Agendabundel

Bundel - Raadsinformatiebijeenkomst van 17 december 2024 1

Beleidsnota Luchtkwaliteit Tijd: 19:30-21:30 Locatie: Oude Stadhuis Beleidsterrein Energie, Duurzaamheid, vastgoed en wonen Portefeuillehouder: Wethouder Oosters Agendeerders, 1. Joost Vasters, D66 2. Gertjan te Hoonte, VVD 3. Rachel Heijne, GroenLinks 4. David Bosch, UtrechtNu! 5. Lars van Rooij, Student & Starter 6. Nando Temming, Stadsbelang Utrecht 7. Louise de Vries, Partij voor de Dieren 8. Gert Dijkstra, EenUtrecht Motivatie: Eind oktober is het nieuwe raadsvoorstel Beleidsnota Luchtkwaliteit gepubliceerd. Deze RIB heeft als doel om het raadsvoorstel met ambtenaren en andere organisaties te bespreken, om beter inzicht te krijgen in de doelstelling en maatregelenpakket in het raadsvoorstel. Deze RIB dient ook deels als technische sessie waarbij betrokken ambtenaren een toelichting geven op het raadsvoorstel. Vragen die hierbij beantwoord moeten worden: 1. Hoe verhouden de Utrechtse ambities zich tot (inter)nationale normen? (welk deel van de maatregelen is nodig voor de EU-norm en welk deel voor de WHO-norm?) 2. Wat zijn de verwachte effecten van de belangrijkste maatregelen? 3. Hoe doelmatig zijn de maatregelen? 4. Hoe staat het met het draagvlak onder inwoners? 5. Wat is het effect op draagvlak? 6.

Wat zijn de verwachte kosten? WEB infoblad 1 Presentatie NHK Utrecht 17 december 2024 RIB Utrecht 17 dec 2024 241217_Luchtkwaliteit_raadsinformatie_gemeente Utrecht_GGDrU_Jeroen de Hartog Presentatie Technische sessie beleidsnota Luchtkwaliteit – 17 december 2024

Luchtkwaliteit Basisinformatie Datum Gespreksleider Tijd Zaal Werkvorm Portefeuillehouder Vervolg

17 December 2024 Cees Bos 19:30-21:30 Stadhuishal Technisch/ Regulier Wethouder Oosters De gemeenteraad debatteert over dit onderwerp tijdens de vergadering van de commissie: Energie(transitie). Duurzaamheid, Vastgoed en Wonen De raad besluit in principe hier over tijdens de eerstvolgende raadsvergadering. Wilt u nog informatie delen met raadsleden, stuur dit naar raadsinformatiebijeenkomst@utrecht.nl Website gemeente en facebook 15 Deelnemers, Longfonds,GGD, RIVM, ANWB, Centrum Management Utrecht (CMU) Haarden- en kachelbranche (NHK)

Links naar Deelnemers

Programma - Toelichting ambtenaren ("TS") - ca. 45 min (inclusief technische vragen) - Presentaties belanghebbende organisaties - max 5 min per organisatie - ca. 30 min totaal - Inspreken aanwezige inwoners/organisaties - max 2 min p.p. - ca. 15 min totaal - Q&A raadsleden richting organisaties - ca. 30 min

1

Motivatie Eind oktober is het nieuwe raadsvoorstel Beleidsnota Luchtkwaliteit gepubliceerd. Deze RIB heeft als doel om het raadsvoorstel met ambtenaren en andere organisaties te bespreken, om beter inzicht te krijgen in de doelstelling en maatregelenpakket in het raadsvoorstel. Deze RIB dient ook deels als technische sessie waarbij betrokken ambtenaren een toelichting geven op het raadsvoorstel.

Agenderende Fracties 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Joost Vasters, D66 Gertjan te Hoonte, VVD Rachel Heijne, GroenLinks David Bosch, UtrechtNu! Lars van Rooij, Student & Starter Nando Temming, Stadsbelang Utrecht Louise de Vries, Partij voor de Dieren Gert Dijkstra, EenUtrecht

2

WIE/WAT IS DE NEDERLANDSE HAARDEN EN KACHELBRANCHE Brancheorganisatie voor producenten, importeurs en installateurs van lokale verwarmingstoestellen en toebehoren ([bio]gas, elektriciteit, hout, houtpellets). Bevorderen van kwaliteit van producten en installaties (overheid geaccrediteerde opleidingen: DE-installateur, COcertificering), Marktonderzoek, installatie techniek, Kennispartner (RIVM, TAUW, NEN, BZK, IenW, etc.) 130 bedrijven lid. (300 bedrijven sector/7.500 medewerkers).

BIJDRAGEN AAN ZIEKTELAST*

Bron RIVM 2024

WAT IS HET PROBLEEM? Verbeteren van de luchtkwaliteit (met name fijnstof) t.b.v. volksgezondheid. 3 begrippen: Emissielast: emissie aan fijnstof uit bronnen (PM 2,5). (theoretisch model). Achtergrondconcentratie: gemiddelde concentratiefijnstof in de buitenlucht. (meetstations) Blootstelling: de mate waarin een persoon fijnstof inademt. (specifiek onderzoek).

90% van de blootstelling aan fijnstof (UFP) vindt binnenshuis plaats (TNO). Voorbeeld roken: Emissielast zeer laag, achtergrondconcentratie zeer laag, blootstelling zeer hoog (voor roker en meeroker). Voorbeeld wegverkeer: Emissielast zeer hoog, achtergrondconcentratie zeer hoog, blootstelling zeer hoog (bij langdurig verblijf op of naast drukke wegen). Voorbeeld houtstook: Emissielast hoog (6%), achtergrondconcentratie laag (2-4%), blootstelling afhankelijk van lokale omstandigheden (openhaard, oude kachel hoog).

UTRECHT UITGELICHT* 8,9% van de woningen in Utrecht stookt hout (binnenshuis). Landelijk is 13%. Bovengemiddeld aantal openhaarden (41%). Landelijk is 22%. 70% van emissies (houtstook binnenshuis) in Utrecht is afkomstig van 6.027 openhaarden en maar 30% van toestellen (8.820) (Emissieregistratie)

*RIGHT Marktonderzoek oktober 2024

BELANGRIJKE OVERWEGINGEN Goedkoopste oplossing niet altijd de beste, omdat:

Bijdrage houtstook aan hernieuwbare energie is substantieel. Na energiecrises, mind-shift bij consument richting huisverwarming met haardhout- en houtpellets. Prijs energie leidend! Burger moet zich voorbereiden op onzekere tijden (uitval-, sabotage energienetwerk). Gebruiker zal alternatieve brandstof zoeken (bruinkoolbriq, afval, papierbriq., e.d.) Betrouwbare overheid. Kort geleden nog gaf het Rijk en gemeente Utrecht subsidie op Ecodesign toestellen. Emissies kunnen met 70-85% worden teruggebracht (<1% van gemiddelde achtergrondconcentratie) zonder verbod met meer draagvlak. Innovatie gaat verder.

OPLOSSINGEN Handhaven op reeds bestaande regelgeving (Bbl). Saneren openhaarden (inzethaard). Uiterlijk 2030 gesaneerd. Oude beestjes vervangen (vóór 2000) door Ecodesign toestellen uiterlijk 2030. Stooktrainingen in Utrecht hervatten. Installatie/3-jaarlijkse inspectie/onderhoud DEinstallateur. Resultaat 72% emissieverlaging in 2030 (zie berekening brief)

Gezonde lucht voor iedereen RIB Utrecht 17 december 2024 Sarike Verbiest

Longfonds en luchtkwaliteit

Voorkomen dat mensen met een longziekte nog zieker worden van ongezonde lucht 1,2 miljoen mensen

Voorkomen dat kinderen (en volwassenen) ziek worden van ongezonde lucht

1 op de 6 kinderen met astma

18% van de mensen met longkanker

Kinderen met astma • In Utrecht komen er ieder jaar 59 kinderen met astma bij door luchtvervuiling • Zij kunnen minder naar school • Zij kunnen minder sporten • Later in het leven een lagere arbeidsproductiviteit

Maatschappelijke kosten • Extra ziekteverzuim door astma kost €1.200 p.p. jaar • Luchtvervuiling kost Utrecht ~ €400 miljoen zorg en gezondheidsschade per jaar

Emissies verkeer omlaag brengen

• Gezondere leefomgeving voor burgers • Stedelijke gebieden met lage-emissie-zones dragen bij aan minder astma bij kinderen • Schoon en emissieloos bouwen

Impact van houtstook • Houtstook tegengaan, verbetert luchtkwaliteit in directe leefomgeving aanzienlijk • Heeft gemeente direct zelf invloed op • Verbod op houtstook veruit meest effectieve maatregel om fijnstof te verminderen

Bron: CE-Delft, 2024

Houtkachel of open haard?

Last als buren hout stoken?

4,4% 4,5% 11,7% Nee

55,6%

Ja, ik maak mij zorgen over de kwaliteit van de lucht of het milieu

26,9%

Ja, ik maak mij zorgen over mijn gezondheid en die van mensen om mij heen

22,3%

Ja, ik vind de geur niet prettig

18,7%

79,4% Ja, ik heb hierdoor gezondheidsklachten

12,3%

Ja Nee

Ja, andere reden

3,7%

Nee, maar ik heb er wel een Nee, maar ik ben wel van plan om er een te kopen en te gebruiken Bron: vragenlijstonderzoek gemeente Utrecht DenkMee Luchtkwaliteit

Gezelligheid en gezondheid • Gezond stoken bestaat niet. • Vergroot de kans op longziekten, hart- en vaatziekten en kanker. • Grijpt fors in op persoonlijke levenssfeer van mensen die er ziek van worden. • Driekwart stookt vanwege gezelligheid. Daar bestaan alternatieven voor. Voor ademen niet.

Voor gezonde longen. Voor gezonde lucht. Voor iedereen.

Luchtverontreiniging en Gezondheid raadsinformatie gemeente Utrecht 17-12-2024

Dr. ir. Jeroen de Hartog Adviseur Milieu en gezondheid (MMK) GGD regio Utrecht

G ge ebo w or ic te ht O lo ntw ng ik fu ke nc lin lo tie g ng on ts Al te le ki rg ng ie ,a st Lo m ng a Fu nc tie CO PD In bl flam oe dd ma ru tie k , Lo ng ka nk er Ha be rti ro nfa er rc te t, St er fte

Levenslange blootstelling aan fijnstof (10-25 m3/dag)

Van verschillende grootte

Fijn stof = klein stof

PM10 = <10 µm PM2,5 = <2,5 µm Ultrafijn= <0,1 µm (100 nm)

Waar komt fijnstof in de longen terecht?

Fijn stof in de longen

van luchtverontreiniging

Gezondheidseffecten

Ziektelast in Nederland

van luchtverontreiniging

Gezondheidseffecten

Fijn stof (PM10 / PM2,5)

Ziektelast in Nederland

van luchtverontreiniging

Gezondheidseffecten

….door blootstelling PM2.5 en NOx

van luchtverontreiniging

Gezondheidseffecten

Ziektelast in Amsterdam

Berekening voor Amsterdam op basis van luchtkwaliteit 2022 in meetnet

EU 2030

WHO 2021

Relatief risico op overlijden (mortaliteit)

van luchtverontreiniging

Gezondheidseffecten

Geen veilige grenswaarde voor fijn stof

Uitgaven per gewonnen levensjaar in euro’s (logaritmische schaal)

Uit: RIVM 2014: Gezondheid en veiligheid in de omgevingswet

Bron maatregelen

Verkeer

en luchtverontreiniging

Afstand tot drukke verkeerswegen

Beleid luchtkwaliteit

Verbeteren luchtkwaliteit

• Leidt altijd tot gezondheidswinst (óók onder de norm) • Geen drempelwaarde fijn stof • Op individueel niveau vaak herstel na verbeteren luchtkwaliteit

Technische Sessie beleidsnota Luchtkwaliteit 17 december 2024

17 december 2024 Team luchtkwaliteit

Utrecht.nl/

Luchtkwaliteit s

t ko h c u l

nde inter) o z e Ong ljard (Po i 18 m

land r e d t Ne

Slech t grote e luchtkw r a ernst e kans op liteit gee ft ig i Coro e ziekte nfectie e n door na (R IV M)

Lucht in Nederland schoner: 'Maar het is nog lang niet genoeg' ight l n gree in the l a fin rds s a e v d i n cil g ten sta n u Co engh EU) r e t d s n to d va a a R EU (

Inhoud • Gezondheidseffecten luchtverontreiniging • Luchtkwaliteit in Utrecht, vergeleken met de EU grenswaarden en WHO advieswaarden • Effectiviteit van maatregelen • Draagvlak voor maatregelen • Toelichting maatregelenpakket

Wat is luchtverontreiniging? De aanwezigheid van stoffen in de lucht die – op zichzelf of samen met andere stoffen – schadelijk zijn voor de gezondheid. De belangrijkste stoffen waar wij ons op richten:

• PM2,5 en PM10 (fijnstof) • NO2 (stikstofdioxide) CO2 is niet schadelijk voor de gezondheid, maar luchtmaatregelen dragen wel bij aan vermindering van de CO2 uitstoot en de klimaatopgave

Utrecht t.o.v. Nederland (2021)

Bron: Air quality statistics - European Environment Agency (europa.eu) en Atlas Leefomgeving, 2021

Effect op gezondheid

Effect op gezondheid  Blootstelling aan luchtverontreiniging leidt altijd tot gezondheidsschade, ook zonder ervaren overlast.

 Overlast zelf kan ook leiden tot gezondheidsschade.

 Vermindering kwaliteit van leven Infographic Gezondheidseffecten van Luchtvervuiling (september 2023) Bron: Schone Lucht Akkoord

EU grenswaarden en WHO advieswaarden Stof

EU-grenswaarden < 2030

EU-grenswaarden > 2030

WHO-advieswaarden

NO2

40 µg/m3

20 µg/m3

10 µg/m3

PM10

40 µg/m3

20 µg/m3

15 µg/m3

PM2,5

25 µg/m3

10 µg/m3

5 µg/m3

EU grenswaarden

WHO advieswaarden

• Wettelijk verplicht en onlangs aangescherpt

• Gezondheidswaarden

• Haalbaar met aanvullende maatregelen

• Ambitie • Alleen haalbaar met strenge lokale maatregelen én landelijke maatregelen

Hoe schoon is de lucht in Utrecht? • Op diverse plekken in de stad (vooral langs drukke wegen) verwachten we in 2030 niet te voldoen aan de wettelijk verplichte EU grenswaarden voor NO2 als we geen extra maatregelen nemen. • De concentraties van stikstofdioxide (NO2) en fijnstof (PM2,5) liggen ver boven de WHOadvieswaarden uit 2021.

Waar komt de luchtvervuiling vandaan? • Gemiddeld komt in Utrecht 20% van de luchtvervuiling uit de stad zelf. • De overige 80% komt van buiten Utrecht.

Bron: detailanalyse RIVM, 2019

De grootste vervuilers

De grootste vervuilers Lokale maatregelen

Lobby Op alle bronnen

Lobby aanpak Diverse samenwerkingsverbanden (Schone Lucht Akkoord / G4 / VNG / Eurocities). Bronnen van luchtverontreiniging binnen de gemeente.

Bronnen van buiten die bijdragen aan luchtverontreiniging in Utrecht.

Noodzaak van aanvullende maatregelen • De huidige maatregelen zijn niet voldoende om te voldoen aan de wettelijk verplichte, nieuwe EU grenswaarden • Alleen onder de WHO-advieswaarden is er geen sprake meer van meetbare gezondheidseffecten • Elke verbetering van de luchtkwaliteit is gezondheidswinst • Hoe sneller verbeteren, hoe meer gezondheidswinst.  Maatregelenpakket opgenomen in beleidsnota 2024

Totstandkoming maatregelenpakket

Effectonderzoek

Participatietraject

Scenario’s opgesteld

Uitgangspunten We werken toe naar een uitstootvrije stad.

Waar vrijblijvende maatregelen onvoldoende opleveren, kiezen we voor meer sturende maatregelen. We richten ons op (lokale) bronnen waar de meeste winst op het gebied van luchtkwaliteit en gezondheid te behalen is: wegverkeer, houtstook, mobiele werktuigen

Iedereen draagt bij: bewoners, ondernemers, gemeente.

Effectonderzoek: wegverkeer • Vermindert voornamelijk stikstofdioxide • Het invoeren van een (grote) ZE-zone voor personenvervoer is het meest effectief. • Vergroten en aanscherpen van de milieu-/ZE-zone is ook effectief. • Maatregelen versterken elkaar: bij invoering van zowel uitbreiding als aanscherping, is het effect groter. • ZE-zone brom- en snorfietsen voorkomt ook directe gezondheidsschade.

Effectonderzoek: houtstook • Maatregelen hebben het meest effect op de fijnstof uitstoot (PM10 en PM2,5), minder op NO2. • Ook direct lokaal effect voor omwonenden • Een stookverbod (binnen) is veruit het meest effectief. • Campagne geen groot effect, maar helpt wel voor gedragsverandering. • Geen rookkanalen in nieuwbouw voorkomt verdere toename houtstook.

Effectonderzoek: mobiele werktuigen • Naleving fijnstofemissies bij bouw is veruit het meest effectief. • SEB-eis* opnemen bij niet-gemeentelijke projecten is effectief voor zowel NOx als fijnstof. * SEB: landelijk convenant Schoon en Emissieloos Bouwen

Draagvlak algemeen 77,3% van 1000 ondervraagde bewoners vindt dat de gemeente maatregelen moet nemen om inwoners te beschermen tegen ongezonde lucht

Inwoners hebben tijd nodig om te wennen aan maatregelen: stapsgewijs invoeren

Er moeten goede alternatieven zijn

Draagvlak wegverkeermaatregelen Uitstootvrij als toekomstbeeld.

Er moeten goede alternatieven komen (deelvervoer, OV, financiële compensatie).

Rechtvaardigheid is belangrijk: iedereen moet het zich kunnen veroorloven.

Een ZE zone voor personenauto’s gaat mensen nog te ver.

Auto wordt als noodzakelijk gezien door grote groep inwoners.

Een ZE zone voor brom- en snorfietsen heeft meer draagvlak omdat deze ook voor vermindering van geluidsoverlast zorgt.

Draagvlak houtstookmaatregelen Kennis over ‘grootte van de bron’ en de schadelijkheid ontbreekt.

Sterke voor- en tegenstanders. 44,4% geeft aan overlast te ervaren.

Urgentie voor maatregelen wordt niet door iedereen gevoeld.

Mensen willen rekening houden met elkaar. De bereidheid om minder te stoken is groter wanneer kennis over houtstook toeneemt.

HOUTSTOOKVERBOD (1000 reacties)

Geen mening 13% Tegen 46% Voor 41%

Nuance: veel mensen geven aan eerst alternatieven te willen onderzoeken (zoals een verbod bij windstil weer of op bepaalde tijden) of vinden het nu te vroeg voor een totaalverbod (maar willen het later wel).

Scenario’s Doel

Wegverkeer

Scenario 1

Scenario 2

Scenario 3

Behalen EU-grenswaarden

Behalen EU-grenswaarden en stapsgewijs richting WHOadvieswaarden 2021

Zo snel mogelijk streven naar WHOadvieswaarden 2021

Maatregelen

Maatregelen

Maatregelen

•

•

•

• •

Uitbreiding grenzen milieu- en ZEzone in 2027 ZE zone brom- en snorfietsen vanaf 2027 ZE zone personenauto’s in 2030 Autoluwe binnenstad invoeren

•

Uitbreiding grenzen milieuzone in 2027 ZE zone brom- en snorfietsen vanaf 2028 Aanscherpen milieuzone personenauto’s naar emissieklasse 6 voor alle brandstoffen (wanneer mogelijk) Uitbreiding grenzen ZE zone in 2030

• •

Uitbreiding grenzen milieu- en ZEzone in 2027-2030 ZE zone brom- en snorfietsen vanaf 2028 Aanscherpen milieuzone personenauto’s naar emissieklasse 6 voor alle brandstoffen (wanneer mogelijk)

• •

•

Houtstook

X

• • •

Geen rookkanalen in nieuwbouw Inzet gedragsverandering Binnen stookverbod vanaf 2030

•

Binnen stookverbod vanaf 2026

Mobiele werktuigen

X

• •

Handhaven op stofemissies Onderzoek naar SEB eisen in nietgemeentelijke projecten

• •

Handhaven op stofemissies SEB eisen in niet-gemeentelijke projecten

Voorstel: scenario 2 Effectief maatregelenpakket, rekening houden met de impact op inwoners/ ondernemers: • Behalen EU grenswaarden (verplicht) én stap richting WHO advieswaarden (= gezondheidsdoel). • Gericht op alle bronnen: iedereen draagt bij. • Zowel vermindering fijnstof als stikstofdioxide uitstoot. • Vermindering overlast • Stapsgewijze invoering/uitbreiding van maatregelen biedt inwoners en ondernemers tijd om te wennen aan maatregelen. • Past binnen beschikbaar budget.

Maatregelen wegverkeer - lopend Lopend:

• Milieuzone vrachtauto’s, sinds 2007. • Milieuzone voor personen- en bestelauto’s (weren t/m emissieklasse 2), sinds 2015. • Milieuzone voor personen- en bestelauto’s (weren t/m emissieklasse 3), sinds 2021. • Milieuzone autobussen (weren t/m emissieklasse 5), sinds 2022. • Het aanbieden van 'slimme' bandenpompen. Raadsbesluit 2020:

• Milieuzone personenauto’s (weren t/m emissieklasse 4), vanaf 2025. • ZE zone bestel- en vrachtauto’s, vanaf 2025. • Uitbreiding grenzen milieuzone (uitgesteld)

Maatregelen wegverkeer - aanvullend • Stapsgewijs naar uitstootvrij • Pakket is kosteneffectief • Voldoet aan landelijke harmonisatieregels

Maatregelen zijn nodig om EU grenswaarden te halen

Maatregelen wegverkeer - zachte overgang Redelijke termijn

• Gemeenten bepalen zelf de grenzen van de zone: in Utrecht is de zone relatief klein • Uitbreiding milieuzone later dan opgenomen in Uitvoeringsprogramma van 2020

Ondersteunende maatregelen

• Sloopsubsidieregeling bij uitbreiding van de milieuzone • Onderzoek naar extra ondersteunende maatregelen om transitie mogelijk te maken, zoals overgangsregelingen en ontheffingen

Maatregelen houtstook - lopend Subsidieregeling verwijdering open haard/kachel

2021

2022

Voorlichtingscampagne

2025

Houtstookverbod buiten

Maatregelen houtstook - aanvullend

 Samen met het vuurwerkverbod en de aanpak voor rookvrije plekken, verminderen deze maatregelen de fijnstof uitstoot door inwoners aanzienlijk.

Maatregelen mobiele werktuigen • Lopend: o Programma Schoon en Emissieloos Bouwen (convenant 2024 - 2030). § Inkoopeisen voor meer uitstootvrije (en stillere) werktuigen in gemeentelijke projecten. § Meer laadpunten voor bouwmachines.

o Bouwlogistiek (vanuit Mobiliteit): minder transportritten in de stad door bundeling of verplaatsen naar vrachtboten. • Aanvullend: o Aandacht voor naleven eisen fijnstofemissies door bouwstof (verstuiving, slopen, frezen). o Onderzoeken: SEB-eisen stellen aan niet-gemeentelijke projecten.

Globale kosten maatregelenpakket (t/m 2031) Maatregel

Periode

Kosten (€)

Milieu- en nul-emissiezones

2025 - 2031

4 miljoen

Sloopsubsidie auto's

2026

7,5 ton

Brommerzone

2026 - 2031

3,5 ton

Sloop/aanschafsubsidie brommers

2025 - 2026

2 ton

Houtstookverbod

2029 - 2031

3 ton

Subsidie verwijderen kachels/schoorstenen (restant)

2025

1 ton

Communicatiecampagnes (incl. houtstook), 'slimme' bandenpompen

2025 - 2031

7 ton

Weren mobiele (bouw)werktuigen

2025 - 2031

7 ton

Stofemissies bouwplaatsen

2025 - 2029

1,7 ton

Meetnet

2025 - 2031

3,5 ton

Nb. Bedragen zijn inclusief voorbereidingskosten, vaak in het jaar vóór de invoering.