Agendabundel

24

Huis voor nieuwe dansvormen Een thuis voor de uiteenlopende dansstijlen, hedendaagse dans en interdisciplinaire ontmoetingen die zijn ontstaan uit de wereldwijde straatcultuur. Hier slaan de dansgezelschappen bruggen tussen alle mogelijke dansvormen, van breakdance tot modern, van professioneel tot amateurcircuit. Een huis voor ontmoeting, inspiratie en creatie. Naast het produceren van voorstellingen, workshops en performances, werken zij in de stad en de wijk ook aan talentontwikkeling en cultuureducatie. Creëren, leren, ontwikkelen, participeren en presenteren staan gelijkwaardig naast elkaar en vloeien in elkaar over. Professionele dansers en amateurs – van jong tot oud – zijn welkom en dansen samen. Zo krijgt deze plek een unieke positie in het Nederlandse danslandschap.

Illusionary Rockaz Company (IRC) Illusionary Rockaz Company komt voort uit de allround breakdance. De afgelopen twintig jaar heeft IRC de artistieke veelzijdigheid van de hiphop/funk georiënteerde dansstijlen laten zien in theaterproducties, battles, showcases, films en evenementen. Leden van IRC zijn als danser, choreograaf en als theatermaker actief in het Nederlandse theatercircuit (samenwerkingen met onder andere het Nationale Ballet, Korzo Theater, ISH Dance Collective, Danstheater Aya, Connie Jansen Danslokaal, het Nederlands Symfonisch Kamerorkest). Daarnaast zijn de leden ook werkzaam bij MBO- en HBOdansopleidingen, zoals Creative College, AHK, Fontys en MBO Goes, als danscoördinator of docent. Veelzijdigheid en creativiteit was altijd al het kenmerk van dit collectief dat de komende jaren een belangrijke speler in de Nederlandse danswereld wil worden.

De dansgezelschappen die al aangesloten zijn, tellen landelijk mee in hun veld. Zij ontvangen allen een vierjarige subsidie van het Fonds Podiumkunsten en de gemeente Utrecht. Hun werk is interdisciplinair, inclusiviteit en diversiteit zijn daarbij vanzelfsprekend. Niet uitsluiten, maar samenbrengen; dat is het motto van deze makers. Dansers en choreografen van diverse komaf en elk met hun eigen stijl, werken hier met elkaar samen. De dansruimtes worden gedeeld, verhuurd en gezamenlijk beheerd.

“Each One Teach One is de kern van de hiphopmentaliteit die ons drijft.” Ka Yan Tang, Illusionary Rockaz Company

25

155 (eenvijfvijf) 155 is een dansend multimedia collectief. 155 is ervan overtuigd dat het theater als kunstvorm geleider kan zijn voor de innovatieve kracht van jongeren. Het gaat om het verdiepen van de dans, het verbinden van verschillende kunstdisciplines en het verbreden van de doelgroep. Het collectief 155 heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een gezelschap met bekendheid in binnen- en buitenland. Zij sluiten met hun populaire dansstijlen, humor en culturele uitingen als sketches, events, film en video, nauw aan op de beleving van hun publiek.

“De  jongerencultuur is groter dan de dans, die gaat over grenzen van disciplines heen, ze leeft, creëert en loopt voor op de hokjes die er later voor worden verzonnen.” Erik Bos, danser en artisiek leider 155

“Ik zou graag een plek zien die performances, lezingen, educatieve projecten en publicaties combineert. Een ruimte voor het experiment, los van een officieel instituut. Dit bestaat nog niet in Utrecht.” Caz Egelie kunstenaar en denktank presentatieruimte

Studio’s voor muziek en audiovisuele media Zes studio’s bieden ruimte aan muzikanten en makers op het gebied van audiovisuele media en muziek. De ruimtes voorzien in een duidelijke behoefte aan muziekstudio’s in de stad. Er is hier ruimte voor professionele invulling en een bottomup benadering voor amateurkunst, jong talent en jongeren. De studio’s maken vernieuwende samenwerking met de podiumkunsten en andere disciplines mogelijk (muziek, video en digitale vormgeving vormen vaak een schakel binnen cross-overs tussen kunstdisciplines).

Ateliers voor beeldende kunst, mode en design

SHIFFT SHIFFT is een nieuw dansgezelschap in Utrecht, ontstaan uit de droom van choreograaf Jasper van Luijk. De kracht van het werk ligt in ontmoeting; tussen kunstenaars en publiek, tussen dans en andere kunstdisciplines en het krachtenveld dat zich daartussen afspeelt. SHIFFT staat voor verandering en verschuiving, SHIFFT veroorzaakt het en forceert het soms ook. Het is een jonge club die met hedendaagse thema’s laat zien wat er speelt in de maatschappij, specifiek bij de nieuwe generatie. Kunst die communiceert en mensen raakt. SHIFFT toont dat dans niet moeilijk hoeft te zijn, en zoekt contact met publiek.

26

In totaal 38 werkruimtes van verschillende grootte bieden ruimte aan jong talent en gevestigde namen, gericht op hedendaagse beeldende kunst, mode, design, nieuwe media en crossovers tussen deze disciplines. De ateliers zijn gericht op kunstenaars en ontwerpers die open staan naar hun omgeving, nieuwsgierig zijn naar wat er om hen heen afspeelt en zich daarmee aangetrokken voelen tot het thema De Toekomst van de Stad. Zij werken over sectoren heen, in crossovers tussen disciplines en zoeken aansluiting bij innovatieve ontwikkelingen om zo de kunst van morgen te laten ontstaan. Samen met deze makers onderzoeken we waar de werkruimtes van de toekomst aan moeten voldoen.

Presentatieruimte voor beeldende kunst, mode en design De presentatieruimte van middelgrote omvang wordt een plek voor presentatie van experimenteel publieksprogramma: een programma met veel ruimte voor (jonge) vernieuwende kunstenaars uit de stad en verbonden met de maakprocessen in de ateliers op Berlijnplein. Inhoudelijke ontwikkeling en samenwerking komen tot stand door ruimte te geven aan kunstenaarsinitiatieven in de stad, ondersteund door de kennis en het netwerk van ervaringsdeskundigen op het gebied van publieksprogrammering en educatie (BAK, HKU, HEKO, Centraal Museum). Hier kunnen bezoekers van Berlijnplein binnenlopen en kennismaken met het werk van talentvolle (Utrechtse) kunstenaars, variërend van installaties en events, tot presentaties met de nieuwste technologische ontwikkelingen op het gebied van mode en design. Een plek waar je geweest moet zijn vanwege de vooruitstrevende events en gedurfde tentoonstellingen.

27

6

Vernieuwing met creatieve industrie en sociaal domein Cultuur staat niet op zich Passend bij de het thema Toekomst van de stad maken we een plek waar cultuur de verbinding met die stad en de samenleving oppakt. Hiervoor is een mix noodzakelijk tussen cultuur en organisaties uit onderwijs, het sociaal domein, de tech-sector en creatieve ondernemers. De koppeling met deze sectoren maakt Berlijnplein uniek. Het biedt mogelijkheden voor kruisbestuiving, nieuwe en spannende samenwerkingen en straalt uit naar een breed publiek en toepassing. Nu al hebben Jonge Honden, BuurtWerkKamer en Goede Vrijdag hun plek op Berlijnplein. In de toekomst breidt Berlijnplein uit met partijen als HKU en vele anderen.

Creatieve industrie en circulair ontwerp De creatieve bedrijvigheid heeft in Utrecht heeft een enorme potentie. Tegelijkertijd mist het de fysieke ruimte om zich te ontwikkelen en te presenteren. Het bij elkaar brengen van makers in de beeldende kunst en podiumkunsten met creatieve bedrijvigheid op Berlijnplein leidt tot interessante vernieuwingen. Denk bijvoorbeeld aan circulaire ontwerpers en productontwikkelaars die mee kunnen denken over de gebiedsontwikkeling, grafische ontwerpers die op innovatieve wijze ingewikkelde datastromen inzichtelijk kunnen maken, of aan festivalorganisaties en creatieve adviesbureaus.

28

Goede Vrijdag Deze jonge makers hebben nu al een werkplaats op het Berlijnplein. Ze laten zich niet binnen één discipline vangen. Ontwerpcollectief Goede Vrijdag bindt zich bijvoorbeeld niet aan een specifiek medium. Ze maken gedurfde interieurs voor horeca en kantoren, zoals zeefdrukwerkplaats Kapitaal en poppodium EKKO. Verder bouwen zij installaties op festivals zoals Lowlands en voor het Berlijnplein Festival ontwierpen zij een coronaproof dansvloer concept.

“Wij zijn een  adviesbureau dat op zoek is naar inspiratie en verbinding. We zijn dan ook heel gelukkig met het circulair gebouwde tijdelijke paviljoen met een creatieve uitstraling. Op het Berlijnplein gaan we innovatief toekomstgericht te werk. We hebben afspraken over het delen van ruimte en voorzieningen en zo werken we duurzamer, efficiënter en goedkoper. En het is meer inspirerend natuurlijk.” Ricardo Copier, adviseur en mede-eigenaar Jonge Honden

Jonge Honden Een voorbeeld van creatieve ondernemers, zijn de Jonge Honden. Jonge Honden is een adviesbureau van jonge, enthousiaste en maatschappelijk betrokken academici. Ze zetten zich in om verandering en beweging te brengen bij (maatschappelijke) organisaties. Zij trekken vier dagen per week het land in voor hun opdrachtgevers en één dag komen zij bij elkaar op het Berlijnplein. Ze heten trouwens niet voor niets jonge honden: na 5 jaar dienstverband moet je het bedrijf weer verlaten, waarmee het bedrijf altijd jong en dynamisch blijft.

29

Sociaal-culturele makers en organisaties

Onderwijs, cultuur-gerelateerd

Kunst en cultuur ontwikkelen zich met en voor mensen over de hele breedte van de samenleving. De verbinding van Berlijnplein met de buren, met Leidsche Rijn en met de stad Utrecht is daarom essentieel. Soms met een bril van ontwerper of kunstenaar. Soms vanuit een welzijns- of empowerment-blik. Voor alle leeftijden, alle achtergronden. Sowieso is Berlijnplein een plek waar iedereen zich thuis moeten kunnen voelen. Met een aantal sociaal culturele partners op het plein wordt het belang hiervan stevig neergezet.

BuurtWerkKamer “We zijn eigenlijk een buurthuis nieuwe stijl, waarin het eigenaarschap bij de buurtbewoners ligt.” Juriaan Otto mede-oprichtiger en coach BuurtWerkKamer

De BuurtWerkKamer ‘Hart voor Leidsche Rijn’ is een plek in de wijk waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en versterken. Sinds deze zomer geopend op het Berlijnplein. En nu al een begrip in Leidsche Rijn. Het is een plek voor iedereen: voor de buurtgenoot die iets wil betekenen voor een ander, en voor de buurtgenoot die juist wel wat hulp kan gebruiken.

“De  HKU streeft er naar om muziektechnologen, theatermakers en ontwerpers de interactie met elkaar en met de stad te laten aangaan. Het Berlijnplein is daarvoor de ideale plek.” Roelof Bleker, HKU

De makers van de toekomst, de pioniers van de volgende generatie. In het onderwijs ligt de kiem van nieuwe perspectieven, verbeelding en innovatie. Deze toekomstige professionals verbinden we nu al aan het Berlijnplein.

HKU De HKU zoekt de creatieve hotspots in Utrecht op. Ze staat in verbinding met de stad en haar bewoners en de studenten leren door samen te werken met hun omgeving. Op het Berlijnplein wil HKU een satellietlocatie maken met een steeds wisselend programma. Met de buurt en de partners maken studenten een expositie, een try-out voorstelling of experimenteel concert.

Technologie en wetenschap, o.a. startups en living labs Veel van de culturele partijen op Berlijnplein werken al met wetenschappers, jonge innovatieve bedrijven, ondernemers in de ICT en data. Technologie zal zich verder ontwikkelen en een steeds grotere rol in ons leven spelen. En dus horen deze sectoren bij het thema ‘De toekomst van de stad’. Op Berlijnplein gaan de linker- en rechterhersenhelft de verbinding met elkaar aan: onderzoeken én maken. Concrete partners volgen in de loop van de gebouwontwikkeling.

30

31

7

Berlijnplein maakt cultuuras compleet

De cultuuras, die loopt van boerderij Rood Noot tot aan Het Gebouw van Stanley Brouwn, trekt veel culturele partijen aan en draagt zo bij aan een aantrekkelijk stadshart. Berlijnplein is het kloppende hart van de cultuuras. Waar de cultuuras Leidsche Rijn Centrum compleet maakt, zo maakt Berlijnplein de cultuuras compleet. De volgende partijen maken onder meer onderdeel uit van de cultuuras Leidsche Rijn.

“Door  een grotere wisselwerking en kruisbestuivingen, plus de overlap van de grotere programmering van Berlijnplein kan er een dynamiek en crossovers ontstaan die ongekend is en dat is ook mijn drive om gezamenlijk “de ideale arena voor kunstenaars” te creëren.” Dewi van den Heuvel, Change= Art Manager

De Vrijstaat De Vrijstaat is als onderdeel van de cultuuras al tien jaar een vaste speler. Dit is een werkplaats en podium voor kinderen en jongeren. Zij gaan aan de slag onder begeleiding van kunstenaars uit verschillende disciplines. Ze maken en beleven kunst. De Vrijstaat-organisatie en de vele betrokken kunstenaars en kinderen zijn naast buren ook regelmatig actief betrokken bij evenementen van op Berlijnplein. De verbinding tussen beide is ook op financieel vlak: de renovatie van De Vrijstaat en de realisatie van Berlijnplein worden bekostigd uit hetzelfde budget.

Werfkelders Direct naast Berlijnplein, onder de stadstuin Plantsoen van Boedapest, liggen de Werfkelders. In afwachting van de definitieve bebouwing op Berlijnplein komt hier in de tijdelijkheid een mix van culturele partijen. Vanaf de opening in 2021 gaan IRC en 155 hier alvast bouwen aan het programma van Berlijnplein en samenwerken met de buurt en de overige partners. DePlaatsmaker beheert een deel van deze studio’s, waar ook plek is voor mode en design.

32

Overige spelers Tegenover het cultuurcluster Berlijnplein zit bioscoop Pathé. In het verleden zijn tussen Berlijnplein en Pathé al mooie samenwerkingen ontstaan, waaronder een voorstelling van het NUT op het dak van de bioscoop. In de monumentale stadsboerderij Rood Noot komt vanaf 2021 een bierbrouwerij met een proeflokaal, met daarbij ook werkplekken voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Verder komt er in het gebouw Chang= Art atelierwoningen en cultureel programma.

33

“De nadruk leggen op innoveren vind ik minder interessant als het te elitair en exclusief wordt. Ik ben er wel voor als het voor iedere bezoeker toegankelijk en te begrijpen is.”

8

Bouwen aan de stad van de toekomst

Marjolein Saelman, 155

“Het leuke van Berlijnplein is dat er geen verzachtende omstandigheden zijn. Meestal heb je wel een oud stadscentrum of een oud gebouw, hier niet: dit is wat onze generatie bouwt. Dit is wie we zijn, hier kijk je de waarheid in de spiegel en hoe mooi die kan zijn.” Floris Alkemade, Rijksbouwmeester tijdens presentatie op Berlijnplein, juli 2020

Samen ontwerpen De beelden geven een indruk van de ambitie in de uitstraling van Berlijnplein. De gemeente werkt samen met alle partners die meedenken en meedoen in de co-creatie aan het ontwerp.

Gebouw is ook programma

Innovatie, ontmoeting en duurzaamheid Het cultuurcluster Berlijnplein krijgt een kwalitatief hoogwaardig en innovatief ontwerp, aansluitend op het stedenbouwkundig masterplan van Leidsche Rijn. Het wordt een onderscheidende plek op de cultuuras, groen en duurzaam. De gebouwen en publieke ruimte krijgen een toegankelijk karakter en faciliteren creativiteit, innovatie en ontmoeting.

De basis voor de ontwikkeling van het cluster van gebouwen op Berlijnplein is het ruimtelijkfunctionele programma. We ontwikkelen het cultuurcluster vanuit de wensen voor gebruik, voortkomend uit het publieksprogramma. De vorm volgt de ambitie. De keuzes zijn gebaseerd op de wensen van de (toekomstige) gebruikers. Veel aandacht voor duurzaamheid, grote flexibiliteit in inrichting en slim omgaan met exploitatie en beheer zorgen ervoor dat dit een gebouw van de toekomst gaat worden. Met de huidige, tijdelijke gebouwen wordt hierin al veel ervaring opgedaan. Daarom vinden we het ook belangrijk om het tijdelijke verzamelgebouw dat is afgebrand weer terug te bouwen.

“Met de ontwikkeling van Berlijnplein zien we dat placemaking via programmering, vorm volgt ambitie, ook echt werkt.” Donica Buisman, RAUM

Hoge circulaire ambitie Berlijnplein beweegt mee met de tijd. Door flexibiliteit in indeling en gebruik kunnen er later ook andere functies in worden gehuisvest, passend bij ambitie en doelstelling van Berlijnplein. Aan de basis van de ontwikkeling van deze plek staan circulaire principes, die gaan bijdragen aan een schaalsprong (binnen Utrecht en landelijk) in de toepassing van circulair bouwen.

34

35

Huisvestingsconcept Schematische weergave van relaties en clustering van functies. Dit is geen plattegrond.

Globaal programma van Eisen Berlijnplein

Expositieruimte

OV

Kantoren

RAUM Buitenruimte RAUM Plek voor Dans/Theater Presentatieruimte Ateliers (S, M en L) Muziekstudio's/werkplaats Innovatie/creatieve bedrijven Onderwijs Sociaal Totaal

2200 m2 2000 m2 1250 m2 500 m2 2000 m2 250 m2 1500 m2 1000 m2 500 m2 9200 m2

Hofstede ter Weide (De Vrijstaat) Zomerhuis

1145 m2 300 m2

Kantoren

Ateliers Ateliers Werkplaats Studio groot Presentatie beeldende kunst

Studio's Studio's

36

Publieksruimten - binnen

Aantrekkelijk

Verbinding met omgeving

Publieksruimten - buiten

Terras bij horeca

Doorgaande route voetganger

Werkruimtes

Zichtbaarheid

Natuurlijke looplijn

Bijlage(n)

Ruimteprogramma LRC Zuid ASA document

37

9

Natuurlijk circulair Circulaire karakter van het Berlijnplein Een van de grote ambities van cultuurcluster Berlijnplein ligt in het circulaire karakter van de gebouwen en buitenruimtes. We maken een cultuurcluster dat circulair en energieneutraal gebouwd en geëxploiteerd wordt. Het is flexibel en beweegt mee met de veranderende behoeftes.

Circulair denken in de volle breedte Meestal worden circulaire ambities benoemd voor alleen het gebouw, waaronder de toepassing van hergebruikte of herbruikbare materialen en het minimaliseren van grondstof- en energieverbruik. Wij kijken verder, door ook te kijken naar de omgeving, de buitenruimte en sociale aspecten. Denk aan de inrichting van de buitenruimte, programma-activiteiten zonder afval, horeca die gebruik maakt van hyperlokale producten en dagelijks beheer door partners in of nabij het gebied of bijvoorbeeld buurtgenoten.

“Geen spoor van verwoesting achterlaten, dat is waar circulariteit over gaat, dat is waar ontwerpkracht over gaat, dat is waar sociaal maatschappelijk bewustzijn over gaat, dat is uiteindelijk wat de kunst van het samenleven behelst.” Floris Alkemade, Rijksbouwmeester tijdens presentatie op Berlijnplein, juli 2020

Materialen en grondstoffen Vanuit het thema Toekomst van de Stad gaan we anders om met materiaal en gebruiken we hernieuwbare grondstoffen. Zo houden we steden ook in de toekomst leefbaar. De partners op het Berlijnplein delen deze overtuiging en ontwikkelen hierin mee.

Toepassen van duurzame materialen Circulair materiaalgebruik

Toepassen van materialen met minimaal grondstofen energieverbruik in realisatie- en gebruiksfase

Circulaire principes voor de voorziening op het Berlijnplein Ontwerp toekomstbestendig (gebruikscenario) Circulair ontwerp

Ontwerp voor optimaal beheer en onderhoud (gebruikscenario) Ontwerp voor meerdere levenscycli (toekomstscenario)

Figuur 1 Vijftal circulaire principes voor de ontwikkeling van Berlijnplein

38

Bijlage(n) Circulaire ambities Berlijnplein

39

Circulaire principes: S-lagen model Stewart Brand Aan de basis van onze circulaire ambities staat het 6S model van Stewart Brand (1994). Brand stelt dat een gebouw uit zes verschillende schillen bestaat die elk een andere functionele levensduur hebben: locatie, constructie, schil, techniek, vaste inrichting en losse inrichting. Aangezien de ontwikkeling van het Berlijnplein betrekking heeft op de gehele kavel en in verbinding met haar omgeving, dus niet alleen gebouwen betreft, zijn specifiek voor deze opgave de zes schillen uitgebreid naar negen (9S-model). Toegevoegd zijn: omgeving, plein en sociaal (cultureel, organisatorisch en beheer) Vanuit dit 9S-model worden de gebouwen niet als statische objecten gezien, maar als constant veranderende objecten. Per ‘schil’ kan een ander circulair principe prioriteit krijgen om de circulariteit op dat onderdeel te bevorderen. Uitgangspunt hierbij voor de gebouwen is dat de zes ‘schillen’ moeten worden opgedeeld naar functionaliteit en functionele levensduur zodat een gebouw aanpasbaar is naar de toekomst.

Circulaire businesscase Het ontwikkelen van een circulaire businesscase is een zoektocht die aansluit bij de circulaire ambities van Berlijnplein én de gemeentelijke ambities van circulair bouwen in de stad. Bij een circulaire businesscase wordt de gehele levenscyclus van de gebouwen en publieke ruimtes meegenomen. Een eenduidig model hiervoor bestaat nog niet. Het is onder andere een uitdaging om deze ambities binnen de gemeentelijke systemen financieel en juridisch te borgen. De circulaire businesscase werkt met restwaardes en we onderzoeken op welke manier de circulaire verdienmodellen toe te passen. Denk bijvoorbeeld aan het flexibel kunnen huren van ruimtes en inrichting: in de tijd, voor verschillende prijsniveaus en tegenprestaties, of gedeeld met anderen. We zullen in de businesscase gaandeweg de looptijd van het project vernieuwingen implementeren, bijvoorbeeld in de meerjarige onderhoudsplannen.

40

Site Scene Square Skin Structure Services Space plan Stuff Social Cultural Partners Maintenance

41

10

Samen maken we de stad Kwaliteit De aanpak voor het maken van het gebouw en het programma is bijzonder. We maken de plek samen, door co-creatie. De gemeente deelt de verantwoordelijkheid met marktpartijen (aannemers, architecten, leveranciers), huurders, gebruikers en buren. Zij krijgen een belangrijke stem in het ontwerp, de realisatie en het gebruik van het gebouw. In de regierol van de gemeente staat de bundeling van ideeën en input centraal. Een regierol die gebaseerd is op ruimte laten, bijvoorbeeld op het vlak van beheer. Op deze manier kunnen alle betrokkenen als gelijkwaardige partner bijdragen aan de realisatie van Berlijnplein. We willen op deze manier in de co-creatie verder gaan dan gebruikelijk. De ervaring is dat een goede samenwerking tussen gemeente, (culturele) partijen en de eindgebruikers ervoor zorgt dat het over en weer delen van verantwoordelijkheden tot meerwaarde leidt, en dat de risico’s voor bijvoorbeeld tijd of geld goed beheersbaar zijn.

Co-creatie zit in het DNA van het Berlijnplein. Het is de reden waarom individuen en organisaties die later gaan huren, werken en programmeren op het Berlijnplein ook nu al meedoen en op onderdelen kunnen meebeslissen. Dat betekent dat hun ervaring, hun visie, hun wensen ook doorwerken in de keuzes voor het ontwerp, de toepassing van circulariteit of het beheer van de gebouwen. Het resultaat: het gebouw en openbare ruimte zijn optimaal afgestemd op de wensen en behoeften, uiteraard mét de mogelijkheid voor aanpassingen voor andere gebruikers op een later tijdstip. We vragen diezelfde mate van samenwerking ook van de architect of aannemer, en dat leggen we ook vooraf vast.

“Breng  verschillende mensen uit verschillende werelden samen en ga samen zoeken naar wat je niet weet. Het permanente zoeken moet in dit gebied een plek krijgen, want als je het weet zet je het neer, is het klaar, is het saai en dan kun je gewoon weg.” Lucas de Man, kunstenaar en Stichting Nieuwe Helden tijdens presentatie op Berlijnplein, juli 2020

Participatiebeleid

Bijlage(n) Samenwerking & Co-creatie Berlijnplein Inclusief

42

Co-creatie maakt het resultaat beter en meer gedragen; de besluitvorming gaat sneller. Co-creatie sluit bovendien naadloos aan bij het gemeentebeleid (Actieprogramma Samen Stad Maken, juli 2019). Participatie is belangrijk om maatwerk te kunnen leveren, meer mensen mee te laten doen, beter gebruik te maken van kennis en kunde in de stad en zo de kwaliteit te verhogen van het resultaat. In nauw overleg met de omwonenden. Hoe het gebied eruit komt te zien en hoe we het kunnen (gaan) beheren.

43

“In tegenstelling tot de rest van Leidsche Rijn groeit het Berlijnplein organisch. Waar de rest van Leidsche Rijn planmatig is ingericht, wordt hier geëxperimenteerd.”

11

Waarmaken met begroting en contractvorm

Marieke Dubbelman, bewoner Leidsche Rijn en columnist

Meerjarenbegroting Op de meerjarenbegroting van CZ is € 3,66 miljoen per jaar (peiljaar 2020) beschikbaar voor Berlijnplein. Meer dan vijftig procent hiervan reserveren we voor het publieksprogramma. De onrendabele top van de investeringen voor het realiseren van de gebouwen en de renovatie van De Vrijstaat kunnen worden gedekt uit het overige budget. Hiermee is het mogelijk een circulair cultuurcluster te realiseren met hoge ambities voor architectuur, circulair bouwen en energieverbruik (energieneutraal).

Laag leegstandrisico

Bijlage(n) Aanbestedingsstrategie

44

In het cultuurcluster huisvesten we functies waar de stad veel behoefte aan heeft: er is een impuls op inhoud en ruimte voor dans nodig (sectoranalyse Theater en Dans, Berenschot 2018) en er is vraag naar een ander type presentatieplekken voor beeldende kunst, mode en design (Sectoranalyse Musea en Beeldende Kunst Berenschot, 2017). Bovendien is er veel vraag naar werkruimte, zowel onder kunstenaars als creatieve ondernemers. Eind 2019 werd dit tekort geraamd op circa 30.000 m2, voortkomend uit groei in de sector. Inschatting (pre-corona) was dat het tekort, bij gelijkblijvend aanbod, in de periode tot 2025 toeneemt tot minimaal 80.000 m2 (Bureau Buiten, Onderzoek Kansen huisvesting creatieve sector in Erfgoed, stedelijke regio Utrecht). Met Berlijnplein bedienen we aantoonbaar een brede behoefte in de stad. Door het ontwerp zo flexibel en toekomstbestendig mogelijk te maken, spelen we verder in op het beperken van het leegstandsrisico op de langere termijn.

Aanbesteding en contractering Samenwerking en innovatie zijn cruciaal om de ambitie op gebied van circulariteit waar te maken. Bij de aanbesteding laten we dan ook veel ruimte voor inbreng vanuit de markt, waarbij we innovatie extra willen waarderen. Het tweefasen-contract biedt de mogelijkheid om met de huurders, gebruikers, gemeente en consortium samen te werken aan het verwezenlijken van de genoemde circulaire ambities. We houden ontwerp, realisatie en onderhoud daarbij in één hand en creëren de mogelijkheid om nieuwe en innovatieve producten toe te passen. Gemeente en culturele partners houden door het co-creatie proces invloed op de te maken keuzes in het ontwerp.

Planning en besluitvorming Een belangrijke stap in de ontwikkeling van Berlijnplein is het collegebesluit over het meerjarige programma van RAUM en de opdracht aan de gebiedscoöperatie. Gecombineerd met de investeringsbeslissing voor passende gebouwen begin 2021 is dit een belangrijke stap in de ontwikkeling van Berlijnplein. Deze besluitvorming vormt enerzijds de basis voor de groei van het publieksprogramma en anderzijds de basis voor de voorbereiding van ontwerp en realisatie van de gebouwen.

45

“Berlijnplein is ook een plein. Een plein moet een ordentelijke plek zijn waar je kan zeggen ‘Ik ben het niet eens met wat er gebeurt’. En die functie zou ik echt koesteren. Want zonder frictie geen publiek domein.”

12

Berlijnplein als dé ontmoetingsplek Berlijnplein is een plein en pleinen zijn de ultieme plek om elkaar te ontmoeten. Nu al zie je dit gebeuren. Mensen met verschillende interesses en verschillende achtergronden komen hier en beleven samen deze plek, of je er nu komt voor cultuur, debat, of gewoon om rond te kijken en te ontspannen. Om dit mogelijk te maken zijn er diverse soorten publieksruimten: voor exposities en activiteiten, waar je kunt eten, drinken en drinken, plekken om mensen op een laagdrempelige manier te ontmoeten, en werkruimtes zoals ateliers, studio’s en kantoren.

Levendige publieke ruimtes In de gebouwen kun je werken, maken, onderzoeken, exposeren, studeren en ontmoeten. Deze mix aan functies stimuleert kruisbestuiving, kennisdeling en kwaliteit. De opzet van de ruimte en het aanbod van het programma zijn erop gericht het groepsgevoel en de sociale interactie te versterken, zowel voor het stadsdeel als ver daarbuiten.

Maarten Hajer, Urban Futures, Universiteit Utrecht

Ontmoetingsplek voor bewoners Leidsche Rijn, de stad en daarbuiten Het cultuurcluster wordt herkenbaar en aantrekkelijk voor bezoekers en omwonenden, zodat iedereen zich welkom voelt. Het is er prettig om te zijn, of het nu tijdens programma activiteiten, drukke evenementen of op een stille zondagochtend is.

Om te bezoeken... → Publieksruimten zijn open en toegankelijk → Buitenruimte ligt aan doorgaande route → Horeca is verbonden met de programmering → Naast terrassen van horeca ook picknick tafels om eigen eten en drinken te consumeren

Samen toekomst van de stad maken De diversiteit aan partners, de betrokkenheid vanuit bewoners en bezoekers, en de cross-overs tussen programma’s zorgen ervoor dat juist hier samen aan de toekomst van deze plek, en van de stad, kan worden gewerkt. Door bestaande uitdagingen te verbeelden via installaties, nieuwe inzichten te tonen met dans, actuele thema’s te verwoorden via theater, experimenten aan te gaan in de verbinding tussen sectoren en nog veel meer. Hier toont de stad haar ware gezicht en voelen mensen zich werkelijk verbonden met die stad.

46

Om te werken... → Breed inzetbare ateliers, voor professionals en amateurs en vanuit diverse disciplines → Studio’s voor repetities, try-outs, opnames, kleinschalige events en workshops → Ruim geoutilleerde werkplaats met machines en materialen die niet iedereen in zijn atelier heeft → Een plaza als centrale plek om elkaar en bezoekers onverwacht tegen het lijf te lopen of even af te spreken.

47

48

49

Colofon Deze uitgave werd gemaakt door de gemeente Utrecht en haar partners bij de ontwikkeling van Berlijnplein. © 2021 Partners RAUM, DePlaatsmaker, NUT, Jonge Honden, BuurtWerkKamer, Goede Vrijdag, IRC, SHIFFT, 155, Venster, HKU Redactie Rogier Boogaard, Klaas Hernamdt, Fulco Treffers Vormgeving Bestwerk.nl Beeld Félice Hofhuizen, Juri Hiensch, Bart Grietens, Jikke de Gruijter, Mariska Kerpel, Rogier Boogaard, Joris Louwes, Bestwerk Met dank aan Neeltje van Balkom, Annette Besseling, Erik Bos, Donica Buisman, Ricardo Copier, Quentin Davelaar, Lisa Donia, Nienke Geijer, Jitske Hirs, Ruud Krakers, Daniel Lansbergen, Jannet van Lange, Tessa de Leede, Natascha Linssen, Iris Loos, Maarten Mesman, Jan Pieter Middelkoop, Arna Notten, Greg Nottrot, Rowin Oosterink, Emiel Remmelts, Marjolein Saelman, Ka Yan Tang, Pim Tieland, Trudie Timmerman, Vita Visser, Cobie de Vos, Rinke Vreeke

50

berlijnpleinutrecht.nl

1 Bijlagen bij het Ontwikkelplan Berlijnplein.pdf

Bijlagen bij het Ontwikkelplan Berlijnplein ‘Cultuur bouwt aan de toekomst van de stad’ DePlaatsmaker – Eindrapport kwartiermaken - Kwartiermaken voor Berlijnplein - Bijlage ‘HEUTE ruimte voor dans op het Berlijnplein’

pag. 2 pag. 28

Huisvestingsconcept en Ruimteprogramma

pag. 54

Architectonisch en Stedenbouwkundig aanwijzingsdocument

pag. 75

Circulaire ambities Berlijnplein

pag. 100

Inclusief Berlijnplein

pag. 110

Samenwerking en co-creatie, CSB model voor Berlijnplein

pag. 116

Aanbestedingsstrategie

pag. 124

KWA RT I E R M A K E N VOOR BERLIJNPLEIN EINDRAPPORT NOVEMBER 2020

1.1 Inleiding

1. VOORAF

In 2018 is DePlaatsmaker gevraagd om naast RAUM en de gemeente Utrecht partner te worden in de ontwikkeling van de culturele voorzie­ ning op het Berlijnplein in Utrecht Leidsche Rijn. Dit vanuit onze kennis van de culturele en creatieve sector in Utrecht en expertise in het ontwik­ kelen van werkruimte voor kunstenaars en culturele instellingen. Samen met RAUM en gemeente Utrecht streven we naar de ontwikkeling van een uniek gebied, waar in samenspraak met culturele instellingen, kunstenaars en creatief ondernemers, bewoners, publiek en experts, onderzocht wordt wat noodzakelijk is voor een bloeiend kunst en cultuur­ leven voor Leidsche Rijn en de stad. Een cultuurcluster dat vanuit een lo­ kale verankering uit kan groeien tot een landelijke icoon. De ont­wikkeling van het Berlijnplein is met name uniek door het overkoepelende thema (De toekomst van de stad), de stapsgewijze aanpak (vorm volgt ambitie) en door de samenwerking met de omgeving en het culturele en creatieve werkveld. In lijn met de tijdsgeest, wordt nu stap voor stap een gebied ontwikkeld waar onderzocht wordt hoe we ons toekomstige leven in de stad samen willen vormgeven.

1.2 Opdrachtomschrijving Op het Berlijnplein zal worden voorzien in 9200 m2 (bruto vloeroppervlak) ruimte voor kunst, cultuur, onderwijs, technologie en organisaties uit het sociaal-maatschappelijke domein. DePlaatsmaker richt zich binnen de kavel op de invulling van 4000 m2 (bvo), in nadrukkelijke samenhang met het geheel. Om te onderzoeken welke functies en programma hier passend en noodzakelijk zijn voor de bloei van het kunst en cultuur-klimaat in de stad en aansluiten bij het ontwikkelkader van Berlijnplein, is in 2019 Cobie de Vos als kwartiermaker aangesteld. Zij heeft als opdracht meegekregen (d.d. 19 juni 2019, door projectmanager Trudie Timmerman, gemeente Utrecht) om in nauwe samenwerking met ons team, het proces rond de programmatische invulling te begeleiden en hier een inhoudelijk plan voor uit te werken, om ten slotte te vertalen naar een ruimtelijk plan en businesscase. Er is gevraagd tijdens dit proces continue afstemming te hebben met de afdeling Culturele Zaken van de gemeente Utrecht, als eveneens de huidige huurders op het Berlijnplein, en externe belanghebbende partijen op zowel landelijk als lokaal niveau te betrekken. Ook heeft zij als kwartiermaker een rol als ambassadeur van Berlijnplein ingenomen ten aanzien van verschillende relevante netwerken in de stad.

2

3

Binnen het proces is hierin samenwerking aangegaan met externe expert Inge Koks, die in opdracht van de afdeling Culturele Zaken van gemeente Utrecht het concept voor een plek voor dans en beweging op het Berlijnplein heeft getoetst en uitgewerkt. Daarnaast is door Cobie de Vos gezocht naar een locatie ter overbrugging van partijen die graag op het Berlijnplein willen landen. Beide ontwikkelingen worden daarom meegenomen in dit eindrapport.

1.3 Eindrapportage Nu de fase als kwartiermaker voor het Berlijnplein afgerond is, wordt in deze eindrapportage inzichtelijk gemaakt op welke wijze er toegewerkt is naar een inhoudelijk plan voor de programmatische invulling van de 4000m2 op de kavel en de werfkelders onder het stadspark en wat hiervan de resultaten zijn. Het rapport bevat een inhoudelijke onderbouwing, en tevens een ruimtelijk overzicht en kloppende business case voor de exploitatie. Daarnaast wordt in hoofdlijnen terug geblikt op de netwerkactiviteiten die plaats hebben gevonden en de wijze van afstemming met de huidige huurders op het Berlijnplein. Het voorstel voor de programmatische invulling van de 4000m2 is naar aanleiding van de concept tussenrapportage (d.d. mei 2020) door Culturele Zaken en het Projectteam Berlijnplein van gemeente Utrecht akkoord bevonden en daarmee vastgesteld voor ontwikkeling in volgende fase.

4 DePlaatsmaker EINDRAPPORT BERLIJNPLEIN

2 . BERLIJNPLEIN: D E VISIE VAN D EPL A ATSMAKER

2.1 Utrecht groeit Utrecht groeit enorm, zowel in inwonersaantal, als in de aantrekkings­ kracht op bedrijven, (internationale) studenten en toeristen. Met de groei van het aantal inwoners en het steeds grotere aantal bezoekers van buiten de stad, neemt ook de vraag naar het publieksaanbod in kunst, cultuur en creativiteit sterk toe. De populariteit van Utrecht als plek voor vrijetijdsbesteding en woon- en werkplaats, legt echter ook druk op de ruimte die beschikbaar is voor culturele en artistieke productie, presentatie en ontmoeting. Het aanbod van betaalbare ruimte voor kunstenaars, creatieve ondernemers en culturele instellingen dreigt hierdoor ontoereikend te zijn. Een signaal dat zowel duidelijk en aanhoudend klinkt vanuit het culturele en creatieve werkveld, als in het vizier staat bij de gemeente en andere stakeholders.

2.2 Cultuur als noodzakelijke bouwsteen Nu nieuwe buurten als Leidsche Rijn uitgroeien tot volwassen stads­ wijken, speelt daarnaast ook de geografische spreiding van ruimte voor kunst en cultuur een actuele rol in onze stad. DePlaatsmaker ziet de continue aanwezigheid van kunst en cultuur als één van de belangrijkste bouwstenen die leiden tot een leefbare en vitale buurt waar mensen met elkaar in verbinding staan. Kunst en creativiteit laten ons andere verhalen horen en helpen om buiten de gebaande paden te denken en nieuwe perspectieven te ontdekken. Daarvan wordt de stad niet alleen mooier en raken we meer met elkaar verbonden, maar geven we ook vorm aan het leven van de toekomst. Met de ontwikkeling van Berlijnplein als middelpunt van de ‘cultuur-as’ in Leidsche Rijn Centrum, krijgt de actuele vraag naar ruimte voor creativiteit een passend antwoord. Juist op het Berlijnplein ziet DePlaatsmaker de mogelijkheid om plaats te maken voor domein-overschrijdende samenwerking, door partijen uit verschillende werkvelden te betrekken in de ontwikkeling van de culturele voorziening.

2.3 Ruimte voor vernieuwing We volgen hierbij de behoefte in het culturele en creatieve werkveld op de voet. Utrecht kent een rijk en divers cultureel en artistiek aanbod, waar men trots op kan zijn en waar een grote aantrekkingskracht vanuit gaat. Ter aanvulling daarop tekent zich echter duidelijk af wat er nog mist, om het culturele leven en de creativiteit in de stad verder tot bloei te laten komen en de pijlen op de toekomst te richten. Vanuit de sectoranalyses opgesteld door o.a. onderzoeksbureau Beren­schot in 2018 in samenwerking met het veld, wordt een dringend beroep gedaan op de gemeente Utrecht om op korte termijn werk te maken van ruimte voor

6

7

talent. ‘Als de gemeente gelegenheid wil bieden aan talentontwikkeling, is investeren essentieel: door een sterke visie te creëren, met een groter cultuurbudget, door vertrouwen te bieden en door te lobbyen voor Utrechtse talenten’ (Sectoranalyse theater en dans, Berenschot, 2018). Deze oproep werd later kracht bijgezet door pamfletten uit de kunst en cultuursector, zoals ‘De kunst van het groeien: Hoe Utrecht culturele metropool wordt’ en de ‘Code radicaliteit’, geschreven door kunstenaar Dries Verhoeven en ondertekend door een groot deel van het Utrechtse veld van kunstenaars en instellingen. ‘We ambiëren een kunstenveld dat agendeert, dat voorop loopt in Nederland in het ontwikkelen van vormtaal en inhoudelijk discours. Een progressief kunstenveld dat HKU- en universitair studenten, andere kijkers en collega makers daarmee wakker houdt, hen het vuur aan de schenen legt, inspireert en aanmoedigt tot autonome positiebepaling.’ Code Radicaliteit, Dries Verhoeven, 2018. Dat de oproep ook gehoord is, blijkt uit de ambities die geformuleerd zijn in de huidige Cultuurvisie 2030 van de gemeente Utrecht. Er wordt gestreefd naar ontwikkelruimte voor talentvolle jonge makers en voor nieuwkomers binnen de culturele infrastructuur. Om aan te blijven sluiten op de veranderende stad en wereld, is vernieuwing nodig.

Dit door letterlijk meer ruimte te geven aan de makers zelf, de presentatie mogelijkheden op het gebied van met name beeldende kunst en dans te vergroten, en kansen te bieden voor experiment, het stimuleren van cross­overs tussen kunstdisciplines en het insluiten van subculturen. DePlaatsmaker voelt de urgentie om juist hieraan ruimte te bieden op het Berlijnplein en de voorwaarde te scheppen voor (nieuwe) initiatieven in de stad die hier samen met een jonge generatie talentvolle makers verder vorm aan kunnen geven.

In het onderzoek naar welke functies en programma op het Berlijnplein passend en noodzakelijk zijn, is nadrukkelijk nagedacht over verbinding met de (toekomstige) culturele en sociaalmaatschappelijke ontwikkelingen in de stad, de geografische ligging van het plein en de interactie met een grote diversiteit in publiek en deelnemers. In de infographic wordt ‘Berlijnplein als knooppunt’ visueel gemaakt. Hierbij is een voorschot genomen op de programmatische invulling van de ‘4000 m2 DPM’. De infographic geeft op schematische wijze weer welke bewegingen en relaties er op het Berlijnplein ontstaan tussen kunstdisciplines, publiek en gebruikers. Of met andere woorden, wat de samenhang is in de ontwikkeling van de verschillende functies op het plein en welke kunstvormen en publieksstromen zich in wisselwerking met de buurt, Leidsche Rijn, de stad en het land, zich hier verstevigen. Dit is geen statisch model, maar blijft een dynamisch proces dat steeds opnieuw aangejaagd moeten worden door de spelers op het Berlijnplein.

BERLIJNPLEIN kunstliefhebbers

kunstproffesionals

nieuwe technologiën & innovatie

Nationaal theatervoorstellingen

Danshuis Shifft, 155 IRC

workshops danscholen uit de wijk dancebattles

2.4 DePlaatsmaker @Berlijnplein DePlaatsmaker vindt de ontwikkeling van Berlijnplein van groot belang. We werken hieraan, omdat we bij willen dragen met en aan de volgende punten:

theater Kikker

Stadsschouwburg

kinderen / jongeren

Het Nieuw Utrechts Toneel

jonge honden

cros mediaal

kunsteducatie

Atelier- en Presentatieruimte Beeldende Kunst, Mode en Design

BAK

Utrecht stad

overheid creatieve industrie

start-ups / scale-ups

debat sprekersavonden

nachtleven

millenials

HKU

ondernemers

vernieuwende kunstvormen Horeca

Uit de buurt

Technologie, onderwijs en sociaal maatschappelijke domein 3000m2

kunststudenten

maatschappelijke vraagstukken

4000m2

artist in residence

exposities

Stadslab RAUM 2200m2

lokale kunstinitiatieven centraal museum

1. Kunst voegt waarde toe aan leefbaarheid, diversiteit en aantrekkelijk­ heid van buurten en de stad, en draagt bij aan de stedelijke ontwikke­ ling. 2. Wij willen ruimte bieden aan domein­overschrijdende samenwerking tussen de culturele sector, het sociaal­maatschappelijke domein en technologie, om innovatie te stimuleren;

8 DePlaatsmaker EINDRAPPORT BERLIJNPLEIN

Urban Dance jonge-, gevestigde en autodidacte kunstenaars

bewoners Cultuur 19

Leidsche Rijn

2. BERLIJNPLEIN: DE VIsIE VAN DEPLAATsMAKER 9

3. Investeren in levendige communities en hierin faciliteren door slim gebruik van multifunctionele ruimtes; 4. Toekomstgerichte, nieuwe ruimte voor kunst realiseren in een nieuw stadscentrum, waarbij de behoefte van de eindgebruiker leidend is in het proces van ontwerp en beheer. DePlaatsmaker ziet met de ontwikkeling van de culturele voorziening op het Berlijnplein de mogelijkheid tot de verwezenlijking van een artistiek en cultureel geladen knooppunt met betekenis voor de buurt, de stad en ver daarbuiten. Een knooppunt als een plek van samenkomst en verbinding, geworteld in het culturele veld. Hier komen verschillende domeinen, kunstvormen, disciplines, subculturen, bezoekers, inwoners, makers en ondernemers samen vanuit de overtuiging dat kunst, cultuur en creativiteit de sleutel vormt in toekomstgericht denken, leven en werken. Een knooppunt geeft richting aan de stromen die er al zijn en laten die elkaar kruisen. Het is een plek waar netwerken met elkaar verweven raken, kruisbestuiving plaatsvindt, en waar tevens ruimte is om af te wijken van wat er al is, zodat kwaliteit en artistieke eigenzinnigheid bewaard blijven. DePlaatsmaker is binnen dit knooppunt de schakel; de matchmaker tussen de artistiek-inhoudelijke programma’s van de makers en instellingen en de opgave in ruimte en faciliteiten.

Het ‘knooppunt’ Berlijnplein verbindt Leidsche Rijn met de stad, kunst & cultuur met onderwijs, technologie en het sociaal maatschappelijke domein, circulaire economie met gebiedsontwikkeling, jonge pioniers en dwarsdenkers met de groepsdenkers en doorgewinterde experts, saamhorigheid met individualiteit, mode met nieuwe media en perfor­mance met installatiekunst. DePlaatsmaker is in staat om de randvoorwaarden hiervoor te creëren en te agenderen, zodat de ruimte hiervoor kan worden gerealiseerd. Samen met de betrokken partners kunnen we de uitgangspunten organiseren, zodat dit een proces vanuit co-creatie wordt.

10 DePlaatsmaker EINDRAPPORT BERLIJNPLEIN

3.1 Het belang van tijdelijke huisvesting bij het Berlijnplein

3. G ROEIEN VAN ONDERAF

De ontwikkeling van de culturele voorziening op het Berlijnplein kenmerkt zich door een stapsgewijze aanpak. Vorm volgt de inhoud en de voorkeur gaat uit naar groei van onderaf (bottom-up). DePlaatsmaker is er daarom van overtuigd dat tijdelijke huisvesting een doorslaggevende rol speelt op weg naar de realisatie van de permanente nieuwbouw. Zo kan geëxperimenteerd worden, ervaring opgedaan en onderzocht worden wat hier nodig is en wat wel en niet goed werkt, voordat de bebouwing en de programmatische invulling op de kavel een permanente vorm aannemen. Culturele en creatieve organisaties kunnen zich op deze wijze alvast zichtbaar maken op het plein, in opmaat naar een toekomstige permanente plek. Een fysieke overbrugging tot die tijd, maakt het voor hen beter mogelijk zich te committeren, samenwerkingen aan te gaan met de andere partijen op de kavel en te landen op het Berlijnplein.

3.1 Ontwikkeling tijdelijk paviljoen DePlaatsmaker heeft hier afgelopen jaar een start mee gemaakt, door de realisatie van een tijdelijk paviljoen voor verschillende culturele en creatieve organisaties op het terrein achter RAUM. Zo vinden een groeiend aantal makers, denkers en doeners nu alvast hun thuishaven op het Berlijnplein: het Nieuw Utrechts Toneel, ontwerperscollectief Goede Vrijdag, de Buurtwerkkamer Leidsche Rijn, junior adviesbureau Jonge Honden en het kantoor van RAUM. De samenstelling van deze groep is geen toeval; de uitgangspunten zoals geformuleerd in het Ontwikkelkader Berlijnplein (2018) zijn hierin leidend geweest. Met de realisering van het tijdelijke paviljoen is goede ervaring opgedaan met het gezamenlijk huisvesten van diverse culturele organisaties op de kavel, geëxperimenteerd met slim ruimtegebruik en het delen van voorzieningen, en ervaren wat het betekent om circulair en modulair te bouwen in aansluiting op de behoefte van de eindgebruikers. Tijdens de evaluatie van het bouwproces met de aannemer, bouwbegeleider, het Projectteam Berlijnplein en de huidige huurders zijn verschillende reacties opgehaald welke verwerkt zijn tot een ‘lessons learned’-document.

12

13

Hieruit nemen we als DePlaatsmaker mee, dat we een belangrijke rol kunnen vervullen als schakel tussen de architect (en aannemer) en de behoefte van de doelgroep, middels bouwbegeleiding tot en met het moment van oplevering. Het is hierbij van belang om samen met de doelgroepen vooraf het gehele proces van voorbereiding, uitvoering, oplevering en nazorg goed in beeld te hebben en hier als begeleidende partij op aan te sturen. Wanneer er zich knelpunten voordoen, andere keuzes worden gemaakt of bijstelling plaatsvindt, dan moet hier duidelijk over gecommuniceerd worden naar de gebruikers toe. Daarbij is het goed om de diversiteit binnen de doelgroep (ook in draagkracht) in het oog te houden. Ook aanspreekbaar zijn, op locatie aanwezig zijn en het controleren van de werkzaamheden is daarbij erg belangrijk.

afbakening van taken en regelmatige afstemming, is essentieel om op een goede manier in tijdelijkheid te kunnen landen op het Berlijnplein met alle uitdagingen die daar liggen. De kwartiermaker heeft tot nu gezorgd voor maandelijkse updates, afspraken demarcatie, business case en duidelijke lijnen van communicatie tussen DePlaatsmaker en de eindgebruikers. Het verhuurteam en de bouwbegeleider van DePlaatsmaker nemen de schakelfunctie tussen de gebruikers en het bouwteam van de gemeente over. Dit proces is inmiddels in volle gang.

3.2 Tijdelijke huisvesting in de werfkelders Kwartiermaker Cobie de Vos is daarnaast ook gestart met de werving en selectie van nieuwe passende partijen die in opmaat naar permanente huisvesting een beeld geven van wat er gaat komen op het Berlijnplein. Dit geldt concreet voor de dansgezelschappen IRC, 155 en SHIFFT. Om te kunnen voorzien in tijdelijke huisvesting voor deze organisaties, heeft kwartiermaker met veel partijen en sleutelpersonen rond het Berlijnplein gesproken. Hier is uit voortgekomen dat DePlaatsmaker meer dan 400 m2 tijdelijk in beheer neemt in de werfkelders onder het stadspark bij het Berlijnplein. In deze werfkelders wordt een dans-en kantoorruimte gerealiseerd voor IRC en 155. Deze ruimtes worden in de zomer van 2021 opgeleverd. SHIFFT zal mogelijk komend jaar kantoor houden in de kelders om goed aangesloten te zijn bij de ontwikkelingen en het publieke programma van het Berlijnplein. Ook worden er in de periode 2020-2025 nieuwe partijen uit andere disciplines geworven voor de invulling van de permanente bebouwing. Dit gaat met name om kunstenaars en creatieve makers op het gebied van de beeldende kunst, mode en design. Samen met hen zal gekeken worden naar wat zij nodig hebben om hun artistiek-inhoudelijke concept uit te werken en mee te bouwen aan het publieke programma op het Berlijnplein.

DePlaatsmaker streeft ernaar ook deze partijen onder te brengen in tijdelijke huisvesting rondom het Berlijnplein, zoals de werfkelders. Ook met betrekking tot de discipline beeldende kunst zijn relaties opgebouwd met belangrijke spelers in de omgeving die kunst en cultuur graag (tijdelijk) ruimte geven. De ‘lessons learned’ n.a.v. de ontwikkeling van het tijdelijke paviljoen neemt DePlaatsmaker ook mee in het proces van de bouw van de werfkelders, in opdracht van de gemeente Utrecht. Communicatie,

14 DePlaatsmaker EINDRAPPORT BERLIJNPLEIN

‘Wij zijn een adviesbureau dat op zoek is naar inspiratie en verbinding. We zijn dan ook heel gelukkig met het circulair gebouwde tijdelijke paviljoen met een creatieve uitstraling. Op het Berlijnplein gaan we innovatief toekomstgericht te werk. We hebben afspraken over het delen van ruimte en voorzieningen en is alles duurzamer, efficiënter en goedkoper. En inspirerender natuurlijk.’ Ricardo Copier, Jonge Honden

3. GROEIEN VAN ONDERAF 15

4.1 Verbonden met Leidsche Rijn en de stad

4 . KWARTI ERMAKER VOOR BERLIJNPLEIN

Kwartiermaker Cobie de Vos heeft sinds de start van haar opdracht actief contacten opgebouwd en ruim tachtig gesprekken gevoerd met culturele instellingen, onderwijsorganisaties, ondernemers, raadsleden, kunstenaars en creatieve makers in Leidsche Rijn, in de stad en daar­buiten. Dit om hen aan te laten haken bij de ontwikkelingen op het plein, hen actief te informeren en te onderzoeken waar krachten gebundeld kunnen worden in samenwerking. In Leidsche Rijn bestrijken deze contacten zowel de culturele instellingen (o.a. Podium Hoge Woerd, de Vrijstaat en Pathé), als de kunstenaars en creatieve ondernemers die werken of wonen in de wijk, tot projectontwikkelaars en de sleutelpersonen in het gebied. Daarnaast heeft de kwartiermaker gesproken met lokale creatieve ondernemers die zich direct bij haar of DePlaatsmaker gemeld hebben, om te onderzoeken of deze een rol kunnen spelen op de kavel (Zie bijlage 1 voor het volledige overzicht van netwerkcontacten). De kwartiermaker heeft haar gesprekspartners op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen rond Berlijnplein en nodigde hen uit voor bijeen­ komsten. Daar waar kansen tot samenwerking liggen op korte en/of lange termijn werden deze besproken en in mogelijke acties omgezet.

Zo haalde de kwartiermaker de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU) over om kennis te maken met de mogelijkheden van het Berlijnplein en verbond ze partijen uit de stad (zoals het Centraal Museum) aan de ontwikkeling van de 4000m2 op de kavel. Ook heeft de kwartiermaker een rol als ambassadeur van Berlijnplein ingenomen ten aanzien van verschillende relevante netwerken in de stad. Zo heeft Cobie de Vos gesproken met de cultuurvertegenwoordigers van de verschillende politieke partijen in Utrecht. De laatste maanden zijn deze gesprekken met name gevoerd met de VVD, D’66, GroenLinks en met Student & Starter. Daarnaast was zij tot de zomer lid van de Deel­ projectgroep Programma van het Berlijnplein, om zo goed aangesloten te blijven bij de vragen en ontwikkelingen van de huidige huurder op het Berlijnplein. Ook het traject van tijdelijke huisvesting naar permanentie is in dit overleg veelvuldig onderwerp van gesprek geweest. Met de komst van programmaleider Klaas Hernamdt heeft de kwartiermaker een sterke gesprekspartner gevonden om in samenwerking vorm en inhoud te geven aan de invulling van de 4000m2 en de Werfkelders. Ook met RAUM bestaat een goede afstemming op inhoud, koers en traject.

4.2 Bevindingen uit gesprekken Uit deze gesprekken blijkt over het geheel genomen dat het enthousias­ me voor de ontwikkelingen op het Berlijnplein groot is. De gesproken 16

17

partijen zijn positief over het lef van de gemeente om te bouwen en te ontwikkelen met het uitgangspunt ‘vorm volgt inhoud’. Wel benadrukt men dat de verbinding met de omgeving en de stad, en het ontwikkelen van een grote diversiteit aan bezoekers belangrijk is voor het succes van de plek. ‘Blijf niet te lang theoretiseren, maar laat zien wat er gaat komen’ is de wens van de partijen uit Leidsche Rijn en de wens van de politiek. Dat haalt zogezegd de onrust weg en geeft ruimte tot verdere ontwikkeling. Samengevat leverden de gesprekken de volgende bevinding­ en op die belangrijk zijn mee te nemen in het vervolgproces: » Kunstenaars en creatieve makers in Utrecht zijn nieuwsgierig naar de ontwikkelingen op het Berlijnplein en verbinden zich graag met deze plek. Ruimte om te maken, presenteren en experimenteren is schaars in Utrecht en een nieuwe plek waar men zelf mede invulling aan kan geven ziet men als een grote kans, zeker als het gaat om verbinding met de omgeving. » Culturele instellingen in de stad willen onderzoeken of zij een rol kunnen spelen op het plein. Hiervoor wachten zij de verdere invulling van de plannen af. Het Centraal Museum en BAK hebben aangegeven er ook graag zelf zichtbaar te zijn, in aanvulling op het artistiek-inhoudelijke programma dat er vorm zal krijgen.

Dit binnen hun zoektocht naar nieuwe plekken voor presentatie en naar het bereiken van een groter en diverser publiek. » Culturele instellingen rondom het Berlijnplein willen actief geïnfor­meerd worden over de ontwikkelingen op het plein en samenwerken waar mogelijk. » Vastgoedinstellingen rondom het Berlijnplein willen samen­werken met de partijen op het plein. Zo heeft DePlaatsmaker gesproken met Colliers, de eigenaar van winkelcentrum Leidsche Rijn, en met de organisatie achter het huisvestingsconcept Change=. Mogelijk kan met deze partijen op tijdelijke basis worden samengewerkt (huisvesting nieuwe partijen voor het Berlijnplein) en in duurzaamheid (DePlaatsmaker is gevraagd mede invulling te geven aan een kunstruimte bij Change= en de broedplaats voor actieve ouderen).

18 DePlaatsmaker EINDRAPPORT BERLIJNPLEIN

» In het afgelopen jaar is met ruim twintig potentiële gebruikers gesproken. Van amateur dansscholen, een indoor skatebaan, tot een opleiding voor dj’s. Deze partijen willen graag huisvesting op het Berlijnplein, maar passen niet altijd geheel binnen het profiel en de criteria zoals zij opgesteld zijn in het Ontwikkelkader Berlijnplein. De gesproken partijen willen wel graag op de hoogte blijven en mogelijk later in de ontwikkeling een rol spelen binnen het publieke programma of netwerk.

4.3 Richtinggevende pijlers Vanuit de informatie die is opgedaan middels de gevoerde gesprekken, heeft de eerste specificering van de opdracht vorm gekregen aan de hand van twee pijlers, namelijk de mogelijkheid tot de ontwikkeling van de functies danshuis en atelier- en presentatieruimte voor beeldende kunst, mode en design. Naar aanleiding van de focus op deze functies, zijn de rollen de afgelopen maanden tijdelijk verdeeld geweest tussen de kwartiermaker en extern betrokkene Inge Koks. Inge Koks heeft de mogelijkheid tot ontwikkeling van een plek voor dans en beweging op het Berlijnplein inhoudelijk getoetst en verder uitgewerkt in het rapport ‘Concept HEUTE: Ruimte voor dans op het Berlijnplein, Leidsche Rijn, Utrecht’ (14 mei 2020). Dit in nauw overleg met kwartiermaker en de afdeling Culturele Zaken van gemeente Utrecht. In de uitvoering van het onderzoek is gesproken met ongeveer 40 Utrechtse dansgezelschappen, podia, onderwijsinstellingen, wijkcultuurhuizen, andere organisaties in Leidsche Rijn en individuele makers en dansers. Kwartiermaker Cobie de Vos heeft zich gericht op de mogelijkheid tot ontwikkeling van een atelier- en presentatieruimte voor beeldende kunst en hierin contacten gelegd met jonge kunstenaars, de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, het hedendaagse kunst overleg HeKO en belangrijke presentatie-instellingen in de stad als Centraal Museum en BAK.

Daarnaast is intensief contact geweest met de afdeling Culturele Zaken van de gemeente Utrecht om kansen en mogelijkheden (inhoudelijk, financieel en beleidsmatig) op elkaar af te stemmen. Buiten Utrecht heeft de kwartiermaker gesproken met artistiek en zakelijk leiders van belangrijke innovatieve presentatieruimtes, zoals de Wasserij (Rotterdam), Billy Town (Den Haag) en W139 (Amsterdam), en zich verdiept in hun aanpak en profiel. Naast de gesprekken met de verschillende Utrechtse organisaties die met elkaar verbonden zijn binnen het HeKO, is er ook gekeken naar de ervaringen die eerder opgedaan zijn rond de ontwikkeling van

20 DePlaatsmaker EINDRAPPORT BERLIJNPLEIN

presentatieplekken in Utrecht door andere partijen. De afgelopen jaren zijn er namelijk meerdere experimentele kunstinitiatieven gestart, maar helaas ook weer verdwenen, zoals Das Spectrum, Kapitaal (nu vooral werkplaats), Moira en Artkeller. De redenen dat dergelijke initiatieven stranden - ondanks grote energie en bevlogenheid van de organisatoren en een sterk (zelfs internationaal) netwerk binnen de sector - zijn vaak te herleiden tot een gebrek aan ruimte, tijd en/of financiële middelen, zoals beschreven in het rapport ‘Onderzoek naar het Nederlandse initiatief in de beeldende kunst’ (2014) door Maaike Lauwaert in opdracht van het Mondriaan Fonds. De conclusies van dit rapport zijn dan ook grotendeels van toepassing op de situatie in Utrecht. Een gebrek aan duurzame vaste locaties, financiën voor betaalde krachten en budget voor exposities en professionele ont­ wikkeling, zijn redenen dat de energie eruit is gehaald en de Utrechtse initiatieven zijn gestopt. Daarbij komt dat de gemeente Utrecht tot een paar jaar geleden geen actief beleid voerde op vernieuwing in de sector. Deze startende, onafhankelijke en/of niet gesubsidieerde organisaties vonden onvol­ doende aansluiting op het cultuurbeleid van de gemeente en de stap om door te stromen van incidentele projectsubsidies naar meerjarige subsidie vanuit de Cultuurnota bleek voor de initiatieven te groot.

Veel jonge kunstenaars en makers vertrokken uit Utrecht vanwege het tekort aan betaalbare werkruimtes en het gemis aan presentatieplekken (Sector­analyse Berenschot Musea en Beeldende Kunst, 2018).

‘Op dit moment is er in Utrecht voor ( jonge) kunstenaars nauwelijks ruimte voor het experiment, of een plek waar speelse, hedendaagse en experimentele shows gemaakt worden die niet vastgenageld zijn in een officieel instituut. Ik zou graag een plek zien die performances, lezingen, educatieve projecten en publicaties maakt.’ Caz Egelie, beeldend kunstenaar, projectorganisator en kunstdocent

4. KWARTIERMAKER VOOR BERLIJNPLEIN 21