BDO Benchmark Nederlandse Gemeenten 2026
Tekst van het document
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 Schijn bedriegt Positieve cijfers verhullen structurele uitdagingen BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025 Interactief INHOUD | 9 | ‘ Er is weer een 3 | Voorwoord | sluitende begroting’ Femke Halsema burgemeester Amsterdam 4 | Bekijk en vergelijk de scores van gemeenten online 5 | Feiten & cijfers | 63 | ‘ We sparen niet, 12 | Conclusies & aanbevelingen | we investeren’ Peter Heijkoop burgemeester Leiden 19 | Rondetafeldiscussie ‘Het onzichtbare gevaar van grote achterstanden’ | 65 | Aanleiding, aanpak en verantwoording van het onderzoek FINANCIËLE PERFORMANCE | 70 | Branchegroep Overheid van BDO Deze publicatie is zorgvuldig voorbereid en tot stand gekomen, maar is in algemene bewoordingen gesteld en bevat alleen 26 | Gemeenten met > 100.000 inwoners | informatie van algemene aard. De in deze publicatie opgenomen informatie kan komen uit algemeen verkrijgbare bronnen, zodat wij niet kunnen instaan of verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor de juistheid, volledigheid en actualiteit van de gebruikte informatie en de wijze waarop deze informatie in de publicatie is verwerkt.
Daarbij bevat deze publicatie 34 | Gemeenten met 50.000-100.000 inwoners | geen advies voor concrete situaties, zodat uitdrukkelijk wordt afgeraden om zonder advies van een deskundige op basis van de informatie in deze publicatie te handelen, na te laten of besluiten te nemen. Voor het verkrijgen van een advies dat is toegesneden op uw concrete situatie, kunt u zich wenden tot BDO Accountants & Adviseurs of een van haar adviseurs. 42 | Gemeenten met 25.000-50.000 inwoners | BDO Accountants & Adviseurs, de met haar gelieerde partijen en haar adviseurs aanvaarden geen aansprakelijkheid voor schade die het gevolg is van handelen, nalaten of het nemen van besluiten op basis van de informatie in deze publicatie. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op enige 54 | Gemeenten met < 25.000 inw | oners | andere wijze, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. © BDO januari 2026 Gemeenten staan aan de vooravond van een nieuwe bestuursperiode, met onverminderd grote financiële uitdagingen. Op het eerste gezicht laten veel gemeentebegrotingen een gunstiger beeld zien dan vorig jaar. Tekorten lijken kleiner, het ravijn is ogenschijnlijk gedempt en de financiële armslag oogt ruimer. Maar achter deze cijfers gaat een andere werkelijkheid schuil.
Veel gemeenten hebben de afgelopen jaren weliswaar bezuinigingen doorgevoerd, maar de positieve resultaten zijn ook het gevolg van financieel-technische ingrepen in het gemeentefonds en gemeentebegrotingen. De grote opgaven blijven onverminderd bestaan: in het sociaal domein, bij maatschappelijk vastgoed, in de klimaatadaptatie en energietransitie en in de uitvoeringscapaciteit. Tijdens onze gesprekken met gemeenten, deskundigen en andere betrokken professionals viel op hoezeer iedereen zoekt naar houvast. Wat zeggen de cijfers werkelijk? Welke risico’s blijven onder de radar? En waar ligt de grens van wat gemeenten financieel kunnen dragen? Daarbij zien we patronen die al jaren bestaan: onderuitputting door beperkte uitvoeringskracht, uiteenlopende begrotingssystematiek die de vergelijkbaarheid bemoeilijkt en een stelsel waarin verantwoordelijkheden en middelen onvoldoende in balans zijn. Ook de financiering van jeugdzorg blijft een weeffout, die niet wordt opgelost met de incidenteel toegezegde middelen. Onze benchmark brengt deze inzichten samen. We tonen waar de financiële druk zich daad- werkelijk ophoopt, welke blinde vlekken begrotingen nog bevatten en welke risico’s voort - komen uit keuzes die vooral op de korte termijn zijn gericht. Maar we kijken ook vooruit.
Gemeenten beschikken over instrumenten, kennis en denkkracht om hun positie te versterken, maar dit vraagt wel om een betere verbinding tussen inzicht, uitvoering en financiële sturing. Ons doel is helderheid te bieden. Met onze analyses beogen wij gemeenten te ondersteunen bij het maken van eenduidige begrotingen en realistische investeringsagenda’s als basis voor gezonde publieke financiën. Alleen zo kunnen gemeenten blijven doen waar het uiteindelijk om draait: waarde creëren voor hun inwoners, nu én in de toekomst. Marc Steehouwer partner BDO Audit & Assurance voorzitter branchegroep Overheid Houvast gezocht 3 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 VOORWOORD
VERGELIJK MET STREEKGENOTEN Met de Financiële Gemeente Vergelijker brengt u de Financiële benchmark Nederlandse ge- meenten van BDO nóg meer tot leven. Bekijk en vergelijk uw eigen resultaten met die van andere gemeenten, ontdek sterke en zwakke regio’s en nog veel meer. ONLINE & INTERACTIEF Bekijk en vergelijk de scores van gemeenten FILTER OP GROOTTECATEGORIE, RAPPORTCIJFER EN RANKING ONTDEK STERKE EN ZWAKKE REGIO’S VERGELIJK DE CIJFERS VAN 2019-2024 VERGELIJK DE SCORES VAN ALLE GEMEENTEN ONTDEK DE STIJGERS EN DALERS VERNIEUWDE METHODIEK Vergelijk meerdere gemeenten tegelijk NAAR DE TOOL
5 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 | FEITEN & CIJFERS Som begrotingsresultaten per gemeente (voor mutaties reserves) 2025-2029 Structureel kwetsbaar Het gemiddelde rapportcijfer loopt dit jaar op tot een 8,4. Dat is een toena- me van 1,6 punt ten opzichte van vorig jaar (6,8*). De helft van deze stijging is het gevolg van een verdere verfijning van onze rekensystematiek waarin we nu het meerjarig saldo corrigeren op de solvabiliteit in plaats van dit als abso- lute correctie door te voeren. Zo houden we meer rekening met de geplande inzet van reserves in de begroting. (Zie verdere toelichting op pagina 68.) De andere helft komt daadwerkelijk door een verbetering van de financië- le positie van gemeenten. Dit is met name het gevolg van het overschot over 2024 van | €2miljard. Meer positief nieuws: het aantal gemeenten met een onvoldoende is inmiddels afgenomen tot acht gemeenten. Maar er zijn ook schaduwkanten. De gezamenlijke gemeenten verwachten voor de komende vijf jaar nog een tekort van €2miljard. Voor bijna 70% | van de gemeen- ten geldt dat zij per saldo een meerjarig tekort verwachten van in totaal €3,4miljard. De | Overschot | Tekort (in miljoenen) (in miljoenen) overwegend rode kaart laat dat goed zien.
| < 5 Kortom: het gemiddelde beeld is duidelijk | 5 - < 10 verbeterd, maar de financiële uitdagingen blijven | 10 - < 25 voor veel gemeenten onverminderd groot. En de | 25 - < 50 versterkte financiële buffers nemen het span- | 50 - < 75 ningsveld tussen taken en middelen niet weg. De | 75 - < 100 gemeentelijke financiën blijven daarmee kwetsbaar. | > 100 * | In het onderzoek van vorig jaar vermeldden wij een gemiddeld rapportcijfer van 6,8. Door een verfijning van de rekensystematiek komt dit cijfer herrekend uit op een 7,6. 6 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 | FEITEN & CIJFERS Financieelgezond | Overschot | Tekort Top 3 Financieel meest | (in miljoenen)Top 3 Financieel minst (in miljoenen) gezonde gemeenten | gezonde gemeenten< 5 5 - < 10 10 - < 25 Groot >100.000 | 25 - < 50Groot >100.000 50 - < 75 Financieel | 75 - < 100 1 | Dordrecht | 122.796 | zwak | 1 | Groningen | 244.441 > 100 2 | Tilburg | 230.357 | 2 | Leiden | 130.638 3 | 's-Hertogenbosch | 161.530 | 3 | Leeuwarden | 129.973 Middelgroot 50.000-100.000 | Middelgroot 50.000-100.000 1 | Hoeksche Waard | 90.747 | 1 | Kampen | 56.547 2 | Oosterhout | 58.380 | 2 | Rijswijk | 60.717 3 | Oss | 95.239 | 3 | Velsen | 70.026 Financieel | Overschot | Tekort gezond | (in miljoenen) (in miljoenen) Middelklein 25.000-50.000 | < 5 | Middelklein 25.000-50.000 5 - < 10 1 | Epe | 33.469 | 10 - < 25 | 1 | Eijsden-Margraten |
26.181 25 - < 50 50 - < 75 2 | Bernheze | 32.606 | 2 | De Ronde Venen | 45.921 Financieel | 75 - < 100 zwak > 100 3 | Tholen | 26.942 | 3 | Zuidplas | 48.726 Klein < 25.000 | Klein < 25.000 1 | Staphorst | 17.968 | 1 | Urk | 22.173 Ranking 2026 | Resultaten 2024 2 | Noord-Beveland | 8.046 | De financiële gezondheid van de Nederlandse gemeenten | Wanneer we de begrotingen buiten beschouwing laten en uitsluitend | 2 | Renswoude | 15.151 over 2024 in één oogopslag. De kleuren op de kaart laten | kijken naar de resultaten van de Nederlandse gemeenten over 3 | Putten | 7.943 | zien hoe elke gemeente scoort. Deze ranking is een optelsom | 2024, zien we een overwegend groen gekleurd landschap. Het totale | 3 | Eemnes | 12.624 van de resultaten 2024 en de begrotingen 2025-2029. | resultaat over 2024 bedraagt €1,9miljard. 7 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 | FEITEN & CIJFERS Hoe scoren de Nederlandse gemeenten op de vijf financiële kengetallen? Wij onderzochten de jaarrekeningen 2024. Gr | afiek □ | Gr | afiek □ | Gr | afiek □ Solvabiliteit Nederlandse gemeenten, | Nettoschuldquote Nederlandse gemeenten, | Solvabiliteit vs.
Nettoschuldquote Nederlandse gemeenten, gemiddeld en naar groottecategorie Solvabiliteit Nederlandse gemeenten, | gemiddeld en naar groottecategorie Nettoschuldquote Nederlandse gemeenten, | Gemiddeld en naar groottecategorie Solvabiliteit versus Nettoschuldquote Nederlandse gemiddeld en naar groottecategorie (2010–2024) | gemiddeld en naar groottecategorie (2010–2024) | gemeenten, gemiddeld (2010–2024) 50% | 100% | 100% 80% | 80% 40% 60% | 60% 30% 40% | 40% 20% ’10 | ’13 | ’14 | ’15 | ’16 | ’17 | ’18 | ’19 | ’20 | ’21 | ’22 | ’23 | ’24□’11 | ’1220%’10 | ’13 | ’14 | ’15 | ’16 | ’17 | ’18 | ’19 | ’20 | ’21 | ’22 | ’23 | ’24’11 | ’1220%’10 | ’13 | ’14 | ’15 | ’16 | ’17 | ’18 | ’19 | ’20 | ’21 | ’22 | ’23 | ’24□’11 | ’12 25.000 | 25.000 - 50.000 | 50.000 - 100.000 | Gemiddeld100.00025.00025.000 - 50.000 | 50.000 - 100.000 | Gemiddeld100.000Solvabiliteit | Nettoschuldquote Solvabiliteit | Nettoschuldquote | Solvabiliteit vs. Nettoschuldquote De gemiddelde solvabiliteit van alle gemeenten in Nederland | De nettoschuldquote van gemeenten daalde verder. Was | De gemiddelde solvabiliteit van gemeenten stijgt al enkele jaren steeg licht ten opzichte van het jaar daarvoor: van 39,5% in | deze in 2023 32,3%, in 2024 bedroeg de gemiddelde net- | op rij. Bij de gemiddelde nettoschuldquote zien wij een daling 2023 naar 39,9% in 2024.
De toename van de solvabiliteit is | toschuldquote van alle gemeenten 31,0%. Overigens zien | vanaf 2020. De verhouding tussen schulden en eigen vermogen met name het gevolg van het overschot van €1,9miljard in | we grote verschillen tussen de inwonerscategorieën, varië- | is daarmee de afgelopen jaren gunstiger geworden. Dit lijkt mooi, de jaarrekeningen 2024. | rend van 26,1% schuldquote (25.000 tot 50.000 inwoners) | maar is mede het gevolg van achterblijvende investeringen en de tot 43,9% (de grootste gemeenten). | positieve saldi van de jaarrekeningen 2024. En geld op de bank brengt de burger geen nieuwe voorzieningen.
8 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 | FEITEN & CIJFERS Gr | afiek □ | Gr | afiek □ | Gr | afiek □ Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten, | Structurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten, | Belastingcapaciteit Nederlandse gemeenten, gemiddeld en naar groottecategorie Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten, | gemiddeld en naar groottecategorie Structurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten, | gemiddeld en naar groottecategorie Belastingcapaciteit Nederlandse gemeenten, gemiddeld en naar groottecategorie (2010–2024) | gemiddeld en naar groottecategorie (2014–2024) | gemiddeld en naar groottecategorie (2014–2024) 40% | 6% | 110% 5% 30% | 4% 3% 20% | 100% 2% 10% | 1% 0% 0% | ’10 | ’13 | ’14 | ’15 | ’16 | ’17 | ’18 | ’19 | ’20 | ’21 | ’22 | ’23 | ’24’11 | ’12-1%’14 | ’15 | ’16 | ’17 | ’18 | ’19 | ’20 | ’21 | ’22 | ’23 | ’2490%’14 | ’15 | ’16 | ’17 | ’18 | ’19 | ’20 | ’21 | ’22 | ’23 | ’24 25.000 | 25.000 - 50.000 | 50.000 - 100.000 | Gemiddeld100.00025.00025.000 - 50.000 | 50.000 - 100.000 | Gemiddeld100.00025.00025.000 - 50.000 | 50.000 - 100.000 | Gemiddeld100.000 Grex (grondexploitatie) | Structurele exploitatieruimte | Belastingcapaciteit De gemiddelde Grex-ratio is in 2024 opnieuw gedaald, van | De structurele exploitatieruimte bedraagt in 2024 gemiddeld | De hoogste belastingdruk zien we bij gemeenten met minder 5,7% in 2023 naar 5,2% in 2024,
waarmee de dalende trend | 3,0%, een lichte daling ten opzichte van 2023 (3,4%). Toch ligt | dan 25.000 inwoners: gemiddeld 102,9%. De laagste belasting- sinds 2013 doorzet. Deze afname wordt deels verklaard door | de structurele exploitatieruimte van gemeenten dit jaar nog altijd | druk ligt bij gemeenten met 50.000 tot 100.000 inwoners, met de stijging van de totale gemeentelijke baten. Een hogere | ruim boven de 0%, wat volgens het Gemeenschappelijk Financieel | gemiddeld 95,7%. De kleinste gemeenten (<25.000 inwoners) Grex-ratio zou wenselijk zijn, omdat dit wijst op een grotere | Toezichtkader (GTK) als het minst risicovol wordt beschouwd. | en de grootste gemeenten (>100.000 inwoners) laten een lich- actieve grondexploitatiepositie en daarmee op meer ruimte | Deze relatief comfortabele ruimte is vooral het gevolg van de over- | te stijging zien van ongeveer 1%. om de bouwopgave in Nederland te realiseren. | schotten in 2024 en laat zien dat de overschotten ook betrekking hebben op de structurele baten en lasten.
FINANCIËLE BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN VAN BDO Totalen gemiddeld per groottecategorie | Begrotings- Ratioanalyse jaarrekening 2024 | analyse | Opbouw cijfer > 100.000 | 6.876.844 | 37 | 44 | 7 | 4 | 101 | -21.531.080 | 8 | 28 | 30 | 14 | 9 | 3 | -2 > 50.000 - 100.000 | 4.416.770 | 37 | 42 | 7 | 3 | 96 | -10.496.798 | 8 | 27 | 29 | 14 | 9 | 4 | -2 > 25.000 - 50.000 | 4.788.030 | 42 | 26 | 4 | 3 | 99 | -2.490.146 | 9 | 31 | 30 | 15 | 9 | 3 | -1 < 25.000 | 1.962.383 | 41 | 27 | 5 | 2 | 103 | -2.400.834 | 8 | 29 | 29 | 15 | 8 | 3 | -2 Totaal | 18.044.027 | 40 | 31 | 5 | 3 | 100 | -5.740.826 | 8 | 30 | 29 | 15 | 9 | 3 | -2 Totaalscore Gemeenten scoren gemiddeld een 8 als rapportcijfer. Middelkleine gemeenten presteren het best met een 9. Amsterdam heeft orde op zaken gesteld en staat er financieel goed voor, maar wil dat ook voor de toekomst zo houden. Een gesprek met burgemeester Femke Halsema over de financiële koers van de hoofdstad. ‘Er is weer een sluitende begroting. ’ Investerings plafonds houden schuldgroei in toom Femke Halsema burgemeester Amsterdam 10 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 INTERVIEW FEMKE HALSEMA
Amsterdam spreekt in de begroting over een gezonde financiële positie. Welke strategieën hanteert de gemeente om die positie gezond te houden? ‘Het is belangrijk dat het huishoudboekje van de gemeente op orde is. Zo zorgen we ervoor dat we ook in de toekomst kunnen blijven doen wat nodig is. Aan het begin van deze bestuursperi - ode had Amsterdam mede door het ravijn en de coronapande - mie geen sluitende begroting en waren de reserves niet op peil. Wethouder Van Buren heeft de afgelopen jaren orde op zaken gesteld, er is weer een sluitende begroting, de reserves zijn aan - gevuld en tegelijkertijd zijn er investeringen gedaan die nodig waren voor de toekomst. Mooi om te zien dat dit wordt gewaar - deerd. De toch al dikke voldoende van een 8 wordt in het laatste bestuursjaar van dit college bekroond met een 9,5.’ Hoe kijkt u naar de aangekondigde kortingen op het gemeen - tefonds en het aflopen van de tijdelijke jeugdzorgmiddelen? ‘De kortingen vanuit het Rijk maken het er niet makkelijker op. Tegelijkertijd blijft het essentieel om te investeren in de stad. Om onze financiën gezond te houden, hebben we ervoor geko - zen om gerichte bezuinigingen door te voeren en daarnaast de onroerendezaakbelasting (OZB) te verhogen. Voor de jeugdzorg hebben we tijdelijk extra middelen gekregen.
Die gebruiken we om te voorkomen dat kinderen jeugdzorg nodig hebben, door te investeren in preventie en het versterken van de omgeving van het kind. Om deze aanpak tot een succes te ma - ken, zijn extra structurele middelen vanuit het Rijk noodzakelijk.’ Mocht het Rijk na 2027 geen aanvullende middelen beschikbaar stellen voor de jeugd - zorg: welke concrete maatregelen heeft Amsterdam dan voorbereid en welke impact verwacht u daarvan op voorzieningen en inwoners? ‘Het is heel simpel: gemeenten moeten vol - doende geld krijgen om hun wettelijke taken uit te kunnen voeren. Wij gaan er dus vanuit dat het Rijk gemeenten zal compenseren.’ In mei 2025 presenteerde de gemeente het Plan van aanpak verbeteren voorspellende waarde van de begroting. Welke wijzigingen zijn inmiddels doorgevoerd of worden binnenkort geïmplementeerd? En welke daarvan zou u andere gemeenten aanbevelen? ‘In deze begroting hebben we voor een aantal onderdelen ge - richt gekeken naar de wijze van begroten en naar de afwijkin - gen uit het verleden. Op basis daarvan hebben we de begroting bijgesteld met actuele prognoses en verwachten we bij het jaarverslag over 2026 minder grote afwijkingen in de cijfers.
Ook hebben we het inzicht voor de raad vergroot door beter uit te leggen op welke wijze we inschattingen maken van de verwachte inkomsten of uitgaven.’ Wordt er in Amsterdam primair begroot op basis van maat - schappelijke doelen die gerealiseerd moeten worden, of is het uitgangspunt: eerst kijken welke middelen beschikbaar zijn en vervolgens bepalen wat daarmee mogelijk is? ‘Wij hanteren geen strikt uitgangspunt bij het opstellen van de begroting. We kijken zowel naar wat de stad nodig heeft als naar de middelen die beschikbaar zijn. Onze opga- ven en ambities zijn groot – en helaas groter dan onze portemonnee. Het college maakt op basis van actuele informatie keuzes over de inzet van de beschikbare middelen.’ De investeringsopgave van de stad is groot. Hoe waarborgt het college de betaalbaarheid en financierbaarheid van de investeringen, gezien de oplopende schuld en rentelasten? ‘Ook in Amsterdam investeren we fors in de stad. Niet alleen om extra woningen te bouwen, maar juist ook in de bestaande stad, die vraagt om vernieuwing en vervanging, renovatie en – niet onbelangrijk – het geschikt maken voor inten - siever gebruik. Daar komen de opgaven op het gebied van klimaatadaptatie en de energietransitie bij, net als de noodzaak om de stad bereikbaar te houden. Maar het moet ook betaalbaar blijven, nu en in de toekomst.
Daarom heeft het college investeringsplafonds ingesteld om de groei van de schuld binnen verantwoorde grenzen te hou - den. De plafonds zijn vanuit verschillende invalshoeken vast - gesteld: financierbaarheid, betaalbaarheid en uitvoerbaarheid. Voor financierbaarheid betekent dit dat we langjarig sturen op de schuldquote.’ Heeft Amsterdam een maximale schuldpositie vastgesteld, en hoe staat de stad er nu voor? ‘We sturen op de schuldpositie op basis van de schuldquote. Op deze wijze zorgen we voor een houdbare en financierbare schuld. De nettoschuldquote neemt de komende jaren toe, omdat we als stad blijven investeren. Voor de lange(re) ter - mijn hanteren we een norm van 110 procent. In 2029 stijgt de nettoschuldquote naar 89 procent. Daarmee blijven we voor - alsnog ruim onder de streefwaarde.’ ‘ Onze opgaven en ambities zijn groot en helaas groter dan onze portemonnee’ 11 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 INTERVIEW FEMKE HALSEMA AMSTERDAM 5/32 934.526 48,0% 31,0% 93,0% -1,2% 5,6% 95,0% Klik voor Legenda LEGENDA Gemeente Inwoners Positie Solvabiliteit Landelijk gemiddelde (solvabiliteit) Netto-/gecorrigeerde schuldquote Grondexploitatie (Grex) Structurele exploitatieruimte Belastingcapaciteit
Staan er met het oog op de stijgende rente- en overheids- uitgaven aanvullende bezuinigingen op stapel voor de komende jaren? ‘In onze begroting hebben we rekening gehouden met een ver - wachte renteontwikkeling. Ondanks de stijgende rente hebben we een sluitende begroting gepresenteerd. Een van de maatregelen die we daarbij genomen hebben, is een bezuiniging op de organisatie.’ In de begroting lijkt het ravijnjaar te zijn verschoven en is de acute druk afgenomen. Ervaart u inmiddels een betere balans en samenwerking tussen Rijk en gemeenten? ‘Voor de goede orde: het ravijnjaar is door het Rijk slechts deels opgelost. Gemeenten, en ook Amsterdam, hebben zelf maatre- gelen genomen om de begroting weer in evenwicht te brengen, onder andere door bezuinigingen en het verhogen van belastingen. Voor ons is belangrijk dat we voldoende middelen van het Rijk krijgen om onze taken en gezamenlijke opgaven te realiseren. Dat evenwicht is er nog niet. Wel zie ik dat de samenwerking, bijvoor - beeld op het terrein van de jeugdzorg, is verbeterd.’ In hoeverre hebben de aankomende gemeenteraads- verkiezingen invloed gehad op de totstandkoming van de begroting 2026? ‘Niet, die hebben geen invloed gehad op de begroting. De invloed was, zoals verwacht, wel zichtbaar in het raadsdebat en bij moties en amendementen.
Daarnaast hebben we een aantal tijdelijke budgetten uit het coalitieakkoord verlengd, zodat het nieuwe college voldoende tijd heeft om eigen afwegingen te maken over het voortzetten van dit beleid.’ Welke rol ziet u voor de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) in de kabinetsformatie? ‘Als politicus in Den Haag zie je niet altijd welke gevolgen keuzes daadwerkelijk hebben voor mensen. Lokaal merk je dat direct. Bewoners komen naar het stadhuis of je ziet het in je eigen buurt. Juist daarom is het van groot belang dat de VNG er is om dat geluid in Den Haag te laten horen.’ Welk signaal zou Amsterdam willen meegeven aan het nieuwe kabinet? ‘Gemeenten zijn cruciaal bij het aanpakken van de grote vraagstukken in het land, of het nu gaat om wonen, kansenongelijkheid of migratie. Pak deze opgaven daarom samen met de gemeenten aan. En zorg voor een dui - delijke en consistente koers.’ Waar haalt u de meeste energie uit in dit werk? ‘Door in de stad te zijn en met mensen in gesprek te gaan. Langs te gaan bij mensen die zich te weinig gehoord en gezien voelen. Dan merk je waar het echt om draait. De kracht van het lokale bestuur is dat je soms concreet verschil kunt maken voor mensen. En misschien haal ik wel de meeste ener - gie uit de lintjesregen!’ ‘ Als politicus in Den Haag zie je niet altijd welke gevolgen keuzes daad- werkelijk hebben voor mensen.
Lokaal merk je dat direct’ 12 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026
CONCLUSIES & AANBEVELINGEN
BDO legde ook dit jaar weer alle gemeenten langs de meetlat. Wat blijkt? Over 2024 zijn de cijfers positief, maar de begro - tingen laten een beduidend negatiever en gemengder beeld zien. Ongeveer tweederde van de gemeenten neemt in de begroting 2026 maatregelen om de tekorten te beperken. Rapportcijfer stijgt Het gemiddelde rapportcijfer loopt dit jaar op tot een 8,4. Dat was vorig jaar nog beduidend lager: een 6,8*. De helft van deze stijging komt daadwerkelijk door een verbetering van de financiële positie van de gemeenten. De andere helft is het gevolg van een verdere verfijning van onze rekensystematiek waarin we nu het meerjarig saldo corrigeren op de solvabiliteit in plaats van dit als absolute correctie door te voeren. (Zie ver - dere toelichting op pagina 68.) Zo houden we meer rekening met de geplande inzet van reserves in de begroting. Gecorri - geerd voor deze verfijning stijgt het rapportcijfer met 0,8 punt naar een 7 ,6. Dat is nog altijd een mooie opwaartse beweging. En dat is niet verwonderlijk. In 2024 steeg de solvabiliteit licht en daalde de nettoschuldquote van gemeenten enigszins. Deze twee kengetallen hebben grote invloed op de financiële positie en wegen daardoor zwaar mee in het rapportcijfer. Tegelijkertijd laten de begrotingen voor de komende jaren een uiteenlopend beeld zien. Ruim een derde van de gemeenten begroot struc - turele overschotten.
Dat betekent dat een kleine 70% van de gemeenten nog altijd uitgaat van tekorten. Versnippering blijft Het financiële landschap van gemeenten blijft versnipperd. Er zijn 109 gemeenten met overschotten, terwijl 233 gemeenten juist te maken hebben met – per saldo – een tekort voor de ko - mende vijf jaren. Dat betekent overigens niet dat de ene groep structureel financieel gezond is en de andere niet. De verschillen worden vooral veroorzaakt door uiteenlopende begrotingskeu - zes. Zo kiezen gemeenten verschillend voor het al dan niet op - nemen van taakstellingen, het inzetten van reserves, het door - schuiven van investeringen of hanteren ze wisselende aannames voor indexatie en kapitaallasten. Dit maakt dat de prognose van de ontwikkeling van de financiele positie van gemeenten met de nodige nuance moet worden bekeken. Een gemeente met een overschot kan bijvoorbeeld investeringen en bijbehorende kapitaallasten nog niet hebben ingeboekt, terwijl een gemeente met een tekort dat mogelijk juist wel heeft ingeboekt en dus een realistischer raming toont. Deze versnippering maakt dat zowel het macrobeeld als het beeld van individuele gemeenten met de nodige nuance moeten worden bekeken.
Het ravijnjaar lijkt voorlopige gedempt, maar perspectief blijft onzeker Het ravijnjaar, dat jarenlang als een zwaard van Damocles bo - ven gemeenten hing, blijkt in de praktijk minder diep dan aan - vankelijk gedacht. Het Rijk heeft stap voor stap – incidentele – extra middelen aan het gemeentefonds toegevoegd, waardoor het gat geleidelijk kleiner is geworden. Terugkijkend zijn er en - kele belangrijke besluiten genomen, waaronder het terugdraai - en van de opschalingskorting. Over het geheel zien we vooral rekenkundige aanpassingen. In essentie is aan het onrustige financiële beeld structureel weinig veranderd. Niet voor niets is de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) kritisch op de wer - king van het gemeentefonds. De structurele spanning tussen taken en middelen blijft bestaan. Gemeenten worden nog altijd geconfronteerd met oplopende kosten en beperkte sturingsmo - gelijkheden, terwijl structurele oplossingen uitblijven. Hierdoor blijft het financiële perspectief voor de komende jaren onzeker. Jeugdzorg blijft een structureel financieel risico De jeugdzorg vormt daarbij een van de grootste fi - nanciële risico’s. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor zowel de uitvoering als de dekking van te - korten, terwijl het Rijk via wet- en regelgeving bepaalt wat er moet gebeuren.
Jeugdzorg is daarmee feitelijk een open-einderegeling: Conclusies ‘ Het gemiddelde rapportcijfer loopt dit jaar op tot een 8,4’ * In het onderzoek van vorig jaar vermeldden wij een gemiddeld rapportcijfer van 6,8. Door een verfijning van de rekensystematiek komt dit cijfer herrekend uit op een 7 ,6. 14 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 CONCLUSIES
iedere jongere die wordt aangemeld, moet worden geholpen, ongeacht de zwaarte van de zorg of de beschikbare financiële ruimte.Gemeenten kunnen slechts beperkt sturen via toegang en indicatiestelling en hebben nauwelijks invloed op de in - stroom of de inhoud van de zorg. Tegelijkertijd stijgen de kosten sneller dan de rijksbijdrage, mede door maatschappelijke ont - wikkelingen, complexere casuïstiek en een bredere doelgroep dan oorspronkelijk voorzien. Het Rijk verwacht dat gemeenten via de Hervormingsagenda Jeugd besparingen gaan realiseren. Deze zijn al in de ramingen van het gemeentefonds verwerkt. Hoewel er ruimte is voor verbetering in preventieve maatre - gelen, regionale samenwerking en indicatiestelling, is het de vraag of gemeenten deze verbeteringen binnen hun beperkte sturingsruimte daadwerkelijk kunnen realiseren. Daarmee blijft de jeugdzorg een structureel ontwrichtend element binnen de gemeentelijke begrotingen. Gemeenten grijpen in: van taakstellingen tot technische ‘workarounds’ Intussen hebben gemeenten zelf maatregelen moeten ne - men. Wij hebben alle begrotingen onderzocht en 100 daarvan extra onder de loep genomen. Daaruit blijkt dat circa 70% daadwerkelijk maatregelen heeft genomen. In de begrotingen worden beleidsinhoudelijke maatregelen opgenomen, deels in de vorm van taakstellingen. Soms wordt gebruikgemaakt van financieel-technische ingrepen.
Taakstellingen moeten zijn onderbouwd, de hardheid daarvan is niet altijd duidelijk en de realisatie vormt een risico voor de begroting. Tekorten worden daarnaast opgevangen met tijdelijke middelen, investeringen worden doorgeschoven, reserves aangesproken of afschrij - vingstermijnen aangepast. Ongeveer de helft van de gemeen - ten die maatregelen heeft getroffen, maakt gebruik van het inzetten van het surplus – het vrij besteedbare deel van de al - gemene reserve. Tegelijkertijd is er vooralsnog geen sprake van een brede, zichtbare kaalslag in voorzieningen. Wel zien we versobering die de dienstverlening en de bedrijfsvoering raken. Al deze maatregelen samen dempen het beeld zodanig dat het ravijn in de cijfers nauwelijks nog zichtbaar is. Gemeenten hebben pijnlijke keuzes vooralsnog weten te vermijden, zo lijkt het. Met de nadruk op vooralsnog. Want dit betekent niet dat er geen financiële uitdagingen meer zijn. Structurele beslissingen nog even uitgesteld Veel gemeenten hebben zich gericht op een structureel sluiten - de jaarschijf 2026, zo blijkt uit onze analyse. Het inzetten van het surplus speelt daarbij een belangrijke rol. Dit wordt door de toezichthouder als structureel aangemerkt en zo kunnen structurele beslissingen worden uitgesteld.
Met de gemeente - raadsverkiezingen in het vooruitzicht hebben colleges er voor gekozen om geen ingrijpende of gevoelige keuzes te maken die een volgend bestuur zouden belasten. De vraag blijft in hoever - re de financiële positie daadwerkelijk houdbaar is zodra de ver - kiezingsdynamiek verdwijnt en structurele knelpunten, in com - binatie met nieuwe ambities, weer volledig zichtbaar worden. Sturing is nog vooral financieel Gemeentebegrotingen worden traditioneel vooral gestuurd vanuit financiële kaders. Dat is ook niet zo vreemd, gemeenten worden immers primair beoordeeld op geld en in mindere mate op inhoud. De financiële kaders zijn dominant in het gesprek met de toezichthouder. De effectiviteit van de inzet van pu - blieke middelen is daarbij ondergeschikt. Echte inhoudelijke afwegingen over maatschappelijke doelen blijven bij gemeenten achterwege en expliciete prioritering ontbreekt. Dit laatste leidt tot planningsoptimisme. Gemeenten nemen in hun meerjaren - begroting elk jaar forse investeringsvolumes op, inclusief op - lopende schuldquotes en kapitaallasten. Maar in werkelijkheid krijgen ze die investeringen niet volledig uitgevoerd. De realisa - tie blijft elk jaar achter bij de plannen. Investeringen worden wel geraamd, maar blijken in de praktijk lastig te realiseren door beperkte uitvoeringskracht en juridische obstakels.
Zo ontstaat een begrotingsbeeld met meer beloftes dan gemeenten waar kunnen maken. Zo ontstaat een be - grotingsbeeld dat meer beloftes suggereert dan de uitvoering kan waarmaken. Dit vraagt om een an - dere wijze van sturing, die rekening houdt met haalbaarheid en betaalbaarheid van doelen, taken en ambities. ‘ Wij zien een versobering die de dienstverlening en de bedrijfsvoering raken’ 15 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 CONCLUSIES
Gemeenten investeren in sturing Gemeenten hebben nu de mogelijkheid om in hun begroting een stelpost op te nemen die rekening houdt met onderuit - putting van (kapitaal)lasten. Hiermee kunnen zij het effect van planningsoptimisme dempen. Dit helpt bij een realistischer financieel beeld, echter verandert er niets qua sturing op in - houd en prioriteiten. En juist daar zien wij een uitdaging in de wijze van begroten. Gemeenten worden zich daar, gedreven door het ravijn en de beperkingen in uitvoeringskracht, ook in toenemende mate van bewust. Trajecten als realistisch ramen en zero-based begroten, die door gemeenten zijn of worden uit - gevoerd, hebben in de praktijk nog vaak een financiële insteek, maar steeds meer ontdekken gemeenten het belang van het sturen vanuit inhoud. In de voorbereidingen op de komende ver - kiezingen zien wij dan ook dat gemeenten meer dan voorheen in beeld brengen waar en hoe zij kunnen sturen op doelen, taken en ambities. Deze investering willen zij meenemen in de wijze van begroten voor 2027 , gebaseerd op het nieuwe coalitieak - koord. Reservepositie lost niet alles op Gemeenten beschikken eind 2024 gezamenlijk over ruim € 43 miljard aan eigen vermogen. Dat is circa € 2 miljard meer dan in 2023. Dat lijkt comfort te bieden, maar suggereert al snel meer financiële ruimte dan er in werkelijkheid is.
Een groot deel van dit vermogen ligt vast: het is gereserveerd voor toe - komstige uitgaven, lopende investeringen en projecten, of voor het afdekken van kapitaallasten. Bovendien is dit vermogen niet direct liquide. In de praktijk is het vaak zo dat gemeenten voor grote uitgaven extra moeten lenen, met bijbehorende kosten. Van het totale eigen vermogen bestaat eind 2024 ongeveer € 11,5 miljard – zo’n kwart – uit de algemene reserve, het deel dat vrijer inzetbaar is. Die reserve fungeert vooral als buffer tegen risico’s, maar kan onder strikte voorwaarden ook tijdelijk worden benut om tekorten op te vangen, via de surplusregeling. Van de € 31,5 miljard aan bestemmingsreserves ligt circa € 6 miljard vast in reserves die structurele kapitaallasten dek - ken. Onzichtbare investeringsopgave maatschappelijk vastgoed Gemeenten staan bovendien voor een investeringsopgave die naar verwachting aanzienlijk groter is dan de begrotingscijfers suggereren. Niet alle maatschappelijke voorzieningen staan op de balans. Veel maatschappelijk vastgoed is in het verleden namelijk gebouwd met eenmalige middelen: grondexploitaties, verkoop van aandelen, of incidentele meevallers. Daardoor hebben die voorzieningen geen (of nauwelijks) boekwaarde.
Bovendien hoefden deze investeringen in het verleden niet verplicht geactiveerd te worden, maar mochten deze ook in een keer ten laste van het resultaat gebracht worden. Maar ze vragen wel groot onderhoud, vervanging en verduurzaming. Zo ontstaat een structurele blinde vlek: deze staat veelal niet in de begroting. Voor de investeringen die wel een boekwaarde hebben geldt dat de kapitaallasten op basis van de historische kostprijs bij lange na niet meer dekkend zijn voor toekomstige investeringen. En waar gemeenten de kapitaallasten dekken uit een bestemmingsreserve, krijgen zij er op termijn mee te maken dat deze reserve uitgeput raakt. Kortom, hier ligt een grote financiële opgave die in veel begrotingen onvoldoende zichtbaar is en waarvoor bij veel gemeenten nog geen scherp langetermijnbeleid bestaat. Gemeentebegrotingen verschillen van elkaar De ene begroting is de andere niet. Dat werd eens te meer duidelijk bij het doornemen van de gemeentelijke begrotingen. Gemeenten hanteren uiteenlopende aannames, methoden en technische keuzes. De ene verwerkt taakstellingen expliciet, de ander verstopt ze in programma’s. De ene verwerkt taakstellin - gen expliciet, de ander verstopt ze in programma’s; bovendien indexeert de ene gemeente meer dan de andere. Sommige ge - meenten ramen investeringen volledig door, anderen doen dat slechts deels.
Ook het inzetten van reserves, het opnemen van structurele risico’s en de wijze waarop onderuitputting wordt verwerkt, verschillen aanzienlijk. Hierdoor ontstaat een ver - snipperd beeld dat soms meer zegt over de boekhoudkundige keuzes van een gemeente dan over de feitelijke financiële gezondheid. Dat is jammer. Als begrotingen niet een- duidig zijn opgebouwd, kunnen gemeenteraden, provincies én het Rijk immers niet goed beoordelen hoe gemeenten er werkelijk voor staan. Het belemmert ook de echte sturing en bemoeilijkt het voeren van een inhoudelijk gesprek over taken, investeringen en financiële draagkracht. ‘ Gemeenten beschikken eind 2024 gezamenlijk over ruim € 43 miljard aan eigen vermogen’ 16 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 CONCLUSIES Uit de Kamerbrief van 3 maart 2025 blijkt dat gemeenten jaarlijks maximaal 10% van het surplus in de algemene re - serve - voor zover dit deel niet nodig is voor de afdekking van toekomstige risico’s - mogen inzetten als structureel dekkingsmiddel. Dit is toegestaan onder de voorwaarde dat de solvabiliteit, een belangrijke indicator voor de financiële gezondheid van de gemeente, groter is dan of gelijk is aan 20% en dit ook blijft.
De dreiging van het ravijnjaar, structurele jaarlijkse overschotten en omvangrijke langetermijnopgaven maken duidelijk dat een louter financieel-technische benadering van de begroting niet meer volstaat. Gemeenten moeten meer grip krijgen op de samenhang tussen hun wettelijke en maatschappelijke opgaven en de beschikbare middelen, met daarbij een sterkere focus op de lange termijn. Meer stabiliteit en voorspelbaarheid in de verhouding tussen het gemeente - fonds en het gemeentelijke takenpakket kan daarbij helpen. De begrotingsdialoog gaat vrijwel uitsluitend over het financieel kader, tekorten, taakstellingen en maatregelenpakketten. In weinig gemeenten staat centraal wat de gemeente wil bereiken en hoe publieke middelen daaraan bijdragen. Wat ook nog onvol - doende gebeurt, is het verbinden van keuzes aan een langeter - mijnvisie. Juist dat bredere perspectief is belangrijk bij het kiezen van prioriteiten. Zonder doordenking van de effecten op de lan - gere termijn bestaat immers het risico dat maatregelen nu ver - lichting bieden, maar later een zwaardere druk veroorzaken. Wij adviseren gemeenten daarom om de komende collegeperiode te gebruiken om doelgericht te herijken.
Dat begint met inzicht: welke taken voert de gemeente uit en waarom? Welke wettelijke verplichtingen gelden, welke autonome ambities heeft de ge - meente en welke maatschappelijke effecten worden nagestreefd? Een producten- en dienstencatalogus (PDC) en een opgavenpro - fiel kunnen helpen om het geheel aan taken en opgaven scherper in beeld te brengen. Niet alles kan tegelijk. Bovendien zal niet al het beleid nog altijd relevant zijn. Door doelen centraal te stel - len, kunnen gemeenten keuzes maken die logisch en uitlegbaar zijn. De begroting wordt dan het sluitstuk van beleid, in plaats van het vertrekpunt. Breng uitvoering en financiën weer bij elkaar Gemeenten maken vaak meer plannen dan zij kunnen uitvoe - ren. Daardoor blijven middelen op de plank liggen en worden overschotten gerapporteerd in de jaarrekening. Een van de oorzaken hiervan is dat financiën en uitvoering in gescheiden werelden opereren. Het opnieuw verbinden van uitvoering en financiën vraagt om een andere wijze van sturen dan thans gebruikelijk is. Denk aan prioritering vanuit inhoudelijke doe - len en haalbaarheid en realistische fasering van plannen. Door die keuzes ook in de tijd te faseren, ontstaat ruimte om bij te sturen en meer realisme toe te voegen aan de begroting. Daarbij kan de vorming van nieuwe coalities als een natuurlijk kantelpunt fungeren.
Dat is tenslotte een uitgelezen moment om prioriteiten opnieuw te bepalen, tijdpaden vast te leggen en financiële kaders expliciet te koppelen aan beleidsdoelen. Het college uitvoeringsprogramma is hiervoor een uitstekend instrument. Nu is dan ook hét moment voor gemeenten om hun sturingskracht te versterken en uitvoering en financiën weer bij elkaar te brengen. Aanbevelingen 17 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 AANBEVELINGEN
Investeer in sturingskracht om tot meer uitvoeringskracht te komen Het dichter bij elkaar brengen van financiën en uitvoering moet leiden tot een betere prioritering. Vervolgens moeten gemeenten dit ook gaan omzetten in realisatie. Dit alles in een uitdagende omgeving waarin de context nog wel eens wil veranderen. Doelen, prioriteiten en zelfs het takenpakket staan niet stil. Die zijn voortdurend in beweging. Daarom is leiderschap gevraagd, van bestuurders en de ambtelijke top. Leiderschap om tot duidelijke prioriteiten te komen – ook als de context verandert en leiderschap om de organisatie hier - langs aan te sturen. En leiderschap om expliciet te sturen op het feit dat bepaalde zaken tijdelijk geen prioriteit hebben. Daarom adviseren wij gemeenten om naast de P&C cyclus een kortcyclische sturingswijze te hanteren waarin de voort - gang en actualiteit van de doelen wordt geëvalueerd en bijgestuurd. De huidige planning-en-controlcyclus (P&C-cy - clus) is namelijk niet wendbaar genoeg om tijdig te kunnen bijsturen: begrotingen worden ruim van tevoren vastgesteld en afwijkingen worden pas laat zichtbaar in rapportages. Daardoor ontstaat het risico dat gemeenten pas reageren wanneer de ruimte al sterk is ingeperkt. Wanneer die stu - ringskracht als gevolg van daadkrachtig leiderschap en flexi - bele sturing toeneemt, neemt ook de uitvoeringskracht toe.
Daardoor wordt immers sneller duidelijk wat wel en geen prioriteit heeft en wat op enig moment wel of niet kan wor - den gerealiseerd met de schaarse capaciteit en middelen die voorhanden zijn. Kwaliteit en eenduidigheid van begrotingen moeten omhoog De informatiewaarde van gemeentebegrotingen varieert be - hoorlijk. Ons advies is dat er een veel duidelijker en uniformer begrotingskader komt voor gemeenten. Dat begint bij het ver - plicht opnemen van alle relevante financiële uitgangspunten: welke indexaties zijn er gebruikt? Welke taakstellingen zijn ver - werkt? Welke investeringen zijn structureel doorgerekend? Welk realisatiepercentage wordt verwacht? Hoe wordt omgegaan met onderuitputting, reserves en kapitaallasten? En welke acti - va staan níet op de balans, terwijl ze wel onderhouden moeten worden? Door deze elementen verplicht in de begroting op te nemen, kunnen gemeenteraden beter beoordelen wat er echt speelt en kunnen provincies en het Rijk risico’s scherper in beeld brengen. Zo wordt ook zichtbaar wanneer begrotingen te optimistisch zijn of belangrijke kostenposten buiten beeld blijven. Zo ont - staat een solide basis voor een realistischer financieel ge - sprek, zowel lokaal als landelijk. Provincies zouden hier een ‘ De informatiewaarde van gemeentebegrotingen varieert behoorlijk’ 18 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 AANBEVELINGEN
rol in kunnen spelen door kritischer toezicht te houden op de begroting, terwijl de VNG samen met gemeenten kan toewer - ken naar een meer uniform begrotingskader. Maak registers om de vervangings- en investeringsopgave van maatschappelijk vastgoed structureel zichtbaar te krijgen in de begroting Een van de onderwerpen die wat ons betreft prominent thuis - hoort in de begroting is de langjarige investeringsopgave. Som - mige gemeenten hebben grote delen van hun maatschappelijk vastgoed – zwembaden, sporthallen, ontmoetingscentra, scho - len, culturele voorzieningen – niet op de balans staan, omdat deze ooit met eenmalige middelen zijn gefinancierd. Daardoor blijven de toekomstige vervangingskosten bij veel gemeenten volledig buiten beeld in de begroting. Voor een goed financieel inzicht is het noodzakelijk dat gemeenten hun langetermijnop - gaven systematisch in kaart brengen, bijvoorbeeld met behulp van registers. Deze geven inzicht in investeringen en vervan - gingsopgaven voor de komende tien tot twintig jaar. Daarbij moeten gemeenten niet alleen kijken naar de beschikbare begrotingsruimte, maar ook rekening houden met inflatie en toekomstige kapitaallasten. Het gaat bovendien niet alleen om dekking in begrotingstermen, maar ook om de vraag hoe investeringen worden gefinancierd en wat dat betekent voor schuld, de schuldquote en kapitaallasten.
Alleen met dit integrale inzicht kunnen gemeenten zien wat financieel nodig is voor de instandhouding van de maatschappelijke voorzieningen. Op basis daarvan kunnen zij dan houdbare en uitlegbare keuzes maken. Het lijkt ons raadzaam dat de VNG en toezichthouders hier eenduidige kaders voor opstellen. Herzie werking van het gemeentefonds op onderdelen De huidige verdeling van verantwoordelijkheden tussen Rijk en gemeenten werkt onvoldoende, zo blijkt ook uit de publicatie van de ROB, getiteld ‘Rot in het fundament van het gemeentefonds’. Taken, middelen en beleidsvrijheid zijn volgens de ROB uit balans geraakt, waardoor sturing en ver - antwoording tekortschieten. In januari 2026 heeft de minis - ter reactie gegeven waarin hij enerzijds de tekortkomingen in de financiële verhoudingen erkent en aangeeft dat ge - meenten voor sommige taken een uitvoeringsloket van het Rijk lijken. Anderzijds geeft hij aan de aanbevelingen van de ROB niet over te nemen. Wij stellen een tussenweg voor. Waar wij gemeenten adviseren om een betere relatie tussen doelen en middelen te leggen, geldt dat wat ons betreft ook voor de middelen die in het gemeentefonds zijn opgenomen. De uitvoerbaarheidstoets blijft daarvoor wat ons betreft een goed instrument. Niet alleen voor nieuw beleid, maar ook voor pe - riodieke evaluatie van de financiering van bestaand beleid.
Dit als verdieping op het periodieke onderhoud van het gemeen - tefonds. Wat wel voorkomen moet worden is het streven naar een sterke 1 op 1 koppeling tussen taken en middelen in het gemeentefonds. Dit kan de beleidsvrijheid van gemeenten verder inperken en kan leiden tot nog meer spreadsheet discussies over het gemeentefonds. Daarnaast vinden wij ook dat het tijd is om het stelsel breder te over - wegen. Vooral dat risico’s beter worden belegd, op basis van stuurbaarheid. Het belangrijkste voorbeeld is de jeugdzorg. Horen gemeenten verantwoordelijk te zijn voor uitzonderlijk dure casussen als zij daar niet op kunnen sturen? Is er in het stelsel ruimte te vin - den voor het centraal organiseren en bekostigen van voorzieningen? ‘ De huidige planning-en-control- cyclus is te traag om tijdig te kunnen bijsturen’ 19 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 AANBEVELINGEN
Het onzichtbare gevaar van grote achterstanden Michiel Dijkstra Clustercoördinator BZK Walter Huith Strategisch adviseur programma Venster ICTU Peter van Zoest Teamleider gemeente- financiën VNG Dennis van der Graaf Concerncontroller gemeente Alphen aan den Rijn Frank Maas Concernstrateeg financiën gemeente Venlo Rob Klok Concerncontroller gemeente Assen Victor Frequin Wethouder gemeente Ouder-Amstel Adriaan van der Wulp Wethouder gemeente Hoeksche Waard 20 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 RONDETAFELDISCUSSIE BDO bracht vertegenwoordigers van gemeenten, het Rijk en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) samen voor een rondetafelgesprek over de ge - meentelijke financiën. Dat leverde een geanimeerde discussie op: over de noodzaak van duidelijke prioritei - ten en realisme, en over de groeiende mismatch tussen uitvoering en financiën.
De financiële positie van gemeenten staat al jaren onder span- ning. Opgaven groeien sneller dan middelen, het sociaal domein blijft grillig, en de politieke onvoorspelbaarheid is voor vele gemeenten een voortdurende zorg. De eerste stelling gaat dan ook over het feit dat er een verkiezingsjaar aankomt en dat daardoor, afgezien van de meicirculaire, in de begroting niet veel is veranderd. Sommige gemeenten hebben in 2025 inderdaad bewust ‘rust gehouden’: geen nieuw beleid, geen grote koerswij- zigingen en vooral technische bijstellingen. ‘Je legt geen nieuwe ambities vast vlak voor een wisseling van de wacht’, aldus Victor Frequin, wethouder in de gemeente Ouder-Amstel. Frank Maas, concernstrateeg financiën in Venlo, herkent dat de begroting in aanloop naar de verkiezingen bewust sober is gehouden: ‘Er zijn nauwelijks ambities of nieuw beleid toegevoegd. We richten ons vooral op het afmaken van lopend beleid. Maar de middelen uit de meicirculaire hebben we wél hard nodig om de autonome ontwikkelingen die gewoon doorgaan het hoofd te kunnen bie- den.’ Een vloek en een zegen Anderen herkennen zich minder in de stelling. Assen en Alphen aan den Rijn namen juist een aantal belangrijke structurele maatregelen.
Rob Klok, concerncontroller bij de gemeente Assen, vertelt dat zijn gemeente een aantal grote investe - ringsopgaven in gang heeft gezet, simpelweg omdat dit het juiste moment was om knopen door te hakken. Alphen aan den Rijn geeft een vergelijkbaar beeld. Concerncontroller Dennis van der Graaf: ‘We moesten nog concrete plannen uitwerken voor een aantal taakstellingen uit de begroting 2025–2028. Daarnaast moesten we in de begroting 2026 een realistische raming van de jeugdkosten opnemen en een verhoging van de OZB doorvoeren. Omdat de begroting 2026 niet structureel sluitend was, moesten we aannemelijk maken dat de begroting vanaf 2029 wel weer structureel in evenwicht zou zijn. Dan kun je niet zeggen: we wachten tot na de verkiezingen.’ Maas benadrukt nog dat het verkiezingsjaar het beeld enigszins dempt: ‘Als dit géén verkiezingsjaar was geweest, was de op - gave voor gemeenten veel groter geweest. De autonome kos - tenontwikkeling loopt immers gewoon door, net als de inves - teringsopgaven. Op termijn lopen we daar echt op leeg.’ Peter van Zoest, teamleider gemeentefinanciën bij de VNG beaamt dit: ‘De verkiezingen leken een vloek maar blijken een zegen. Er is weinig nieuw beleid.
Anders waren de tekorten aanzienlijk groter geweest.’ ‘ Je legt geen nieuwe ambities vast vlak voor een wisseling van de wacht’ Victor Frequin wethouder gemeente Ouder-Amstel ‘ We hebben bewust een aantal grote investerings opgaven in gang gezet’ Rob Klok concerncontroller gemeente Assen ‘ De verkiezingen leken een vloek, maar blijken een zegen’ Peter van Zoest teamleider gemeentefinanciën VNG De GOUDEN TIP van Victor Frequin ‘ We moeten zorgen dat uitvoering voorop komt te staan. Strak sturen, minder beleid, betere uitvoering. Daar winnen inwoners én gemeenten het meest bij.’ De GOUDEN TIP van Rob Klok ‘ Durf veel meer focus aan te brengen. We doen nu te veel din- gen tegelijk, waardoor we niet overal de juis- te kwaliteit kunnen leveren. Dan lopen za- ken uit in tijd en bud- get. Meer focus leidt tot meer resultaat in kortere tijd. Kies wat echt werkt en doe dat goed.’ 21 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 RONDETAFELDISCUSSIE
Onzichtbaar gevaar Tijd voor de tweede stelling: ‘Op het probleem van de jeugdzorg na hebben we in de begroting eigenlijk geen probleem meer.’ De tafel is het unaniem oneens met deze stelling. De jeugdzorg is een groot en urgent probleem, maar het is zeker niet het enige. Onder de begroting ligt een veel grotere, vaak onzichtbare laag van risi - co’s, achterstanden en structurele druk die nog niet in de cijfers tot uiting komt. Van der Graaf legt uit dat de toekomstige vervanging van bestaande gebouwen en de openbare ruimte op termijn leidt tot aanzienlijke kostenstijgingen. In het verleden zijn deze kosten in één keer genomen: de eerste aanleg van de openbare ruimte werd gedekt uit de grondexploitatie en investeringen met maatschappe - lijk nut werden in het jaar van investeren volledig als last geboekt of gedekt uit reserves. ‘Hierdoor hebben deze bezittingen nu geen boekwaarde en zijn er geen kapitaallasten voor deze activa in de begroting verwerkt’, vervolgt hij. Dit betreft mogelijk meer dan de helft van het bezit. Bij vervanging volgt echter alsnog de rekening, waardoor de toekomstige kapitaallasten tientallen miljoenen hoger kunnen uitvallen dan het huidige niveau in de begroting 2026-2029. ‘Voor riolering wordt in een gemeentelijk plan nog zestig jaar vooruitgekeken, maar voor maatschappelijk vastgoed in de begroting vaak maar vier jaar.
Het gevolg: panden met een boekwaarde van nul, maar een vervangingsopgave van miljoenen,’ aldus Van der Graaf. Walter Huith, strategisch adviseur programma Venster bij het ICTU benadrukt het onzichtbare gevaar van grote achterstanden. ‘Veel gemeenten zitten nog in het oude denken dat investeringen wel worden gedekt door subsidies of grondopbreng - sten. Die tijd is voorbij. En in tal van domeinen – wegen, bruggen, riolering, maatschappelijk vastgoed – zijn gemeenten vooral bezig grote achterstanden weg te werken, terwijl de uitvoeringskracht structureel tekortschiet. Daar word ik wel zenuwachtig van.’ Uitvoering is niet bij te benen Maas schetst hoe gemeenten op de middellange termijn worden teruggedrongen in hun slagkracht. ‘De maatschappelijke opgaven en verwachtingen van het Rijk blijven onverminderd staan, maar zonder een volledig (financieel) arrangement. Daardoor wordt de uitvoering moeilijker, gefragmenteerd en op de (middel)lan- ge termijn financieel vrijwel onhoudbaar.’ Frequin verwoordt het heel duidelijk: ‘Het lukt gewoon niet om de taken uit te voeren.’ Gemeenten die snel groeien hebben hier als eerste mee te maken. Adriaan van der Wulp, wethouder financiën, noemt het voorbeeld van Hoeksche Waard, waar 2.500 woningen worden gebouwd.
‘Dat betekent 10.000 m² maatschappelijk vastgoed, duizenden nieuwe inwoners en binnen enkele jaren forse uitbreidingen van ‘ Veel gemeenten zitten nog in het oude denken dat investeringen wel worden gedekt door subsidies of grondopbreng- sten - die tijd is voorbij’ Walter Huith strategisch adviseur programma Venster (ICTU) ‘ We dekken structurele lasten met incidenteel geld, terwijl het gemeente- fonds niet meegroeit’ Adriaan van der Wulp wethouder financiën gemeente Hoeksche Waard De GOUDEN TIP van Adriaan van der Wulp ‘ Doorbreek de reflex om altijd maar door te gaan. Eerst weg- werken wat al op tafel ligt, dan ontstaat er lucht en kun je nieuwe dingen oppakken. Ech- te prioritering vraagt lef: niet alles kán, niet alles hoeft.’ 22 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 RONDETAFELDISCUSSIE
voorzieningen waarvan de kapitaallasten nog niet zijn doorgere - kend. Vaak worden nieuwe accommodaties tijdelijk gefinancierd uit reserves, maar daarmee worden structurele lasten gedekt met inci - denteel geld. En het gemeentefonds groeit niet in hetzelfde tempo mee.’ Huith vult nog aan dat inzichten over vervanging en vertragin - gen alleen waarde hebben als ze tussen afdelingen worden gedeeld, en dat gemeenten geen vier maar tien tot twintig jaar vooruit moe - ten kunnen kijken. Van Zoest waarschuwt nog dat het frame van ‘alleen jeugdzorg is een probleem’ gevaarlijk is: ‘Dan doe je alsof het stelsel verder gezond is en dat er geen fundamentele onzekerheid bestaat over het gemeentefonds. Beide zijn helaas niet waar.’ Tijdelijke opluchting Tijd om de verhoudingen tussen Rijk en gemeenten te polsen. De derde stelling luidt dan ook dat na de Voorjaarsnota 2025 de kou tussen Rijk en gemeenten wel uit de lucht is. De tafel signaleert dat de sfeer tussen beide partijen weliswaar is verbeterd, maar niemand vindt dat de kou écht verdwenen is. Van Zoest benadrukt dat het zogenoemde ravijnjaar weliswaar is gedempt, maar dat dit hooguit een tijdelijke opluchting vormt. ‘Belangrijke dossiers blijven liggen: te lage prijscompensaties, onzekerheid over structurele middelen en bovenal een jeugdstelsel dat nog steeds niet is opgelost.
En dan staat er nog een lijst open van toezeggingen en ‘spuks’ die later hun financiële beslag krijgen. Ook de herijking van het gemeentefonds is een onzekere factor voor gemeenten.’ Vorst in de grond ‘De kou is uit de lucht, maar de vorst zit nog in de grond’, reageert Van der Wulp droogjes. Klok geeft de bestuurlijke realiteit weer: ‘Mijn wethouder ervaart de kou nog wel degelijk. Ons probleem is niet opgelost. De hete aardappel is weer vooruitgeschoven. Er is nog steeds geen balans tussen wat we krijgen en wat we moeten doen.’ Andere deelnemers delen die zorg. Michiel Dijkstra, clustercoördi - nator BZK benadrukt dat jeugd het grootste probleem blijft in de begroting en dat dit alleen in gezamenlijkheid kan worden opgelost. ‘Het kabinet heeft gemeenten hard nodig, en omgekeerd. We moe - ten in gesprek blijven’, aldus Dijkstra. Te weinig aandacht voor de wereld achter de cijfers Een van de deelnemers vraagt aan de VNG of er nu structureel iets verandert aan de financiering. Van Zoest: ‘Vanaf 2028 of 2029 gaat een deel van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en Jeugd waarschijnlijk naar een bijzondere fondsuitkering. Die wordt dan uit de algemene uitkering gehaald; dat geeft rust.
Maar de ‘ Belangrijke dossiers blijven liggen: te lage prijscompensaties, onzekerheid over structurele middelen en bovenal een jeugdstelsel dat nog steeds niet is opgelost’ Peter van Zoest teamleider gemeentefinanciën VNG ‘ Het kabinet heeft gemeenten hard nodig, en omgekeerd. We moeten in gesprek blijven’ Michiel Dijkstra cluster coördinator BZK De GOUDEN TIP van Peter van Zoest ‘ Gemeenten en Rijk moeten eindelijk het fundamentele gesprek voeren over taken, middelen en risico’s. Alleen met een helder stelsel krijg je stabi- liteit. Het ravijnjaar is gedempt, maar de echte oplossing zit in een structureel, toereikend gemeente- fonds.’ De GOUDEN TIP van Michiel Dijkstra ‘ We moeten veel con- sequenter uitgaan van uitvoerbaarheid. Past een maatregel, wat kost het, en kunnen we het waarmaken? Praat met de mensen in de uitvoering. Dáár zie je wat er kan met de middelen die we hebben.’ 23 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 RONDETAFELDISCUSSIE
kernvraag blijft: wat zijn precies de taken van gemeenten, welke middelen horen daarbij en hoe worden de risico’s verdeeld?’ Van der Graaf vult aan dat gemeenten nog worstelen met de koppeling tussen beleid en financiën. ‘Het gaat niet alleen over geld. Geld is slechts een middel om maatschappelijke doelen te realiseren. Het gaat over de leefwereld achter de cijfers: hoe ontwikkelen jeugdi - gen zich, welke doelen stellen we, en hoeveel verantwoordelijkheid leggen we bij gemeenten?’ Het is een probleem dat ook de anderen herkennen. Cijfers staan vaak op zich en hebben nauwelijks of geen relatie met de ‘echte wereld’, de inhoud. Niet groeien, maar uitvoeren De vierde stelling roept veel herkenning op aan tafel: ‘Het loopt bij gemeenten helemaal uit de hand met opgaven, ambities, nieuw be - leid, groei formatie. Het is niet meer beheersbaar.’ Huith steekt van wal: ‘Als je alleen al kijkt naar de toename van de bevolkingsgroei, en het feit dat één op de zeven jongeren nu in de jeugdzorg zit, dan maak ik me grote zorgen. We innoveren niet genoeg en het grootste deel van de formatiegroei zit in beleidsmakers.
Wat nu als we eens níet verder groeien, maar vooral gaan uitvoeren?’ Maas ziet dat nieuw beleid vaak als bedreiging wordt gezien, terwijl het vooral zou moeten draaien om effectiviteit: ‘Het gaat niet om het stapelen van nieuwe ideeën, maar om de vraag: draagt dit bij aan onze doelstel - lingen? Zo nee, dan niet. Dat biedt ook ruimte om te innoveren.’ Er is geen stopknop Toch lukt het gemeenten nauwelijks om zaken die niet bijdragen te stoppen. Huith: ‘Als een gemeente eenmaal een project begint, is het bijna onmogelijk om de stopknop in te drukken.’ Voor Fre - quin zit het probleem vooral in de uitvoering: ‘We krijgen het daar gewoon niet bij elkaar. Ook ik ben voor minder beleid en betere uitvoering. Kleinere gemeenten kunnen de opgaven en ambities steeds moeilijker bijbenen. Tegelijkertijd zitten grotere gemeenten met het tegenovergestelde dilemma: Ze moeten groter worden omdat het anders niet meer kan, maar dan sta je ook verder af van je inwoners.’ Klok vindt de stelling te negatief: ‘Er gaat ook heel veel goed bij gemeenten. Tachtig tot negentig procent loopt gewoon in de pas. We moeten alleen uitkijken dat we niet te veel op ons bordje nemen.’ Bijval komt van Dijkstra, die erkent dat ge - meenten veel leveren, maar ‘óók nog veel ambities en taken heb - ben waar ze niet geheel aan toekomen.’ Scherpere keuzes maken en bijsturen Terug naar de politiek.
De laatste stelling gaat erover dat de ko - mende coalitievorming een kans biedt om echt prioriteiten te stel - len en zaken te benoemen die gemeenten in de ijskast gaan zetten omdat ze die toch niet kunnen waarmaken. De deelnemers zijn het erover eens dat de nieuwe coalitievorming een unieke kans biedt om scherpere keuzes te maken, maar niemand gelooft dat dit ‘ Gemeenten worstelen met de koppe- ling tussen beleid en financiën’ Dennis van der Graaf concerncontroller gemeente Alphen aan den Rijn ‘ Het gaat niet om het stapelen van nieuwe ideeën, maar om de vraag: draagt dit bij aan onze doel stellingen?’ Frank Maas concernstrateeg financiën gemeente Venlo De GOUDEN TIP van Dennis van der Graaf ‘ Ga weg van het den- ken in geld alleen. Werk aan een gedeel- de, langetermijnvisie met raad, college, organisatie én de sa- menleving en vertaal die naar korteter - mijnresultaten. Stuur op maatschappelijke opgaven: de leefwe- reld eerst, de cijfers daarna.’ De GOUDEN TIP van Frank Maas ‘ We moeten af van het keurslijf aan de voor - kant. Laat inhoud, doeltreffendheid en doelmatigheid leidend zijn, met flexibele ka- ders en betere effec - trapportages. Koppel middelen aan doelen en effecten - dan wordt beslissen mak - kelijker, transparanter en beter uitlegbaar.’ 24 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2026 RONDETAFELDISCUSSIE