid en verkoeling. Daarnaast zijn deze verbindingen van groot belang voor de natuur zelf, de biodiversiteit en ecologie. Planten, bomen, dieren en insecten hebben leefruimte nodig in de stad. In figuur 4 staan de wandelroutes en groengebieden in Utrecht die in verbinding zijn met het stadswater. De gemeente wil langs het stadswater meer wandelen fietspaden maken of beter met elkaar verbinden. Een goed voorbeeld is het Rondje Stadseiland. Dit rondje wordt een stadspark van 12 kilometer lang langs het Merwedekanaal en het AmsterdamRijnkanaal. Andere verbindingen die de gemeente wil versterken zijn de noordelijke stadsingel, Vecht (route langs het Zandpad), Vaartsche Rijn (Jutfaseweg).
Voldoende plekken voor bankjes, toiletten en water tappunten langs deze routes vinden we belangrijk.
‘Langs de kanalen, rivieren en grachten kan je goed wandelen’ 18
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Bestaand groen langs het water Legenda •
Stadswater (zwem- en/of vaarwater)
•
Overig stadswater en Amsterdam-Rijnkanaal
•
Groen verbonden met water
•
Wandelroute
•
Ecologisch beheerde elementen
•
Oevers zonder verharding/beschoeiing
Figuu r 4: Bestaand groen langs het water 19
Beleidsnota Stadswater Utrecht
2.5 Huidige regels op het stadswater In figuur 5 staan de belangrijkste gebruiksfuncties van het stadswater. De functies zijn opgenomen in de provinciale vaarverordening en in de Havenatlas van de gemeente. Voor het gebruik gelden verschillende regels. Vaarregels Het vaarseizoen loopt van april tot en met oktober. Tijdens de warme dagen kan het druk zijn op het water. Daarom zijn er de volgende vaarregels waar iedereen zich aan moet houden: ࢟ Ik houd me aan de snelheid en vaar stapvoets (maximaal 4,5 km per uur, alleen op de Vecht 6 km per uur) ࢟ Ik houd rekening met bewoners op en aan het water en veroorzaak geen golfslag ࢟ Ik bestuur de boot alcoholvrij ࢟ Ik veroorzaak geen geluidsoverlast ࢟ Ik ga op zoek naar een (openbaar) toilet als ik hoge nood heb ࢟ Ik meer af op de daarvoor aangewezen plaatsen ࢟ Ik vaar stuurboord (rechts) en houd rekening met grote schepen Meer informatie over de vaarregels staan op op de Vaarbewaarkaart vinden. De kaart is bedoeld om schippers met weinig ervaring op het water te helpen met de belangrijkste regels en handige tips.
20
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Bestaande functies Legenda
€
€
•
Stadswater (zwem- en/of vaarwater)
•
Overig stadswater en Amsterdam-Rijnkanaal
•
Laad- en losplek
•
Roeivereniging
• €
€
€
€
€
Verhuurbedrijf kano’s/SUPs
•
Locatie verhuurboten
•
Ligplaats woonboten
•
Ligplaats particulieren
•
Ligplaats commerciële vaartuigen
•
Passantenligplaats
•
Aanmeerplek voor korte duur
•
Eenrichtingsverkeer
Figuu r 5: bestaande gebruiksfuncties van het stadswater 21
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Havengeld Voor het gebruik van het stadswater betalen gebruikers havengeld. Denk hierbij aan activiteiten zoals het laden en lossen van goederen, het vervoeren van passagiers, het overnachten in de passantenhaven en het innemen van een ligplaats door een vaartuig. De gemeente heft ook gelden voor het schutten van boten bij de Weerdsluis en voor het openen van haar bruggen buiten openingstijden. De huidige tarieven en de openings tijden van bruggen en sluizen staan op de site van de gemeente. Schutgelden voor sluizen en kosten voor de passantenhaven zijn lager voor emissieloze vaartuigen dan voor vaartuigen op fossiele brandstoffen.
Foto: Stadskamer (onder Hoog Catharijne)
Tabel 1: over zicht huidige openbare op - en afstapplekken passagier svaar t Locatie steiger
Stadswater
Maximale ligtijd
1
Bemuurde Weerd oostzijde, deel van de wachtsteiger (10 m)
Oostelijke stadsbuitengracht
15 minuten
2
Maliesingel bij het Spoorwegmuseum
Oostelijke stadsbuitengracht
15 minuten
3
Centraal museum aan het Manenburg
Oostelijke stadsbuitengracht
15 minuten
4
Wittevrouwensingel tegenover Wolvenplein
Oostelijke stadsbuitengracht
15 minuten
5
Stadskamer (onder winkelcentrum Hoog Catharijne)
Westelijke stadsbuitengracht
15 minuten
6
Paardenveldbrug
Westelijke stadsbuitengracht
15 minuten
7
Catharijnesingel (Geertebolwerk)
Westelijke stadsbuitengracht
15 minuten
8
Oosterkade
Vaartsche Rijn
15 minuten
Op- en afstapplekken passagiersvaart Voor passagiersschepen en rondvaartboten zijn er in de binnenstad van Utrecht 8 plekken waar passagiers kunnen op- en afstappen (tabel 1). Deze acht plekken zijn openbaar. Iedere ondernemer met een exploitatievergunning kan hier gebruik van maken. Daarnaast zijn er op de Oudegracht nog een zestal “exclusieve” op- en afstapplaatsen. Vier daarvan zijn exclusief voor bepaalde ondernemers met passagiersschepen en rondvaartboten. Eén is exclusief bestemd voor een ondernemer met waterfietsen, en één is exclusief bestemd voor een ondernemer met kano’s. De Oosterkade wordt door exploitanten het meest gebruikt voor het op- en afstappen van passagiers.
22
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Laad- en losplekken In Utrecht zijn er drie laad- en loslocaties (zie figuur 5): 1. GEPU Merwedekanaal (buiten de binnenstad); 2. Jutfaseweg (ter hoogte van nummer 146); 3. Wittevrouwensingel (tegenover Wolvenplein). Bij locaties aan de Oudegracht waar geen horecabedrijf zit met of zonder terrasvergunning, is het in principe mogelijk om te lossen. Het is wel noodzakelijk om een ontheffing te hebben voor het aanmeren. Ligplaatsvergunningen pleziervaart Om in openbaar water een recreatief vaartuig voor langere tijd aan te leggen is een ligplaatsvergunning van de gemeente nodig. Dit geldt ook voor boten bij een woonboot of achter een tuin. Met deze vergunning mag je aanleggen in een ligplaatszone en mag je je vaartuig niet commercieel gebruiken. Je krijgt geen vaste plek. Bij de vergunning krijgt de eigenaar een sticker voor op de boot. Dit is om eenvoudig te controleren of een aangelegde plezierboot een vergunning heeft. De gemeente heeft het maximaal aantal vergunningen afgegeven. Dit zijn er totaal 482 (peildatum 24 augustus 2022). Van de 482 vergunningen zijn er 337 voor emissievrije plezierboten (70%) en 145 met een brandstofmotor (30%). De huidige ligplaatszones liggen allemaal vol met recreatieve vaartuigen. Eén uitzondering hierop zijn 5 rondvaartboten die in het verleden een recreatieve ligplaatsvergunning ontvangen hebben én een exploitatievergunning.
Een vergunning voor een recreatief vaartuig kan je hier aanvragen bij gemeente. Nieuwe vergunningen worden als er een ligplaats vrijkomt alleen uitgegeven aan boten die emissievrij (elektrisch of met spierkracht aangedreven) zijn. De vergunning geldt voor onbepaalde tijd.
Foto: huidige laad- en losplekken (stadshalte) aan Jut faseweg langs de Vaar tsche Rijn
Wachtlijst recreatieve vaartuigen Voor het krijgen van een ligplaatsvergunning voor een plezierboot staan er momenteel ongeveer 90 mensen op een wachtlijst. Sinds 2011 is de lijst bevroren omdat deze lang werd. Sinds die tijd kom je dus niet meer op de wachtlijst als je een vergunning aanvraagt bij bij de gemeente. Op de wachtlijst staan momenteel aanvragen van mensen uit de jaren 2009, 2010 en 2011. Gemiddeld komen er jaarlijks circa 30 ligplaatsen vrij door verhuizing, verkoop van een boot of andere reden. De verwachting is dat er in 2025-2026 niemand meer op de wachtlijst staat. Ligplaatsvergunning exploitanten Voor de passagiersvaart hebben momenteel 37 vaartuigen een vergunning voor een vaste ligplaats. Dit zijn: 19 passagiersschepen, 5 rondvaartboten (recreatieve ligplaatsvergunning) en 13 waterfietsen. Deze ligvergunningen voor exploitanten zijn door de gemeente voor onbepaalde tijd afgegeven. De ondernemers die deze ligplaats innemen hebben ook een exploitatievergunning voor onbepaalde tijd. Kano’s en SUPs hebben geen ligplaatsvergunning nodig. Na gebruik worden deze vaartuigen uit het water gehaald.
Exploitatievergunning Ondernemers die op het openbare water van Utrecht een boot willen verhuren of met passagiers willen rondvaren moeten van de gemeente een exploitatievergunning hebben. Dit geldt ook voor het verhuren van een kano of SUP. De gemeente heeft per 1 januari 2023 totaal 286 exploitatievergunningen uitgegeven. Deze zijn als volgt verdeeld: 229× verhuurboten type 1 (SUP, kano en waterfiets), 19× verhuurboot type 2 (fluisterbootjes), 10× rondvaartboten en 28× passagiers- schepen. Exploitatievergunningen worden zonder maximum verstrekt, zolang er aan de voorwaarden voor het verkrijgen van een vergunning wordt voldaan. Een exploitatievergunning is hier aan te vragen. Bij een exploitatievergunning is geen ligplaats inbegrepen. De ondernemer is zelf verantwoordelijk voor het regelen van een ligplaats binnen of buiten de gemeente. Voor kleine vaartuigen is een ligplaats niet altijd noodzakelijk omdat deze vaartuigen uit het water gehaald kunnen worden.
23
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Welk Utrechts stadswater gebruik je het meest? Ik woon in de buurt van de Vaartsche Rijn, daar kom ik dus vaak langs. Maar voor mijn ommetje wandel ik graag langs de singel. Op welke manier gebruik je dit stadswater het meest? Ik geniet vooral wandelend van het water, zoals tijdens mijn ommetje rond de singel. Zeker nu deze weer rond is. Ik krijg vaak buitenlands bezoek en probeer tijdens zo’n wandeling met hun ogen naar de stad te kijken. Dan begrijp ik wel dat ze erg enthousiast zijn over Utrecht. De stad is er een stuk op vooruit gegaan de laatste jaren.
Bert Harmelink –
inwoner van Utrecht (omgeving Rotsoord)
Wat hoop je op dit stadswater te zien over 20 jaar? Ik hoop dat de stad, en dus ook het stadswater, voor de mensen blijft. Dat er zowel gewoond als gewerkt wordt in de stad en langs het water. Dat je langs het water werkt en je werk makkelijk over het water kunt bereiken, bijvoorbeeld met een watertaxi. Maar dat ook meer goederen over het water kunnen worden bezorgd, door middel van kleinschalige vaartuigen die goed zijn aangepast op de stad. Door het vervoer over water zien we dan minder blik (auto’s, bestelbusjes, fietsen) op de weg. Ik zie nu al in kleine stapjes dat het ook groener wordt langs de oevers, dat mag van mij nog wel wat sneller. Ik hoop dat de oevers van de Vaartsche Rijn beter worden benut, door bijvoorbeeld aan beide kanten van het water de oevers te vergroenen (nu is slechts 1 kant groen) en ruimte te maken waar mensen in het water kunnen stappen om te zwemmen of langs de kant kunnen zitten. Ik hoop dat de ligplaatsen beter benut worden. Dat er geen wrakken of verloederde bootjes langs de kant liggen en er meer ligplaatsen komen, zodat meer Utrechters een bootje kunnen neerleggen en van het water kunnen genieten. 24
Beleidsnota Stadswater Utrecht
2.6 Feiten en cijfers Om in te gaan op de wensen en zorgen van gebruikers heeft de gemeente tijdens het opstellen van deze beleidsnota nader onderzoek gedaan naar: ●
●
●
Aantal vaarbewegingen en incidenten op het water in de binnenstad: op vier punten zijn het aantal vaarbewegingen en incidenten geteld tijdens vijf warme zomerdagen in 2021. Voor de jaren 2019 en 2020 hebben we dit ook gedaan, alleen niet voor Merwedekanaal. Het onderzoek is uitgevoerd door het bureau Mobycon in opdracht van de gemeente. Behoefteonderzoek buitenzwemwater: in 2019 is onderzocht waar inwoners van Utrecht het meest in buitenwater zwemmen en of dit water voldoet aan hun behoeften. Het bewonerspanel heeft hiervoor een enquête ingevuld. Ook is in dit onderzoek gekeken of het huidige aantal buitenzwemplekken voorziet in de vraag. In de zomer van 2021 is dit onderzoek door bureau Mulier aangevuld met monitoring van de 9 populairste buitenzwemplekken in en om de gemeente. Op de 9 locaties zijn ook vragenlijsten afgenomen, waarbij onder andere is onderzocht welke verbeteringen gewenst zijn. Kansen goederenvervoer: in 2021 heeft de gemeente met goederenvervoerders meerdere gesprekken over water gevoerd. Kansen zijn voor 3 thema’s in beeld gebracht: 1) beleid en regelgeving, 2) infrastructuur, 3) goederenstromen.
Hieronder staan de belangrijkste bevindingen van deze onderzoeken samengevat. De volledige onderzoeksrapporten van Mobycon en Mulier zijn te vinden op de DenkMee site: Project Beleidsnota Stadswater.
Aantal vaarbewegingen (drukte binnenstad) Tijdens hete zomerdagen is de binnenstad het drukste vaarwater in Utrecht. In zijn algemeenheid is er afgelopen jaren in de binnenstad een forse stijging van het aantal vaarbewegingen te zien (tabel 2). Het totaal aantal vaartuigen op het water is van 2019 naar 2020 bijna verdubbeld. Het aantal was in 2021 en 2022 weer iets minder. De stijging komt waarschijnlijk door de wat tegenvallende zomer in 2019 en warmere zomers in 2020, 2021 en 2022. De aantallen tussen 2021 (wel corona) en 2022 (geen corona) zijn vergelijkbaar. Bezoekers zonder ligplaatsvergunning en de groep met SUPs, kano’s en waterfietsen zijn de grootste groep. Zij maken 70 tot 80% uit van het totaal aantal vaartuigen. We zien deze groep vanaf 2020 flink stijgen. Mensen zochten in de zomer van 2020 en 2021
meer vertier in eigen land vanwege corona. En vanaf september 2020 is het weer mogelijk om een rondje rond de binnenstad te varen door het opengraven van de Catharijnesingel. In 2022 (geen corona) is dit aantal stabiel gebleven.
‘Vanaf 2020 is in de binnenstad een forse stijging van het aantal vaarbewegingen te zien’
Tabel 2 : totaal aantal getelde vaar tuigen (gemiddeld) tijdens een warme zomerdag in binnenstad Utrecht en Mer wedekanaal (alleen 2021 en 2022) Jaren
Zandbrug (Nijntjebrug)
Stadhuisbrug
Bijlhouwerbrug (Ledig Erf)
Merwede-kanaal
Totaal gemiddeld
2019
558
473
660
—
1.691
2020
1.017
736
1.339
—
3.092
2021
901
654
1.004
313
2.872
2022
890
679
1.058
352
2.979
25
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Vaarbewegingen van bewoners met een ligplaats vergunning komen de laatste 3 jaren weinig voor (tabel 3). Tijdens de zomerdagen zijn de boten met een ligplaats het minst geteld. Bewoners met ligplaatsvergunning varen waarschijnlijk meer op minder drukke tijdstippen. Toch is deze groep gebruikers relatief weinig op het water. Net zoals bij auto’s zien we dat de meeste bootjes van bewoners gedurende het jaar stilliggen en dus niet varen. Medewerkers van de Havendienst van de gemeente, die gedurende het hele jaar regelmatig op de bierboot en ecoboot varen, bevestigen dit beeld. Het aantal vaarbewegingen met een passagiersschip en rondvaarboot is in 2020 en 2021 ten opzichte van 2019 afgenomen. Dit komt waarschijnlijk vanwege de genomen coronamaatregelen. Ook het aantal vaarbewegingen van verhuurbootjes met een elektrische motor (de zogeheten fluisterbootjes) is in 2021 ten opzichte van 2020 en 2019 afgenomen. In het jaar 2022 (geen corona) zien we een lichte stijging van rondvaartboten en verhuurbootjes. Deze gaan weer naar hetzelfde niveau als in 2019. Het aantal passagiersschepen bleef in 2022 lager dan in 2019 en was vergelijkbaar met 2020 en 2021. Type vaartuigen en aantallen Op het stadswater varen verschillende type vaartuigen zoals kano’s, SUPs, waterfietsen, sloepjes, plezierboten, jachten, rondvaartboten, bemande passagiersboten, vrachtschepen en werkschepen.
Op een hete zomerdag varen er in de binnenstad gemiddeld 1.000 vaartuigen op drukke punten zoals bij de Zandbrug (Weerdsluis) en de Bijlhouwerbrug (Ledig Erf). Op een erg drukke dag kan dit totaal aantal vaartuigen op deze punten zelfs oplopen tot 1.200 1.600 boten. In tabel 3 staat de verdeling van de 1.000 vaartuigen zoals geteld tijdens een drukke zomerdag (bron: tellingen Mobycon 2019 t/m 2021).
Tabel 3: over zicht t ype boten en gemiddelde aantallen tijdens drukke zomerdag in binnenstad Utrecht Type boot
Gemiddeld aantal op drukke zomerdag
Percentage (%)
Trend afgelopen jaren
Emissievrij
Kano, SUP, waterfiets
450
45%
Sterke stijging
Ja
Plezierboot van bezoekers en passanten (zonder ligplaats)
350
35%
Lichte stijging
Meestal niet
Verhuurboot/ fluisterbootje
100
10%
Lichte afname
Ja
Rondvaart (max 12 + bemanning)
40
4%
Stabiel (lichte dip tijdens corona)
Ja
Passagiersboot (meer dan 12 + bemanning)
30
3%
Lichte afname
Meestal wel, vanaf nov. 2024 verplicht
Plezierboot van bewoners met ligplaats
20
2%
Stabiel
Meestal wel
Bedrijfsboot/ goederenvervoer*
10
1%
Stabiel
50%
* Het vervoer van goederen door particulieren ligt nagenoeg stil in de zomer vanwege de bouwvakvakantie. Tijdens een werkdag van maandag tot en met vrijdag varen er gemiddeld 7 particuliere bedrijfsboten per dag.
26
Beleidsnota Stadswater Utrecht
De vaart in de stad Utrecht is als volgt in te delen: 1. Pleziervaart (recreatievaart) a. Plezierboten (recreatievaartuigen) van bewoners met ligplaatsvergunning (70% is emissievrij). Dit zijn in totaal 482 plaatsen. Deze boten met een groene sticker mogen liggen binnen de ligplaatszone. Op een hete zomerdag tellen we op het water enkele tientallen plezierboten van bewoners met een ligplaats. Dit zijn slechts enkele procenten van het totaal aantal boten op een drukke dag. Het totaal aantal plaatsen voor deze plezierboten is afgelopen jaren stabiel gebleven. b. Plezierboten (recreatievaartuigen) van bezoekers zonder ligplaats. Op een drukke zomerdag tellen we tussen de 300 en 400 plezierboten met mensen die de stad bezoeken. Dit zijn veelal open bootjes en sloepen die een paar uur een rondje binnenstad varen. Op een drukke zomerdag bestaat deze groep dus uit circa 35% van het totaal aantal vaartuigen. Het merendeel van deze vaartuigen heeft een brandstofmotor. Volgens tellingen van de gemeente passeren bij de Weerdsluis ongeveer 95% boten met een brandstofmotor en is 5% van de boten emissievrij. Het totaal aantal plezierbootjes van bezoekers is in de periode 2017 tot en met 2020 stabiel gebleven. Dit waren jaarlijks tussen de 8.000 tot 9.000 sluispassages. De boten die de sluis passeren gaan zowel de stad in als de stad uit.
In 2021 is het aantal sluispassages licht gestegen naar bijna 10.000. c. Overnachten in passantenhavens. Jaarlijks overnachten er ongeveer 3.000 boten in de passantenhavens nabij de Weerdsluis en de Catharijnesingel. Dit zijn over het algemeen jachtjes waar je op kan slapen. Het zijn veelal vakantiegangers die door het land varen. De meeste bezoekers blijven een nachtje en varen dan weer
Foto: passantenhaven bij Weerdsluis
verder. Het aantal overnachtingen van 2017 tot en met 2019 is stabiel gebleven. Alleen in 2020 hadden we een dip met zo’n 2.000 overnachtingen vanwege corona. In 2021 herstelde het weer en waren er weer ruim 3.000 schepen voor een overnachting. 2. Watersport a. Roeiers. In de stad Utrecht wordt met veel plezier geroeid. Er zijn 3 roeiverenigingen met totaal ruim 2.500 leden. Het aantal boten is afgelopen jaren stabiel gebleven. De meeste roeiers varen op het Merwedekanaal. Ze roeien alle seizoenen in het jaar. Bij de tellingen zijn de roeiboten niet als aparte categorie opgenomen omdat in de binnenstad weinig roeiboten varen.
b. Kano en SUP. Afgelopen jaar zien we hier een flinke stijging in de binnenstad. Door corona kopen meer mensen een (opblaas)kano of SUP. Ook worden deze vaartuigen afgelopen jaren meer verhuurd. In 2019 telden we op een drukke zomerdag ruim 300 kano’s en SUPs. In 2021 telden we op een hete zomerdag circa 500 tot 600 kano’s en SUPs op het water in de binnenstad. In Utrecht zijn 2 kanoverhuurbedrijven en 6 SUP-verhuurbedrijven.
27
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Foto: passagier schip bij Monicabrug
3. Passagiersvaart (commercieel), deze boten hebben een gele sticker a. Rondvaartboot met schipper. Op een rondvaarboot kunnen maximaal 12 passagiers exclusief bemanning. Vanaf eind 2016 zijn rondvaartboten verplicht om met een emissievrije motor te varen. Alle rondvaartboten hebben inmiddels een elektrische motor. Op een hete zomerdag tellen we gemiddeld 40 rondvaartboten. Dat is circa 4% van het totaal. Het aantal is afgelopen jaren stabiel gebleven. b. Passagiersschip met schipper. Dit zijn boten voor meer dan 12 passagiers exclusief bemanning. De meeste schepen varen emissievrij. Vanaf november 2024 moeten alle passagiersschepen aan deze eis voldoen. Dit staat in de vastgestelde Beleidsregel milieunormen en veiligheid bij exploitatie passagiersschepen uit 2022. Vanwege de coronacrisis hebben ondernemers langer de tijd gekregen om over te gaan naar emissievrij. Mensen
huren deze boten bijvoorbeeld voor een uitje met het bedrijf of de familie. De aantallen zijn meestal net wat lager dan het aantal rondvaartboten op een drukke zomerdag. Het gaat om circa 3% van het totaal aantal vaartuigen op een drukke dag. In 2020 en 2021 zagen we een lichte afname.
afgelopen jaren zien we een sterke stijging van het aantal kano’s en SUPs (verhuur type 1). Het aantal fluisterbootjes is afgelopen jaren afgenomen omdat er geen ligplaatsen zijn binnen de gemeente Utrecht. Komende jaren verwachten we voor zowel type 1 als type 2 een groei.
c. Verhuurboot zonder of met motor: het betreft twee typen verhuurboten. Type 1 zijn vaartuigen zonder motor zoals kano’s, SUPs en/of waterfietsen die worden verhuurd. Type 2 zijn kleine boten met motor zonder schipper. Dit zijn meestal elektrische fluisterbootjes. We tellen op een drukke zomerdag circa 100 verhuurboten. Dat is ongeveer 10% van het totaal. In 2020 en 2021 zagen we minder verhuurbootjes met een elektrische motor dan in 2019. Vanaf 2020 zijn circa er 45 exploitatievergunningen uitgegeven waarvan 23 vergunningen voor het verhuren van kano en SUPs (type 1) en 22 vergunningen voor verhuurbootjes/ fluisterbootjes (type 2). Uit de tellingen van
4. Beroepsvaart (geen passagiers) a. Commerciële bedrijfsboten (logistiek, bouw). Dit is een beperkt aantal boten, er varen circa 7 keer commerciële bedrijfsboten per werkdag, we zien een hele lichte stijging afgelopen jaar voor bouw, voor de toekomst verwachten we dat deze stijging doorzet. b. Bierboot en afvalboot (elektrisch). Beide boten zijn van de gemeente. Deze boten varen 5 keer per werkdag. Het totaal aantal boten is afgelopen jaren stabiel gebleven.
28
Beleidsnota Stadswater Utrecht
Incidenten en overlast Uit het onderzoek van Mobycon zien we dat het aantal incidenten op het water afgelopen drie jaar flink is gestegen. Denk hierbij aan overlastgevende gedragingen op het water zoals hard schreeuwen, zingen, versterkte muziek draaien, te hard varen, wildplassen en weggooien van afval (tabel 4). Het aantal incidenten op het water is van 2019 tot 2021 verdrievoudigd. Het aantal incidenten steeg van 47 in 2019 naar 137 in 2021. In 2022 zijn er 97 incidenten geteld voor 4 zomerdagen. Toch valt het aantal incidenten mee als je het vergelijkt met het totaal aantal vaarbewegingen. Over 3 jaar genomen gaat het om 0,7%. We zien in 2021 een stijging terwijl het minder druk was op het water dan in 2020. Mogelijk dat mensen meer rekening met elkaar houden als het drukker wordt op het water.
Tabel 4: aantal getelde incidenten binnenstad Utrecht voor 5 zomerdagen op 3 plekken ten opzichte van totaal aantal vaarbewegingen (in 2022 zijn op 4 zomerdagen geteld) Jaren
Aantal incidenten
Aantal vaarbewegingen
Percentage
2019
47
8.456
0,6%
2020
63
15.462
0,4%
2021
137
12.798
1,1%
2022
97
10.505
0,9%
Totaal
247
36.716
0,8%
Verder valt op dat de meeste incidenten gaan over bezoekers met een plezierboot, mensen die een bootje huren en de groep die een SUP, kano of waterfiets huurt. Bij bezoekers en huurders van bootjes gaan de meeste incidenten over geluidsoverlast (versterkt geluid, hard schreeuwen) en slecht vaargedrag. De SUPpers, kanoërs en waterfietsers kennen de vaarregels onvoldoende, varen in grote groepen of leggen hun materiaal op de werven waardoor mensen er niet langs kunnen lopen. De afgelopen jaren ervaren bewoners in de binnenstad dat de overlast van boten is toegenomen. Dit zien we ook terug in de stijging van het aantal meldingen van bewoners die bij de gemeente is binnengekomen. Van 2019 tot en met 2021 zien we dat overlast van boten 3 keer groter is geworden. Bijna 70% van de meldingen komt van bewoners rond de Oudegracht. Vlotte en veilige doorvaart In de zomer varen er op de singels en grachten de meeste boten. De drukste gemeten zomerdag was op zondag 13 september 2020, een dag na de opening van de Catharijnesingel. Totaal zijn er die dag bijna 1.600 vaartuigen bij Ledig Erf geteld. Roeien In 2022 tellen de 3 roeiverenigingen in Utrecht ca. 2.560 roeiers. Dat zijn 1.870 studentenroeiers (73%), 600 volwassenen (23%) en 90 jeugdleden (4%).
Daarvan zijn er 1.220 recreatieve roeiers die 1-2 keer per week roeien (48%), 1.055 competitie-/wedstrijdroeiers die 2-4 keer per week trainen (41%) en 285 topsporters die 7-9 keer per week trainen (11%). Er is door capaciteitsgebrek een wachtlijst van 715 roeiers. Roeiploeg Utrecht heeft 120 leden en een wachtlijst van circa 30 tot 40 mensen. Door meerdere ontwikkelingen op en rond het Merwedekanaal wordt de situatie voor de roeiers op het kanaal steeds moeilijker. Afgelopen jaren is daar tussen