Agendabundel

Bundel - Commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën van 30 mei 2024 1 2 3

3.1 3.2

3.3

3.4

3.5 3.6 4

5

6 7

8

Opening Vaststellen van de agenda van 30 mei 2024 Vaststellen van ingekomen agenderingen (Procedure) Deze punten worden alleen procedureel behandeld. De leden van de commissie bespreken of, op welke wijze en voor hoe lang zij deze raadsvoorstellen en onderwerpen willen bespreken. Na vaststelling van dit behandeladvies, wordt het stuk voor een volgende vergadering geagendeerd. Ingekomen agenderingen commissie VBF 30 mei 2024 Behandelvoorraad 30 mei 2024 Commissie Veiligheid Bestuur en Financiën Raadsvoorstel Herijking project Regeling risicovolle projecten Dossier 4015 voorblad Raadsvoorstel Herijking project Regeling Risicovolle Projecten Raadsvoorstel Rekenkamerrapport : Drempels om te stemmen 20240417 Raadsvoorstel_rekenkamerrapport Drempels om te stemmen 20240417 Rekenkamerrapport Drempels om te stemmen 20240417 Publiekssamenvatting_Drempels om te stemmen 20240417 Persbericht_Drempels om te stemmen Raadsvoorstel rekenkamerrapport: Over lastig handhaven 20240522 Raadsvoorstel_rekenkamerrapport Over lastig handhaven 20240522 Rekenkamerrapport Over Lastig Handhaven 20240522 Persbericht Over Lastig Handhaven 20240521 Aanbiedingsbrief Raad Over Lastig Handhaven 20240522 Publiekssamenvatting Over Lastig Handhaven Raadsvoorstel Van Ombudsloket naar Ombudsman Raadsvoorstel Van Ombudsloket naar Ombudsman concept raadsbesluit Van ombudsloket naar ombudsman opzeggingsbrief Nationale

Ombudsman CONCEPT Bespreking jaarverslag als onderdeel van de jaarstukken Agenderingen ter plaatse op basis van de lijst ingekomen raadsbrieven Raadsbrieven commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën 30 mei 2024 Verslagen Ter vaststelling: Conceptverslag commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën 18 april 2024. Conceptverslag commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën 18 april 2024 Toezeggingen/Moties Ter vaststelling. Toezeggingenlijst commissie VBF 30 mei 2024 Aangenomen moties commissie VBF 30 mei 2024 Ingekomen stukken Geen. Verslag Adviescommissie Controle en Financiën Ter kennisname: Verslag Adviescommissie Controle en Financiën 21 maart 2024 Adviescommissie C&F 21-03-2024 Raadsvoorstel Zienswijze Ontwerpbegroting 2025-2028 Het Utrechts Archief (HUA) Wethouder: Streefland, Beleidsterrein: Personeel en Organisatie Indicatieve behandeltijd: 60 minuten De gemeente Utrecht participeert in de gemeenschappelijke regeling Het Utrechts Archief (HUA). De gemeente Utrecht wordt in de gelegenheid gesteld een zienswijze in te dienen op de ontwerp programmabegroting 2025-2028 en op de kadernota 2024. De gemeente Utrecht kan uiterlijk tot 7 juli 2024 een zienswijze indienen.

Dossier 4095 voorblad Raadsvoorstel Zienswijze ontwerpbegroting 2025-2028 Het Utrechts Archief (HUA) Reactiebrief zienswijze ontwerpbegroting 2025-2028 van Het Utrechts Archief (HUA) HUA - Kadernota 2024 doorwerkend naar 2025 HUA - Ontwerp Programmabegroting 2025 - 2028

9

10

11

12

HUA Jaarverslag 2023 Raadsvoorstel Zienswijze Ontwerpbegroting 2025 BghU, inclusief meerjarenperspectief 2026-2028 Wethouder: Schilderman, Beleidsterrein: Financiën Indicatieve behandeltijd: 60 minuten De BghU stuurt de ontwerpbegroting BghU 2025 waarop u een zienswijze kunt indienen. Tevens wordt het meerjarenperspectief 2025-2028 geboden waarin de ontwikkelingen zijn vertaald naar planvorming en financiële consequenties. Daarnaast treft u, ter informatie, de jaarstukken 2023 en de concept controleverklaring van de onafhankelijke accountant aan. De gemeente Utrecht kan tot eind juni een zienswijze indienen. Dossier 4096 voorblad Raadsvoorstel Zienswijze meerjarenbegroting 2025-2028 BghU aangepast na opmerkingen CC Zienswijzebrief meerjarenbegroting 2025-2028 aan BghU Aanbiedingsbrief BghU zienswijze ontwerpbegroting 2025 Utrecht Begroting BghU 2025 en mj-perspectief 2026-2028 Jaarstukken BghU 2023 Accountantsverslag BghU 2023 (definitief concept) Raadsvoorstel Beleidsnota Samen stad maken Wethouder: Oosters, Beleidsterrein: Participatie Indicatieve behandeltijd: 120 minuten De voorgestelde Beleidsnota Samen stad maken ‘Geen Utrecht zonder U’ bevat de uitgangspunten bij de samenwerking tussen Utrechters en gemeente. Er wordt richting gegeven aan participatieprocessen, met leidende principes voor houding en gedrag voor ambtenaren, college en raadsleden.

Daarnaast wordt het 'Kompas voor zeggenschap’ geïntroduceerd, een handvat voor een gesprek met Utrechters om te komen tot de best passende samenwerkingsvorm voor dat moment. Het kompas is bedoeld om verwachtingen over en weer helder te maken en stimuleert dat de principes voor houding en gedrag worden toegepast. Dossier 4009 voorblad Raadsvoorstel Beleidsnota Samen stad maken Beleidsnota Samen stad maken Geen Utrecht zonder U Inspiratie en participatieverslag voor beleidsnota Samen stad maken Geen Utrecht zonder U Raadsvoorstel Zienswijze financiële stukken VRU Burgemeester, Beleidsterrein: Openbare Orde en Veiligheid Indicatieve behandeltijd: 30 minuten De VRU stuurt de voorlopige jaarstukken 2023, de resultaatbestemming 2023, de ontwerpbegroting 2025 en de geactualiseerde begroting 2024. Als raad wordt u in de gelegenheid gesteld om een zienswijze in te dienen; deze moet uiteindelijk 24 juni kenbaar gemaakt worden aan het bestuur van de VRU.

Dossier 4065 voorblad Raadsvoorstel Zienswijze financiële stukken VRU Concept zienswijzebrief financiële stukken VRU Aanbiedingsbrief Financiele stukken (maart 2024) algemeen (def) (1) Voorlopige jaarstukken 2023 vastgesteld in AB 25 maart 2024 Ontwerpbegroting 2025 en geactualiseerde begroting 2024 vastgesteld in AB 25 maart 2024 (1) Zienswijzen kaders ontwerpbegroting VRU 2025, geactualiseerde begroting VRU 2024 (versie na AB) Infographic jaaroverzicht VRU 2023 Spoeddebat politie inzet bij pro-Palestina demonstraties Universiteit Utrecht Burgemeester, Beleidsterrein: Openbare Orde en Veiligheid Indicatieve behandeltijd: 180 minuten Geagendeerd door: Stevie Nolten (BIJ1), Mahmut Sungur (DENK), Mahaar Fattal (GroenLinks), Partij Louise de Vries (Partij voor de Dieren), Tess Meerding (VVD),Titus Stam (PvdA), Ruud Maas (VOLT), Ruben Snijder (Student en Starter), Victor Paalman (Horizon), Maarten Koning (D66), Gert Dijkstra (EenUtrecht) en Derk van Bergen (ChristenUnie), Bert van Steeg (CDA) De fracties van BIJ1, DENK, GroenLinks, Partij voor de Dieren, VVD, PvdA, Volt, Student & Starter, Horizon, D66, EenUtrecht , ChristenUnie en CDA willen samen met de burgemeester in debat over de pro-Palestina demonstraties en de politie inzet bij de Universiteit Utrecht van de afgelopen weken. Hierbij komt o.a. de totstandkoming en uitvoering van de ontruimingsbesluiten aan bod.

Verder willen de partijen de gevolgen voor het gemeentelijk demonstratiebeleid, de stad, en de universiteit bespreken. Daarnaast wil DENK de banden bespreken die verschillende instanties uit onze stad hebben met Israël en wat er gedaan kan worden vanuit Utrecht als mensenrechtenstad tegen de genocide die gaande is in Palestina.

12.1 SV 2023 nr. 213 Banden Utrecht en mensenrechtenschendingen Israël (met antwoord) Beantwoording SV2023 nr 213 over Banden Utrecht en mensenrechtenschendingen Israël SV 2024 nr. 91 Veroordeling grootschalige politie inzet tegen vreedzame demonstratie pro-Palestina 12.2 studenten en docenten (met antwoord) Beantwoording SV2024 nr 91 over Veroordeling grootschalige politie inzet tegen vreedzame demonstratie pro-Palestina studenten en docenten 12.3 Raadsbrief Demonstratie en protestactie Universiteitsbibliotheek 8 mei Raadsbrief Demonstratie en protestactie Universiteitsbibliotheek 8 mei 12.4 Raadsbrief Protestactie Universiteitsbibliotheek Raadsbrief Protestactie Universiteitsbibliotheek 12.5 Raadsbrief Demonstratie en protestactie 15 mei 2024 Raadsbrief Demonstratie en protestactie Janskerkhof 12.6 Statement demonstraties op onderwijsinstellingen, Amnesty International 2024 202404-Statement-demonstraties-op-onderwijsinstellingen 12.7 Demonstratierecht onder druk, Amnesty International AMN_22_33_demonstratierecht-onder-druk

Agenderingen Commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën (Ter vaststelling op 30 mei 2024) Stukken afkomstig vanuit het college Onderwerp: Raadsvoorstel Herijking project Regeling Risicovolle Projecten Beleidsterrein: Financiën Portefeuillehouder: Wethouder Schilderman

De Regeling risicovolle projecten (RRP) heeft als doel de controlerende en kaderstellende rol van de raad ten aanzien van risicovolle projecten te versterken. In de Regeling is bepaald dat het college voortdurend beoordeelt of lopende projecten als risicovol gekwalificeerd moeten worden. Op basis van deze beoordeling stelt het college voor de toepassing van de RRP op twee projecten (Restauratie Domtoren en Noordelijke Randweg Utrecht) te beëindigen.

Stukken afkomstig vanuit de Rekenkamer Datum: 21 mei 2024 De Rekenkamer Utrecht heeft onderzoek gedaan naar de toegankelijkheid van stembureaus in de gemeente Utrecht. Uit dit Soort stuk: Raadsvoorstel onderzoek blijkt dat slechts 40% van de Utrechtse stembureaus Rekenkamerrapport : Drempels om toegankelijk is voor inwoners met een lichamelijke beperking, terwijl de gemeente verplicht is 100% van de stembureaus toegankelijk te te stemmen maken. In het voorliggende rapport worden de conclusies en aanbevelingen nader toegelicht. Beleidsterrein: Burgerzaken Op 23 mei jl. heeft de Rekenkamer in een technische bijeenkomst het onderzoek en de bevindingen toegelicht. Portefeuillehouder: Burgemeester Dijksma Datum: 21 mei 2024 Soort stuk: Rekenkamerrapport: Over lastig handhaven Beleidsterrein: Openbare Ruimte/ Toezicht en handhaving

De Rekenkamer Utrecht heeft onderzoek gedaan naar de aanpak van overlast in de openbare ruimte. Uit het onderzoek blijkt dat handhavers die voor de gemeente de straat op gaan om ervoor te zorgen dat overlast wordt aangepakt, steeds minder goed hun werk kunnen doen. Inwoners van de stad die overlast melden zijn daarover ook steeds vaker ontevreden. In het voorliggende rapport worden de conclusies en aanbevelingen nader toegelicht.

Voorstel: 1. Gelet op de aard van dit voorstel wordt voorgesteld dit voorstel direct als A-punt door te geleiden naar de Raad.

Voorstel: 1. Agenderen voor de commissie VBF van 19 september 2024 2. Tijd: 60 minuten

Voorstel: 1. De rekenkamer organiseert op 18 juni om 19:00 een technische bijeenkomst over het onderzoek. 2. Agenderen voor de commissie VBF van 19 september 3. Tijd: 60 minuten

Agenderingen Commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën (Ter vaststelling op 30 mei 2024)

Stukken afkomstig van het Dagelijks Bestuur Datum: 21 mei 2024 In december 2022 heeft de raad ingestemd met het instellen van het Utrechts Ombudsloket (UO), om zo een lokale, onafhankelijke Soort stuk: Raadsvoorstel Van en laagdrempelige ombudsfunctie voor alle Utrechters te faciliteren. Ombudsloket naar Ombudsman De gemeentelijke ombudsfunctie is nu nog zo ingericht dat de tweedelijnsklachtenbehandeling bij de Nationale Ombudsman (NO) is belegd. Het voorliggende voorstel maakt de doorontwikkeling Portefeuillehouder: De heer naar een volwaardige gemeentelijke ombudsfunctie mogelijk door Zwanenberg (DB namens de CPR) deze werkzaamheden zelf uit te gaan voeren en het contract met de NO te beëindigen. Datum: 21 mei 2024 Onderwerp: bespreking jaarverslag als onderdeel van de jaarstukken

Het Dagelijks Bestuur (DB) heeft op advies van de Adviescommissie Controle en Financiën op 21 maart 2024 ingestemd met het voorstel om de P&C cyclus aan te passen. Een van de wijzigingen is om de bespreking van de jaarstukken te splitsen in de het financiële deel van het jaarverslag (bespreking in de cie Financiën, met de wethouder Financiën en in aanwezigheid van de accountant) en het inhoudelijke programmadeel van het jaarverslag (bespreking in de overige commissies met de desbetreffende wethouder). Doelstelling van de separate behandeling is om de controlerende rol van de raad ten aanzien van de jaarstukken nog meer accent te geven. Om die reden wordt aan u voorgesteld op 20 juni de op die dag beschikbare tijd van 60 minuten voor onze raadscommissie te reserveren voor bespreking van het jaarverslag (programmadeel en relevante paragrafen zoals investeringen/grondbeleid voor de commissie). De bespreking kan ook betrekking hebben de raadstoets.

Voorstel: 1. Agenderen voor de commissie VBF van 13 juni 2024 2. Tijd: 45 minuten

Instemmen met de agendering van het jaarverslag in het vergaderdeel dat voor de commissie op 20 juni 2024 is gereserveerd en hiervoor maximaal 60 minuten te reserveren.

Agenderingen Commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën (Ter vaststelling op 30 mei 2024) Op 20 juni zijn de technische sessies geweest en zijn de schriftelijke vragen beantwoord ten aanzien van de jaarstukken. In de avond is de commissie financiën gepland voor de bespreking van de jaarrekening en de financiële paragrafen.

#RAAD030# Behandelvoorraad Vergadering Commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën (PROCEDUREEL) Openbare orde en Veiligheid (incl. mensenhandel en drugscriminaliteit), Handhaving en Vergunningen, Representatie, Bestuurlijke zaken, Internationale zaken, Participatie, Burgerzaken incl. verkiezingen, Personeel en Organisatie, Financiën en inkoop, Ombudszaken en Klachtafhandeling

Burgemeester/wethouder Streefland Openbare Orde en Veiligheid

Besloten 11/1/2024

Raadsbrief Herijking Utrecht zijn we samen

RIB 18 april

PvdA, CDA, Volt, ChristenUnie, Student en Starter, GroenLinks, VVD en EenUtrecht

Cie n.t.b.

Te verwachten Raadsvoorstellen/Raadsbrieven Financiën Actualisatie financiële verordening (noot griffie: n.a.v. de raadsbrief Rechtmatigheidsverantwoording en actualisatie Financiële verordening wordt eind 2024 de nieuwe actualisatie verwacht. De adviescie C&F zal hierin adviseren) Financiën Raadsvoorstel Nota Waarderen, activeren en afschrijven van vaste activa

Verwacht Q4 2024

Financiën Voorjaarsnota 2023 en 1e Bestuursrapportage en meelopende stukken Financiën Eerste begrotingswijziging 2024

Verwacht Q2 2024

Financiën Jaarstukken 2023 en Resultaatbestemming Financiën Tweede begrotingswijziging 2024 Financiën Programmabegroting 2025 en Tweede Berap 2024 en Verordeningen

Verwacht Q2 2024

Komende vergaderingen VBF 13 juni/20 juni

Verwacht Q4 2023

Verwacht Q2 2024

Verwacht Q3 2024 Verwacht Q4 2024

Komende RIB-avonden VBF

(veegcommissies) 18 juni zomerreces 19 september 10 september 17 oktober 8 oktober 5 december (ochtend en middag) 26 november

Commissie Veiligheid, Bestuur en Financiën Dossiernummer

4015

Vertrouwelijk

Nee

Vergaderdatum

30 mei 2024

Agendapunt

3.1

Titel

Raadsvoorstel Herijking project Regeling risicovolle projecten

ID

4227

Behandelend ambtenaar

Agnes Scholte

Telefoon

06 38080575

E-mail

agnes.scholte@utrecht.nl

Datum collegebesluit

16 april 2024

Geocodering

Stad Utrecht

Thema

Bestuur en ondersteuning

Portefeuillehouder

Wethouder Schilderman

Beleidsveld

Financiën

Referendabel

Ja

Reden niet referendabel Raadsadviseur (lijst)

Frank de Kok/Cie Ruimtelijke ordening en Grondzaken/06-20011476

Behandelvoorstel Resultaat commissiebehandeling Resultaat raadsbehandeling Geagendeerd

Vergaderdatum

Commissie Veiligheid, Bestuur en

30 mei 2024

Financiën Voorgesteld besluit

Voorstel aan de gemeenteraad

Herijking project Regeling risicovolle projecten Beleidsveld Organisatieonderdeel Opsteller Kenmerk Vergaderdatum Raad Referendabel Geheim

Financiën Bedrijfsvoerings- en Strategienetwerk Agnes Scholte 12289302 Volgt Ja Nee

Het college van burgemeester en wethouders stelt de raad voor te besluiten: De toepassing van de Regeling risicovolle projecten op project Restauratie Domtoren en de Noordelijke randweg Utrecht (NRU) op basis van herijking van risico’s te beëindigen.

Burgemeester en wethouders van Utrecht,

de secretaris,

de burgemeester,

Samenvatting Het project Restauratie Domtoren is herijkt en in deze fase niet meer een van de meest risicovolle projecten. Hetzelfde geldt voor de NRU, tot aan vaststelling van een nieuwe voorkeursvariant. Op dat moment zal het project opnieuw worden geijkt. Voorgesteld wordt de toepassing van de regeling te beëindigen.

Context Aanleiding In juni 2021 heeft de raad de Regeling risicovolle projecten (hierna RRP) vastgesteld, met als doel de controlerende en kaderstellende rol van de raad ten aanzien van risicovolle projecten te versterken. In de Regeling is bepaald dat het college voortdurend beoordeelt of lopende projecten kwalificeren als risicovol in de zin van de RRP. Artikel 5, lid 4 van de RRP bepaalt welke risico’s in een de beoordeling moeten worden meegewogen. In de afweging worden risico’s op meerdere gebieden betrokken: financieel, uitvoering, gevolgen voor de stad of de inwoners, gevolgen voor de gemeentelijke bedrijfsvoering, innovaties en bestuurlijke of organisatorische complexiteit. Voor het project Restauratie Domtoren, waarvoor de regeling van toepassing is, hebben wij een herijking uitgevoerd. Het resultaat van de herijking is dat de risico’s niet meer zodanig zijn dat de regeling hiervoor van toepassing is. Het project NRU staat al enkele jaren ‘on hold’ omdat er onvoldoende geld is om de voorgenomen reconstructie van de weg te realiseren. Herijking van de risico’s op dit moment laat zien dat het project in deze fase, tot aan vaststelling van een nieuwe voorkeursvariant, niet tot de meest risicovolle projecten behoort. Financiële situatie gemeente Eventuele gemeentelijke bezuinigingen hebben geen financiële effecten op voorliggend besluit.

Juridische context Op basis van artikel 5 lid 3 van de RRP kan het college aan de raad voorstellen om de onderbrenging van een project onder der RRP te beëindigen. Dat wil zeggen dat een project niet langer onder de werking van de RRP valt omdat de risico's zijn afgenomen. Beslistermijn Er is geen specifieke beslistermijn voorzien. Beoogd effect Met de continue herbeoordeling van projecten wordt beoogd projecten niet onnodig onder de reikwijdte van de RRP te laten vallen en focus te houden op de echt risicovolle projecten. Door Restauratie Domtoren en de Noordelijke Randweg Utrecht als risicovol project te schrappen wordt hieraan invulling gegeven. Eerdere besluitvorming en informatievoorziening aan de raad - Regeling risicovolle projecten Raadsbesluit Regeling Risicovolle Projecten (juni 2021)

Beslispunten, Argumenten en Kanttekeningen/Risico’s Beslispunt 1

De toepassing van de regeling risicovolle projecten op project Restauratie Domtoren en de Noordelijke Randweg Utrecht (NRU)op basis van herijking van risico’s te beëindigen.

Argumenten 1.1

Op basis van de herijking van de risico’s van deze projecten behoren deze projecten niet meer tot de meest risicovolle projecten De herijking op basis van het afwegingskader wijst uit dat de risicoscore zodanig is gedaald dat de regeling hier niet meer voor van toepassing is. De volgende rapportage voor beide projecten is de eindrapportage inclusief onder andere de geleerde lessen in het project 2

1.2

Nadat een voorkeursvariant voor de lange termijn van de NRU door uw Raad is vastgesteld, zullen we de risico’s opnieuw herijken. Het project NRU staat al enkele jaren ‘on hold’ omdat er onvoldoende geld is om de voorgenomen reconstructie van de weg te realiseren. Het project formeel stopzetten kan niet. We verliezen dan de financiële bijdragen van het Rijk en provincie. Bovendien blijft een lange termijn aanpak van de NRU, zowel met als zonder het Alternatief Ring Utrecht (ARU), noodzakelijk. In lijn hiermee beperken we onze ambtelijke inzet op het project NRU tot een niveau dat passend is bij de fase waarin we nu zitten. We kijken nu naar lange termijn oplossingen die passen bij ARU.

Kanttekeningen/Risico’s 1.1

De beëindiging van de toepassing van de regeling wil niet zeggen dat er geen risico’s zijn of dat het project is afgerond De risico’s blijven in beeld en beheerst, maar het regime van de regeling is hiervoor niet meer van toepassing.

Financiën Het voorstel heeft geen financiële consequenties voor de gemeente.

Vervolg De raad wordt twee keer per jaar geïnformeerd over de voortgang en risico’s in de meest risicovolle projecten waarvoor de regeling van toepassing is. Het volgende informatie moment is oktober, een maand na de tweede berap. Voor de Restauratie Domtoren en de NRU zal de volgende rapportage de eindrapportage zijn, conform artikel 10 van de regeling.

Participatie Er heeft geen participatie plaatsgevonden over dit voorstel

Communicatie Er is geen aanvullende communicatie voorzien.

(Niet)Referendabel De Verordening raadgevend referendum gemeente Utrecht is van toepassing.

Bijlagen Bijlagen besluitvorming Bijlagen informatief -

3

Voorstel aan de gemeenteraad

Rekenkamerrapport: Drempels om te stemmen Beleidsveld Organisatieonderdeel Opsteller Kenmerk Vergaderdatum Raad Geheim

Burgerzaken Publiekszaken Gerth Molenaar 122303027 Volgt Nee

De rekenkamer stelt de raad voor te besluiten om het college van burgemeester en wethouders het volgende te verzoeken: 1. Zorg dat op de korte termijn meer panden permanent toegankelijk zijn. Zorg daarbij voor een aanbod met voldoende spreiding over de stad. Bied inwoners zekerheid over de toegankelijkheid van locaties door hen daar op een heldere en feitelijk correcte manier over te informeren. 2. Blijf op de langere termijn streven naar 100% toegankelijke stembureaus. Begin bij de panden in gemeentelijk bezit en voer daar zoveel mogelijk permanente toegankelijkheidsmaatregelen door. Zo kan het aantal permanent toegankelijke locaties die op de korte termijn zijn gerealiseerd worden uitgebreid. Motiveer vervolgens hoe het doorvoeren van permanente maatregelen bij gebouwen van anderen (in overleg met de eigenaar) bekostigd kan worden. Richt die maatregelen op het verhelpen van de vaakst voorkomende knelpunten bij toegankelijkheid, zoals te hoge drempels en te zware en/of te smalle deuren. 3. Krijg op de verkiezingsdag meer grip op het juist doorvoeren van (tijdelijke) toegankelijkheidsmaatregelen door de logistiek partner en het doorlopen van de checklist toegankelijkheid door de stembureauleden.

Organiseer daarvoor een gemeentelijke controle waarbij steekproefsgewijs een deel van de stembureaus op toegankelijkheid wordt getoetst aan de hand van de criteria van de rijksoverheid. Op die manier kan naderhand op een meer accurate wijze over de mate van toegankelijkheid aan de gemeenteraad worden gerapporteerd.

De rekenkamer,

de secretaris,

de voorzitter,

dr. G. Molenaar

drs. P.W.D. Venhoeven

Samenvatting Rekenkamer Utrecht heeft onderzoek gedaan naar de toegankelijkheid van stembureaus in de gemeente Utrecht. De resultaten hiervan zijn vastgelegd in het rapport Drempels om te stemmen.

Context Aanleiding Op 7 juli 2023 viel het kabinet-Rutte IV, waarna op 22 november 2023 vervroegde verkiezingen voor de Tweede Kamer plaatsvonden. De rekenkamer zag hierin een aanleiding om opnieuw onderzoek te doen naar de toegankelijkheid van stembureaus voor kiezers met een lichamelijke beperking. Eerder onderzoek vond plaats bij de verkiezingen op 20 maart 2019 voor de Provinciale Staten en de Waterschappen. Over de uitkomsten daarvan publiceerde de rekenkamer op 20 mei 2019 een brief. Juridische context Rekenkamer Utrecht is een onafhankelijk bestuursorgaan van de gemeente Utrecht, met een grondslag in de gemeentewet (artikel 81 en 182-185). De rekenkamer heeft taken en bevoegdheden op een bij wet duidelijk afgebakend terrein. De rekenkamer onderzoekt de doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid van het door het gemeentebestuur gevoerde bestuur (gemeentewet, artikel 182). Een door de rekenkamer ingesteld onderzoek naar de rechtmatigheid van het door het gemeentebestuur gevoerde bestuur bevat daarbij geen controle van de jaarrekening aangezien dat het werkterrein is van de accountant. De gemeenteraad heeft binnen de kaders van de wet voor Rekenkamer Utrecht het juridisch kader nader vastgelegd in de Verordening Rekenkamer Utrecht (Gemeenteblad nr. 473707, 7 november 2023).

Beoogd effect Het doel van dit onderzoek was om de gemeenteraad inzicht te geven in de toegankelijkheid van de stembureaus in Utrecht voor mensen met een lichamelijke beperking. De rekenkamer hoopt met de uitkomsten van het actuele onderzoek een bijdrage aan te leveren aan een verbetering van de toegankelijkheid van stembureaus, zodat deze kiezers de gelegenheid wordt geboden om zelfstandig hun stem uit te brengen. De centrale vraag van het onderzoek was: Is de wettelijke verplichting van (bijna) 100% toegankelijke stembureaus voor mensen met een lichamelijke beperking tijdens de verkiezingen op 22 november 2023 in de praktijk bereikt? Eerdere besluitvorming en informatievoorziening aan de raad In de Kieswet (2019) is vastgelegd dat alle stembureaus toegankelijk moeten zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Als dat niet mogelijk is, moet het college van burgemeester en wethouders de gemeenteraad over de reden hiervoor informeren. De Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus (2020) van het Ministerie van BZK waren het uitgangspunt voor onze toegankelijkheidschecklist bij de verkiezingen op 22 november 2023. Het college heeft de raad met raadsbrieven in de context van verkiezingen periodiek geïnformeerd over de toegankelijkheid.

2

Beslispunten, Argumenten en Kanttekeningen/Risico’s Beslispunt 1

Zorg dat op de korte termijn meer panden permanent toegankelijk zijn. Zorg daarbij voor een aanbod met voldoende spreiding over de stad. Bied inwoners zekerheid over de toegankelijkheid van locaties door hen daar op een heldere en feitelijk correcte manier over te informeren.

Argumenten 1.1

In Utrecht is 60% van de stembureaus ontoegankelijk. Bij die stembureaus kunnen Utrechters met een lichamelijke beperking niet zelfstandig, zonder hulp, stemmen. Dat komt dan met name doordat de stembureaus niet zelfstandig te bereiken en/of te betreden zijn.

1.2

Stembureaus zijn wel overwegend bruikbaar: in vrijwel alle stembureaus is voldoende verkeers- en manoeuvreerruimte zodat rolstoelgebruikers de stemtafel, stemhokjes en stembus kunnen bereiken. Utrechters kunnen, eenmaal binnengekomen in het stembureau, zelfstandig hun stem uitbrengen.

1.3

Inwoners en de gemeenteraad worden niet correct geïnformeerd over de daadwerkelijke toegankelijkheid. Het college schetst daarmee een te optimistisch beeld van de toegankelijkheid van stembureaus.

1.4

In vergelijking met het rekenkameronderzoek uit 2019 zijn stembureaus nu minder vaak toegankelijk. Dat komt met name doordat knelpunten die in 2019 zijn geconstateerd vaak nog niet zijn opgelost en er vaak ook nieuwe knelpunten zijn bijgekomen. Per saldo is de toegankelijkheid van stembureaus niet vooruit, maar achteruitgegaan.

Beslispunt 2

Blijf op de langere termijn streven naar 100% toegankelijke stembureaus. Begin bij de panden in gemeentelijk bezit en voer daar zoveel mogelijk permanente toegankelijkheidsmaatregelen door. Zo kan het aantal permanent toegankelijke locaties die op de korte termijn zijn gerealiseerd worden uitgebreid. Motiveer vervolgens hoe het doorvoeren van permanente maatregelen bij gebouwen van anderen (in overleg met de eigenaar) bekostigd kan worden. Richt die maatregelen op het verhelpen van de vaakst voorkomende knelpunten bij toegankelijkheid, zoals te hoge drempels en te zware en/of te smalle deuren.

Argumenten 2.1

Voor de mate van toegankelijkheid blijkt het geen verschil te maken of een pand in bezit is van de gemeente of van een andere eigenaar.

2.2

Na het onderzoek uit 2019 is een lijst met geïdentificeerde toegankelijkheidsknelpunten per stemlokaal met de gemeente Utrecht gedeeld. Niet al die knelpunten zijn inmiddels opgelost. Zo hebben veel stemlokalen (nog) problemen met drempels die niet (adequaat) zijn overbrugd. Bij individuele stembureaus komt het verder regelmatig voor dat een eerder geïdentificeerd knelpunt is opgelost, maar dat er één of meerdere nieuwe knelpunten zijn geconstateerd. Per saldo zijn die stembureaus er daardoor niet toegankelijker op geworden.

2.3

Op basis van het onderzoek in 2019 heeft de rekenkamer aanbevolen om – met name bij panden in gemeentelijk eigendom – zoveel mogelijk permanente toegankelijkheidsmaatregelen door te voeren. De rekenkamer constateert echter 3

dat de gemeente bij haar eigen panden geen permanente toegankelijkheidsmaatregelen heeft doorgevoerd. De gemeente Utrecht weet ook niet of en zo ja welke toegankelijkheidsmaatregelen zijn doorgevoerd, omdat dat niet is vastgelegd. 2.4

Ontoegankelijke stembureaus zijn vooral niet zelfstandig te bereiken en/of te betreden. Dat komt met name doordat hoogteverschillen (drempels) niet of niet adequaat zijn overbrugd en/of deuren te zwaar of te smal zijn.

Beslispunt 3

Krijg op de verkiezingsdag meer grip op het juist doorvoeren van (tijdelijke) toegankelijkheidsmaatregelen door de logistiek partner en het doorlopen van de checklist toegankelijkheid door de stembureauleden. Organiseer daarvoor een gemeentelijke controle waarbij steekproefsgewijs een deel van de stembureaus op toegankelijkheid wordt getoetst aan de hand van de criteria van de rijksoverheid. Op die manier kan naderhand op een meer accurate wijze over de mate van toegankelijkheid aan de gemeenteraad worden gerapporteerd.

Argumenten 3.1

Om stembureaus (tijdelijk) toegankelijk te maken voert de logistiek partner van de gemeente (een extern bedrijf) voorafgaand aan de verkiezingen een toegankelijkheidscheck uit bij de toekomstige stemlocaties. De logistiek partner voert vervolgens de maatregelen door die nodig zijn om het stembureau toegankelijk te maken. Daarnaast moeten stembureauleden op de verkiezingsdag een toegankelijkheidschecklist doorlopen en uitvoeren. Pas wanneer beide processen goed zijn uitgevoerd is sprake van een toegankelijk stembureau.

3.2

De gemeente Utrecht gaat ervan uit dat die processen goed worden doorlopen waardoor bijna alle stembureaus (ongeveer 95%) door de gemeente als toegankelijk worden aangemerkt. De rekenkamer constateert dat het in de praktijk bij het uitvoeren en doorvoeren van maatregelen vaak misgaat, en dat daardoor onze oordelen over de toegankelijkheid fors lager uitpakken. Het college stelt de toegankelijkheid daardoor te optimistisch en niet accuraat voor. Dat is problematisch, zowel voor de Utrechters met een lichamelijke beperking als voor de gemeenteraad.

3.3

De gemeente communiceert voorafgaand aan de verkiezingen op verschillende manieren over waar en hoe toegankelijk gestemd kan worden. Utrechters met een lichamelijke beperking kunnen op die manier goed afwegen welk stembureau voor hen het meest geschikt is om in te stemmen. Maar doordat het merendeel van de stembureaus in de praktijk toch ontoegankelijk blijkt te zijn komt het voor dat Utrechters met een lichamelijke beperking op hun uitgekozen locatie helemaal niet zelfstandig het pand kunnen betreden, en dus ook niet kunnen stemmen.

3.4

De raad wordt na de verkiezingen actief over toegankelijkheid geïnformeerd. Ook die informatie baseert het college op het aantal stembureaus dat – in theorie – toegankelijk zou moeten zijn. Maar omdat de gemeente op de verkiezingsdag zelf geen controle uitvoert, weet zij niet zeker of de twee processen voor toegankelijkheid goed zijn doorlopen en of de stembureaus daadwerkelijk toegankelijk waren. Verder is het voor de raad nauwelijks mogelijk om een consistent beeld te krijgen van de ontwikkeling van de toegankelijkheid van stembureaus bij achtereenvolgende verkiezingen, omdat daar niet op een consequente wijze door het college over wordt gecommuniceerd.

Beslispunt

4

4

De raad binnen zes weken door middel van een plan van aanpak te informeren over de wijze waarop deze aanbevelingen worden uitgevoerd.

Argumenten 4.1

Bij de formulering van de aanbevelingen heeft de rekenkamer concrete voorstellen gedaan om invulling te geven aan de aanbevelingen en tegelijkertijd ruimte gelaten aan het college om de aanbevelingen nader in te vullen.

4.2

In artikel 12 (lid 9) van de Verordening rekenkamer gemeente Utrecht 2023 is opgenomen dat het college binnen zes weken na besluitvorming over de aanbevelingen van de rekenkamer een plan van aanpak opstelt over de implementatie van de raadsbesluiten.

4.3

In artikel 12 (lid 10) is opgenomen dat het college jaarlijks (bij de Jaarstukken) aan de raad rapporteert over de stand van zaken van de uitvoering van de raadsbesluiten die genomen zijn naar aanleiding van rekenkamerrapporten.

Kanttekening 4.1

Indien nuttig kan via een expliciet besluit van de gemeenteraad van de standaardtermijn van zes weken worden afgeweken.

Financiën De financiële consequenties van dit voorstel zijn op dit moment onbekend. Deze zijn afhankelijk van de besluitvorming en de precieze opvolging van de beslispunten daarna.

Vervolg Met het voorliggend besluit wordt het college verzocht om de raad binnen zes weken door middel van een plan van aanpak te informeren over de wijze waarop de aanbevelingen worden uitgevoerd.

Participatie Binnen de gemeentelijke organisatie sprak de rekenkamer tijdens het onderzoek met 4 personen. In het kader van dit onderzoek heeft overleg plaatsgevonden met de directeur en een medewerker van het Stedelijk Overleg Lichamelijk Gehandicapten Utrecht (Solgu). .

Communicatie Rekenkamer Utrecht stuurt het rapport en de bijbehorende documenten in eerste instantie toe aan de gemeenteraad en het college van B&W. Vervolgens worden deze ook openbaar gemaakt op de website van de rekenkamer. Daarbij worden ook de respondenten, perscontacten en andere geïnteresseerden op de hoogte gesteld. In een technische bijeenkomst licht de rekenkamer de onderzoeksresultaten nader toe.

Bijlagen Bijlagen besluitvorming  Rekenkamerrapport Drempels om te stemmen. Een onderzoek naar de toegankelijkheid van stembureaus in de gemeente Utrecht. Bijlagen informatief  Persbericht  Publiekssamenvatting  Infographic

5

DREMPELS OM TE STEMMEN EEN ONDERZOEK NAAR DE TOEGANKELIJKHEID VAN STEMBUREAUS IN DE GEMEENTE UTRECHT

1

DREMPELS OM TE STEMMEN EEN ONDERZOEK NAAR DE TOEGANKELIJKHEID VAN STEMBUREAUS IN DE GEMEENTE UTRECHT

17 april 2024 Eindrapport

2

REKENKAMER UTRECHT LEDEN ▪

Paul Venhoeven (voorzitter)

▪

Sjoerd Keulen

▪

Nanda ‘t Lam

MEDEWERKERS ONDERZOEK ▪

Vince van Houten

▪

Naomi Meys (tot 18 januari 2024)

▪

Gerth Molenaar

CONTACTGEGEVENS rekenkamer@utrecht.nl www.utrecht.nl/bestuur-en-organisatie/rekenkamer Postbus 16200, 3500 CE Utrecht

3

INHOUDSOPGAVE DEEL I 1

Bestuurlijk rapport ......................................................................................................... 6

Onderzoek: Zijn stembureaus in Utrecht toegankelijk? ............................................................ 6 Conclusie: Voor Utrechters met een lichamelijke beperking zijn veel stembureaus ...................... ontoegankelijk ............................................................................................................ 9 Deelconclusie 1: 60% van de stembureaus in Utrecht is ontoegankelijk ...................................... 9 Deelconclusie 2: Knelpunten uit 2019 zijn vaak nog niet volledig opgelost ................................ 10 Deelconclusie 3: Toegankelijkheid van de stembureaus wordt te optimistisch voorgesteld ....... 10 Aanbevelingen .......................................................................................................................... 11 Bestuurlijke reactie College van B&W ....................................................................................... 12 Nawoord Rekenkamer ............................................................................................................... 17

DEEL II 1

2

3

Nota van bevindingen ................................................................................................. 20

Inleiding: Stembureaus moeten toegankelijk zijn .................................................................... 20 1.1

Aanleiding ....................................................................................................................... 20

1.2

Doel en onderzoeksvragen ............................................................................................. 21

1.3

Werkwijze, begripsbepaling en afbakening onderzoek .................................................... 21

1.4

Leeswijzer....................................................................................................................... 24

Drie op de vijf stembureaus in Utrecht niet toegankelijk ......................................................... 26 2.1

60% van de stembureaus ontoegankelijk ........................................................................ 27

2.2

Deel stembureaus onbereikbaar door niet (adequaat) overbrugde buitendrempels ........ 28

2.3

Deel stembureaus onbetreedbaar door ontoegankelijke deuren en niet (adequaat) overbrugde binnendrempels ........................................................................................... 30

2.4

Stembureaus hebben veelal voldoende manoeuvreerruimte........................................... 34

Stembureaus in 2023 minder toegankelijk dan in 2019 .......................................................... 37 3.1

Praktische toegankelijkheid met vijf procentpunten gedaald vergeleken met 2019 ......... 38

3.2

Eerdere toegankelijkheidsknelpunten deels opgelost, maar vaak nieuwe knelpunten geconstateerd ................................................................................................................. 40

4

4

Informatie over mate van toegankelijkheid te optimistisch ...................................................... 44 4.1

Veel informatie aangeboden, niet altijd juist en volledig .................................................. 45

4.2

Stembureaus in de praktijk minder toegankelijk dan op papier........................................ 47

BIJLAGE 1

Onderzoeksverantwoording.................................................................................. 52

5

DEEL I BESTUURLIJK RAPPORT 1

ONDERZOEK: ZIJN STEMBUREAUS IN UTRECHT TOEGANKELIJK?

Aanleiding Op 7 juli 2023 viel het kabinet-Rutte IV, waarna op 22 november 2023 vervroegde verkiezingen voor de Tweede Kamer plaatsvonden. De rekenkamer zag hierin een aanleiding om opnieuw onderzoek te doen naar de toegankelijkheid van stembureaus voor kiezers met een lichamelijke beperking. Eerder onderzoek vond plaats bij de verkiezingen op 20 maart 2019 voor de Provinciale Staten en de Waterschappen. Over de uitkomsten daarvan publiceerde de rekenkamer op 20 mei 2019 een brief. Doel en centrale vraag Het doel van dit onderzoek was om de gemeenteraad inzicht te geven in de toegankelijkheid van de stemlokalen in Utrecht voor mensen met een lichamelijke beperking. De centrale vraag was: Is de wettelijke verplichting van (bijna) 100% toegankelijke stembureaus voor mensen met een lichamelijke beperking tijdens de verkiezingen op 22 november 2023 in de praktijk bereikt? Werkwijze Het onderzoek is uitgevoerd in de periode oktober – februari 2024. In de Kieswet (2019) is vastgelegd dat alle stembureaus toegankelijk moeten zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Als dat niet mogelijk is, moet het college van burgemeester en wethouders de gemeenteraad over de reden hiervoor informeren. Er bestaat geen sluitende definitie van toegankelijkheid.

Daarom heeft de rijksoverheid in samenwerking met vertegenwoordigende organisaties van mensen met een lichamelijke beperking een set aan criteria ontwikkeld om toegankelijkheid te toetsen: de Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus (2020). Deze criteria hebben het uitgangspunt gevormd voor onze toegankelijkheidschecklist. Ons veldwerk op 22 november 2023 betrof het schouwen van 151 van de 217 stembureaus (bijna 70 procent) aan de hand van die checklist. Verder hebben we naast documentstudie en analyse van onze data interviews gehouden met professionals binnen de gemeentelijke organisatie en de belangenbehartiger voor Utrechters met een lichamelijke beperking: het Stedelijk Overleg Lichamelijk Gehandicapten Utrecht (Solgu). Aan het veldwerk op de verkiezingsdag hebben ook diverse collega’s van Raadsorganen meegewerkt. Vermeldenswaard is ook de advisering en ervaringsdeskundigheid van het Solgu tijdens en na het veldwerk. Wij danken allen hartelijk voor hun bijdrage aan het onderzoek. Een uitgebreide toelichting op de onderzoeksmethode is opgenomen in bijlage 1.

6

Tot slot benadrukken we het enthousiasme van de stembureauleden die we tijdens onze schouw zijn tegengekomen. De bereidheid om aangetroffen knelpunten waar mogelijk direct op te lossen en mensen te helpen was volop aanwezig.

7

8

CONCLUSIE: VOOR UTRECHTERS MET EEN LICHAMELIJKE BEPERKING ZIJN VEEL STEMBUREAUS ONTOEGANKELIJK Op basis van de bevindingen komen wij tot de volgende hoofdconclusie: Hoofdconclusie In Utrecht is 60% van de stembureaus ontoegankelijk. Bij die stembureaus kunnen Utrechters met een lichamelijke beperking niet zelfstandig, zonder hulp, stemmen. Dat komt dan met name doordat de stembureaus niet zelfstandig te bereiken en/of te betreden zijn. Utrechters met een lichamelijke beperking kunnen daardoor niet zelfstandig vanaf de openbare weg in het stembureau komen. Stembureaus zijn wel overwegend bruikbaar; dat wil zeggen dat Utrechters, eenmaal binnengekomen in het stembureau, zelfstandig hun stem uit kunnen brengen. Vergeleken met ons onderzoek uit 2019 zijn stembureaus nu minder vaak toegankelijk. Dat komt met name doordat veel toegankelijkheidsknelpunten die we in 2019 hebben geconstateerd niet zijn opgelost en er nieuwe knelpunten zijn bijgekomen. Verder worden inwoners en de gemeenteraad niet correct geïnformeerd over de daadwerkelijke toegankelijkheid. Het college schetst daarmee een te optimistisch beeld van de toegankelijkheid van stembureaus. Ons beeld van de toegankelijkheid van stembureaus is over het geheel genomen niet positief. Niet als momentopname van november 2023, maar zeker ook niet in vergelijking met de uitkomsten van ons eerdere onderzoek in maart 2019.

De aanbevelingen van destijds kregen eind 2019 een vervolg in een raadsbrief van de gemeente met aangekondigde maatregelen. Per saldo concluderen we echter dat de toegankelijkheid van stembureaus niet vooruit, maar achteruit is gegaan. Dat vinden wij zorgelijk, omdat Utrecht na ondertekening van het VN-verdrag Handicap in 2017 stapsgewijs (brede) ambities op verschillende deelterreinen van toegankelijkheid heeft geformuleerd. Van de uitkomsten van het voorliggend onderzoek gaat naar onze mening een breder signaal uit. Namelijk dat aandacht voor toegankelijkheid geboden is en dat vastgesteld moet worden of ambities ook in de uitvoering worden gevolgd door resultaten die in de praktijk merkbaar zijn. De hoofdconclusie is gebaseerd op de volgende drie deelconclusies:

DEELCONCLUSIE 1: 60% VAN DE STEMBUREAUS IN UTRECHT IS ONTOEGANKELIJK Van de 151 door ons geschouwde stembureaus zijn er 150 voorafgaand aan de verkiezingen door de gemeente als toegankelijk aangemerkt. De rekenkamer constateert echter dat 60% van die stembureaus eigenlijk ontoegankelijk waren. Een stembureau is toegankelijk wanneer een kiezer

9

met een lichamelijke beperking zelfstandig en zonder hulp het stembureau vanaf de openbare weg kan bereiken. Daarnaast moet het gebouw waarin het stembureau is gevestigd zelfstandig te betreden zijn. Tot slot moet het stembureau bruikbaar zijn; dat wil zeggen dat Utrechters eenmaal in het stembureau zelfstandig hun stem uit kunnen brengen. Voor de mate van toegankelijkheid blijkt het geen verschil te maken of een pand in bezit is van de gemeente of van een andere eigenaar. Ontoegankelijke stembureaus zijn vooral niet zelfstandig te bereiken en/of te betreden. Dat komt met name doordat hoogteverschillen (drempels) niet of niet adequaat zijn overbrugd, deuren te zwaar of te smal zijn en/of doordat kiezers worden gehinderd door obstakels op de route naar het stembureau. Daarnaast zijn er nog regelmatig kleinere knelpunten die voor bepaalde kiezers uit de doelgroep hinderlijk zijn, zoals aanwezige roosters die vrijwel nooit worden afgedekt. Stembureaus zijn (na binnenkomst) veelal wel voldoende bruikbaar. In vrijwel alle stembureaus is voldoende verkeers- en manoeuvreerruimte zodat rolstoelgebruikers de stemtafel, stemhokjes en stembus kunnen bereiken.

DEELCONCLUSIE 2: KNELPUNTEN UIT 2019 ZIJN VAAK NOG NIET VOLLEDIG OPGELOST Vergeleken met ons onderzoek uit 2019 waren stembureaus de afgelopen verkiezingen minder vaak toegankelijk (respectievelijk 55% ontoegankelijk in 2019 en 60% in 2023). Na het onderzoek uit 2019 is een lijst met geïdentificeerde toegankelijkheidsknelpunten per stemlokaal met de gemeente Utrecht gedeeld. Niet al die knelpunten zijn inmiddels opgelost. Zo hebben veel stemlokalen (nog) problemen met drempels die niet (adequaat) zijn overbrugd. Bij individuele stembureaus komt het verder regelmatig voor dat een eerder geïdentificeerd knelpunt is opgelost, maar dat er één of meerdere nieuwe knelpunten zijn geconstateerd. Per saldo zijn die stembureaus er daardoor niet toegankelijker op geworden. Op basis van ons onderzoek in 2019 hebben we de gemeente Utrecht aanbevolen om – met name bij haar eigen panden – zoveel mogelijk permanente toegankelijkheidsmaatregelen door te voeren. Wij constateren echter dat de gemeente bij haar eigen panden geen permanente toegankelijkheidsmaatregelen heeft doorgevoerd. De gemeente Utrecht weet ook niet of en zo ja welke toegankelijkheidsmaatregelen zijn doorgevoerd omdat dat niet is vastgelegd.

DEELCONCLUSIE 3: TOEGANKELIJKHEID VAN DE STEMBUREAUS WORDT TE OPTIMISTISCH VOORGESTELD Om stembureaus (tijdelijk) toegankelijk te maken voert de logistiek partner van de gemeente (een extern bedrijf) voorafgaand aan de verkiezingen een toegankelijkheidscheck uit bij de toekomstige stemlocaties. De logistiek partner voert vervolgens de maatregelen door die nodig zijn om het stembureau toegankelijk te maken. Daarnaast moeten stembureauleden op de verkiezingsdag een

10

toegankelijkheidschecklist doorlopen en uitvoeren. Pas wanneer beide processen goed zijn uitgevoerd is sprake van een toegankelijk stembureau. De gemeente Utrecht gaat ervan uit dat die processen goed worden doorlopen waardoor bijna alle stembureaus (ongeveer 95%) door de gemeente als toegankelijk worden aangemerkt. Wij zien in onze onderzoeken echter dat het in de praktijk bij het uitvoeren en doorvoeren van maatregelen vaak misgaat, en dat daardoor onze oordelen over de toegankelijkheid fors lager uitpakken. Het college stelt de toegankelijkheid daardoor te optimistisch en niet accuraat voor, en dat is problematisch. Allereerst voor de Utrechters met een lichamelijke beperking. De gemeente communiceert voorafgaand aan de verkiezingen op verschillende manieren over waar en hoe toegankelijk gestemd kan worden. Utrechters met een lichamelijke beperking kunnen op die manier goed afwegen welk stembureau voor hen het meest geschikt is om in te stemmen. Maar doordat het merendeel van de stembureaus in de praktijk toch ontoegankelijk blijkt te zijn komt het voor dat Utrechters met een lichamelijke beperking op hun uitgekozen locatie helemaal niet zelfstandig het pand kunnen betreden, en dus ook niet kunnen stemmen. Daarnaast voor de gemeenteraad. De raad wordt na de verkiezingen actief over toegankelijkheid geïnformeerd.

Ook die informatie baseert het college op het aantal stembureaus dat – in theorie – toegankelijk zou moeten zijn. Maar omdat de gemeente op de verkiezingsdag zelf geen controle uitvoert, weet zij niet zeker of de twee processen voor toegankelijkheid goed zijn doorlopen en of de stembureaus daadwerkelijk toegankelijk waren. Verder is het voor de raad nauwelijks mogelijk om een consistent beeld te krijgen van de ontwikkeling van de toegankelijkheid van stembureaus bij achtereenvolgende verkiezingen, omdat daar niet op een consequente wijze door het college over wordt gecommuniceerd.

AANBEVELINGEN Op basis van de hiervoor toegelichte hoofdconclusie en de vergelijking daarvan met ons eerdere onderzoek uit 2019 is onze belangrijkste aanbeveling om op de korte termijn vooral in te zetten op een minimumaantal stembureaus per wijk dat permanent in plaats van incidenteel aan de toegankelijkheidseisen voldoet. Daarover moet vervolgens op een heldere en feitelijk correcte manier worden gecommuniceerd. Daarbij zou dan ook meer aandacht kunnen komen voor kiezers met een (ernstige) visuele beperking, door op meer dan één plek in de stad stembureaus met voorzieningen voor blinden en slechtzienden te realiseren. Op de langere termijn moet het streven naar 100% toegankelijkheid wel het doel zijn en blijven. Aanbeveling 1. Zorg dat op de korte termijn meer panden permanent toegankelijk zijn. Zorg daarbij voor een aanbod met voldoende spreiding over de stad. Bied inwoners zekerheid over de toegankelijkheid van locaties door hen daar op een heldere en feitelijk correcte manier over te informeren.

11

Aanbeveling 2. Blijf op de langere termijn streven naar 100% toegankelijke stembureaus. Begin bij de panden in gemeentelijk bezit en voer daar zoveel mogelijk permanente toegankelijkheidsmaatregelen door. Zo kan het aantal permanent toegankelijke locaties die op de korte termijn zijn gerealiseerd worden uitgebreid. Motiveer vervolgens hoe het doorvoeren van permanente maatregelen bij gebouwen van anderen (in overleg met de eigenaar) bekostigd kan worden. Richt die maatregelen op het verhelpen van de vaakst voorkomende knelpunten bij toegankelijkheid, zoals te hoge drempels en te zware en/of te smalle deuren. Aanbeveling 3. Krijg op de verkiezingsdag meer grip op het juist doorvoeren van (tijdelijke) toegankelijkheidsmaatregelen door de logistiek partner en het doorlopen van de checklist toegankelijkheid door de stembureauleden. Organiseer daarvoor een gemeentelijke controle waarbij steekproefsgewijs een deel van de stembureaus op toegankelijkheid wordt getoetst aan de hand van de criteria van de rijksoverheid. Op die manier kan naderhand op een meer accurate wijze over de mate van toegankelijkheid aan de gemeenteraad worden gerapporteerd.

BESTUURLIJKE REACTIE COLLEGE VAN B&W Op 18 maart ontvingen wij uw rapport over het onderzoek ‘Drempels om te stemmen’. Allereerst bedanken wij u voor uw onderzoek. Wij hebben kennisgenomen van het rapport. In deze brief vindt u onze bestuurlijke reactie op dit onderzoek. In uw onderzoek trekt u één hoofdconclusie op basis van drie deelconclusies. Vervolgens geeft u drie aanbevelingen. Wij maken eerst een aantal algemene opmerkingen. Daarna gaan wij in op de door u getrokken conclusies en aanbevelingen. Algemene reactie Utrecht is een diverse stad. Wij staan voor een stad die fysiek, sociaal en digitaal toegankelijk is. Dat betekent dat we bijzondere aandacht hebben voor de toegankelijkheid van bijvoorbeeld gemeentelijke gebouwen en de openbare ruimte. Utrecht is ook een historische stad, een van de oudste steden van Nederland, met veel klinkers en kinderkopjes. Uiteraard is ons uitgangspunt dat we streven naar 100% toegankelijke stemlokalen. Dit is echter wel lastig om te realiseren en niet in alle situaties mogelijk. Dat heeft onder andere te maken met de monumentale binnenstad. In het rapport worden alleen de termen ‘toegankelijk’ of ‘ontoegankelijk’ gebruikt. De wijze waarop de Rekenkamer de term ‘ontoegankelijk’ gebruikt impliceert dat de locatie aan geen enkele toegankelijkheidseis voldoet en daardoor niet bruikbaar is als stemlocatie.

Ontoegankelijk wordt vaak geïnterpreteerd als niet toegankelijk terwijl eigenlijk bedoeld wordt ‘minder goed toegankelijk’. Die nuance missen wij in het rapport.

12

Bepalen stemlocaties Wij onderschrijven de conclusie van de Rekenkamer dat de toegankelijkheid van de stemlokalen in de gemeente verbeterd kan worden. Wij missen in uw rapport de nuance dat er bij de selectie van stemlokalen ook met andere factoren dan de toegankelijkheid rekening moet worden gehouden. Helaas is het niet mogelijk om voor alle stemlokalen aan alle criteria van toegankelijkheid te voldoen. Daarbij spelen een aantal zaken een rol. Bij het selecteren van stemlocaties wordt rekening gehouden met veel factoren. Naast de toegankelijkheid van een locatie wordt er onder andere ook gekeken naar: -

Een goede spreiding over de stad Een loopafstand van maximaal 750 meter tussen woonadres van de kiezer en het stemlokaal Het aantal kiesgerechtigden voor de verkiezing De beschikbaarheid van de locaties; deze wisselt per verkiezing.

Een stemlokaal in de buurt van het woonadres van de kiezer kan drempelverlagend werken om te gaan stemmen en is daarmee mogelijk opkomst verhogend. Wij vinden het belangrijk dat kiezers zo min mogelijk drempels ervaren om van hun democratische recht gebruik te maken. In bepaalde wijken, zoals de binnenstad, staan veel monumentale gebouwen. Om te voldoen aan het criterium van een maximale loopafstand zijn we genoodzaakt om in sommige wijken gebruik te maken van monumentale panden en/of oudere gemeentelijke panden. In sommige wijken is het lastig om überhaupt voldoende stemlocaties te vinden. Tot slot wisselen er bij iedere verkiezing een aantal locaties, omdat locaties niet altijd beschikbaar zijn. Bijvoorbeeld wegens verbouwing of omdat deze al voor andere doeleinden verhuurd zijn. Al deze factoren bepalen of we een locatie vastleggen als stemlocatie. Toegankelijkheid is daarbij een belangrijke maar niet altijd de doorslaggevende factor. Als er twee geschikte locaties beschikbaar zijn dan kiezen we altijd voor de meest toegankelijke locatie. Beperkende mogelijkheden in het verbeteren van de toegankelijkheid Voor het bepalen van de toegankelijkheid van de stemlokalen wordt de checklist met de toegankelijkheidscriteria van het ministerie van BZK gebruikt. Deze checklist is erg gedetailleerd.

Zo wordt bijvoorbeeld voorgeschreven dat een deuropening ten minste 85 cm breed moet zijn. De breedte van deuropeningen van oudere gebouwen voldoet hier niet altijd aan. Dat is bijvoorbeeld het geval bij een monumentaal pand of een oudere gymzaal. Vanwege de eerdergenoemde factoren maken we soms toch gebruik van deze locaties. Niet goed toegankelijke deuren worden waar mogelijk opengezet. Echter zijn er ook deuren die gesloten moeten worden vanwege de brandveiligheid. De locaties moeten altijd blijven voldoen aan de brandveiligheidseisen.

13

Wanneer is een stemlocatie toegankelijk? Bij het bepalen of een locatie toegankelijk is, wordt er door ons gekeken of de locatie al toegankelijk is of door ons toegankelijk gemaakt kan worden door het aanbrengen van tijdelijke voorzieningen of tijdelijke aanpassingen. Als dat laatste het geval is, wordt de locatie aangemerkt als ‘toegankelijk gemaakt’ en ook op deze wijze gecommuniceerd aan onze inwoners. Hoofdconclusie Voor Utrechters met een lichamelijke beperking zijn veel stembureaus ontoegankelijk Deze hoofdconclusie trekt u op basis van drie deelconclusies. Deelconclusie 1: 60% van de stembureaus in Utrecht is ontoegankelijk In Utrecht is 60% van de stembureaus ontoegankelijk. Bij die stembureaus kunnen Utrechters met een lichamelijke beperking niet zelfstandig, zonder hulp, stemmen. Dat komt dan met name doordat de stembureaus niet zelfstandig te bereiken en/of te betreden zijn. Utrechters met een lichamelijke beperking kunnen daardoor niet zelfstandig vanaf de openbare weg in het stembureau komen. Stembureaus zijn overwegend bruikbaar; dat wil zeggen dat Utrechters, eenmaal binnengekomen in het stembureau, zelfstandig hun stem uit kunnen brengen. Wij onderschrijven deze conclusie gedeeltelijk. Wij herkennen de constatering dat het niet alle stemlokalen even goed te bereiken en/of te betreden zijn.

Dat komt bijvoorbeeld doordat tijdelijke voorzieningen niet of niet goed zijn aangebracht. Uit eigen onderzoek blijkt dat dit komt doordat bijvoorbeeld tijdelijke overbruggingen soms niet juist worden geplaatst. U kunt hierbij denken aan drempelplaten waarbij de plaat voor binnen buiten ligt en omgekeerd. Wij gaan hier in de toekomst strenger op controleren. De toets op toegankelijkheid die de Rekenkamer gebruikt strekt zich naar onze mening erg ver uit. Het bereiken van een stemlocatie gaat via de openbare weg. De conclusie dat een stemlokaal niet te bereiken is via de openbare weg zegt meer over de staat en toegankelijkheid van de openbare ruimte in het algemeen dan over een specifieke stemlocatie. Wij wegen het oordeel van de Rekenkamer over de toegankelijkheid van stemlocaties in dit licht. Losse obstakels op de route zijn niet altijd voorzien of aanwezig bij de door ons uitgevoerde schouw. Een onhandig op de stoep geparkeerde fiets is helaas niet altijd te voorkomen. Deelconclusie 2: Knelpunten uit 2019 zijn vaak nog niet volledig opgelost Vergeleken met ons onderzoek uit 2019 zijn stembureaus nu minder vaak toegankelijk. Dat komt met name doordat veel toegankelijkheidsknelpunten die we in 2019 hebben geconstateerd niet zijn opgelost en er nieuwe knelpunten zijn bijgekomen. Deze conclusie kunnen we onderschrijven.

Tijdens uw onderzoek hebben we aangegeven dat de door u in 2019 geconstateerde knelpunten door ons zijn nagelopen en dat er met onze logistieke partner afspraken zijn gemaakt om de toegankelijkheid bij de eerstvolgende verkiezing te verbeteren. Echter bleek dat de eerstvolgende verkiezing onder bijzondere omstandigheden georganiseerd moesten worden, dit was namelijk de Tweede Kamerverkiezing van 2021. Deze verkiezing is onder aparte tijdelijke wetgeving georganiseerd vanwege de covid 19 pandemie. Ook de twee verkiezingen daarna werden onder bijzondere omstandigheden georganiseerd. Er golden

14

nog speciale regels of er was sprake van een ingelaste verkiezing, namelijk de Tweede Kamerverkiezing van 2023. Ook de aankomende verkiezing heeft door de ingelaste Tweede Kamerverkiezing van 2023 een kortere voorbereidingstijd dan gebruikelijk. Hierdoor, en door veel personele wisselingen, ontstond er druk op de capaciteit bij alle betrokkenen en is het uitwerken van de verbeteringen uitgesteld. Wij gaan deze verbeteringen alsnog doorvoeren. Deelconclusie 3: Toegankelijkheid van de stembureaus wordt te optimistisch voorgesteld Verder worden inwoners en de gemeenteraad niet correct geïnformeerd over de daadwerkelijke toegankelijkheid. Het college schetst daarmee een te optimistisch beeld van de toegankelijkheid van stembureaus. Deze conclusie onderschrijven wij niet. De wijze waarop de Rekenkamer haar standpunt formuleert neigt naar de conclusie dat een minder toegankelijk stemlokaal vrijwel altijd ontoegankelijk is. Die mening delen wij niet. Kiezers zijn zelf heel goed in staat te bepalen welke stemlocaties voor hen het best toegankelijk zijn. Dat is ook de reden waarom op onze website https://stembureaus.utrecht.nl er uitgebreide informatie is te vinden over de toegankelijkheid van onze stemlokalen. De inhoud van deze website hebben we juist ook afgestemd met de doelgroep.

De doelgroep heeft aangegeven dat zij het prettig vonden om te weten of een locatie van zichzelf toegankelijk is of door ons toegankelijk wordt gemaakt. Daarom is daar een onderscheid in gemaakt. Op onze gemeentelijke website doen we ook altijd de handreiking dat kiezers die niet goed weten welk stemlokaal voor hen het meest toegankelijk is om contact met ons op te nemen. Aanbeveling 1. Zorg dat op de korte termijn meer panden permanent toegankelijk zijn. Zorg daarbij voor een aanbod met voldoende spreiding over de stad. Bied inwoners zekerheid over de toegankelijkheid van locaties door hen daar op een heldere en feitelijke correcte manier over te informeren. Dat er meer panden toegankelijk gemaakt moeten worden kunnen we onderschrijven. Dat geldt niet alleen voor de gebouwen die gebruikt worden als stemlocatie. Voor wat de stemlocaties betreft moet daarbij wel de kanttekening geplaatst worden dat we daarbij afhankelijk zijn van de onderhoudsplanning van gemeentelijke panden en de welwillendheid van eigenaren om een particulier pand aan te passen. Er is voor niet-gemeentelijke panden een beperkt budget beschikbaar in de vorm van een subsidie. Wij hebben particuliere pandeigenaren hier actief gewezen. Voldoende spreiding is altijd één van de criteria voor het selecteren van de stemlocaties. Dat staat voor ons overigens deels ook los van de toegankelijkheid.

Zoals eerder aangegeven wordt op het moment dat er een keus gemaakt kan worden tussen twee beschikbare locaties de meest toegankelijke locatie gekozen. We maken gebruik van de website stembureaus.utrecht.nl om inwoners te informeren. Op deze website geven we ook aan of een locatie permanent toegankelijk is of dat deze toegankelijk is gemaakt. Dit onderscheid hebben we op verzoek van de doelgroep inzichtelijk gemaakt.