Adviezen duurzaamheid en flexibele huisvesting

Het doel van het onderzoek is om te verkennen welke mogelijkheden er liggen op het gebied van multifunctioneel en meervoudig gebruik.

28

3. Flexibiliteit in / van het gebouw (Spoor 2) In dit deel wordt nader ingegaan op de technische flexibiliteit van een gebouw. Flexibiliteit wordt gezien als het vermogen van een gebouw om met beperkte bouwtechnische ingrepen wijzigingen te ondergaan en functieveranderingen in zich op te nemen (bestaand en nieuwbouw). Een flexibel schoolgebouw wordt ook ontwikkeld voor de langere termijn en dus niet per se alleen voor onderwijskundige doeleinden. Het kan zijn dat er een andere school in komt of dat de onderwijsvisie verandert (verantwoordelijkheid schoolbestuur). Maar in een verdichtende stad kan het ook nodig zijn om een andere functie aan en gebouw te geven, nadat een school ophoudt te bestaan. Dus flexibiliteit van een gebouw is minder gericht op de korte termijn. Technische toepassingen/ oplossingen Het is zinvol om bij nieuwbouw, en waar mogelijk renovaties, flexibiliteit vast in ogenschouw te nemen. Ook vanuit het oogpunt bezien van duurzame inzetbaarheid kan een flexibel schoolgebouw bijdragen aan duurzaam gebruik. Indien het relatief eenvoudig is een schoolgebouw aan te passen naar aanleiding van een nieuw onderwijsconcept, is het gebouw duurzamer en langer inzetbaar voor onderwijs. Vernieuwing van het onderwijsconcept is geen aan te vragen voorziening en daarmee niet direct een verantwoordelijkheid voor de gemeente.

Hier zou bijvoorbeeld wel in combinatie met natuurlijke vervangingsmomenten invulling aan gegeven kunnen worden. Dit gaat eenvoudiger als vanaf de bouw reeds wordt nagedacht over een flexibel schoolgebouw. Bij nieuwbouw kan hier eenvoudiger, efficiënter en beter invulling aan worden gegeven dan bij renovatie. Bij nieuwbouw, en waar mogelijk renovaties, zetten we in op een uitbreidbaar schoolgebouw, zodat de school kan meebewegen met de groei van de stad. Bij het ontwerp van een gebouw kan op verschillende manieren rekening worden gehouden met uitbreiding. De constructie (skelet en vloeren) kan bijvoorbeeld dusdanig stevig gemaakt worden, zodat er een verdieping kan worden toegevoegd. Een ander voorbeeld is modulair bouwen. Hierbij wordt gewerkt met kolombouw op basis van vaste stramienmaten, waardoor ruimtes flexibeler en relatief eenvoudig kunnen worden aangepast. Standaard bouwmaten als uitgangpunt nemen in het ontwerp kan bijdragen aan flexibiliteit, evenals de toepassing van een zo groot mogelijke overspanning. Bij voorkeur worden split levels vermeden, omdat dit de flexibiliteit uit het gebouw haalt. Naast de bouwkundige elementen moeten de technische installaties (zowel werktuigkundig als elektrotechnisch) op verschillende manieren kunnen worden toegepast. Deze technische flexibiliteit is mede afhankelijk van beschikbare middelen.

Of er voldoende flexibiliteit in ontwerpen wordt meegenomen is in 1e instantie een verantwoordelijkheid van de gemeente. Indien er wensen zijn voor een hogere mate van flexibiliteit dan wordt hierover door de gemeente en het schoolbestuur in overleg getreden, bijv. bij het startgesprek van een project. Andere toepassingen/oplossingen • In plaats van gespecialiseerde ruimtes die alleen voor specifieke doeleinden worden gebruikt, worden ruimtes gecreëerd die kunnen worden gebruikt voor diverse activiteiten, zoals lesgeven, vergaderen, individueel studeren, samenwerken, en sociale evenementen. • Flexibele schoolgebouwen kunnen voorzien zijn van geavanceerde technologieën die het leren ondersteunen en bevorderen, zoals draadloos internet, interactieve whiteboards, en audiovisuele systemen. Deze technologieën kunnen relatief eenvoudig worden geïntegreerd en geüpgraded om aan veranderende behoeften te voldoen. • Duurzaamheidsprincipes worden geïntegreerd in het ontwerp van flexibele schoolgebouwen, met aandacht voor energie-efficiëntie, natuurlijke verlichting en ventilatie, en het gebruik van 29

duurzame materialen. Dit maakt het eenvoudiger en minder kostbaar om aan de evoluerende ontwikkelingen rondom duurzaamheid te kunnen voldoen in de toekomst. Bij renovatie zijn niet al deze zaken haalbaar. Bij natuurlijke momenten kan worden gekeken in hoeverre hier invulling aan kan worden gegeven. Dit is maatwerk per schoolgebouw. Randvoorwaardelijk Naast deze technische mogelijkheden moeten ook een aantal randvoorwaardelijke zaken worden geregeld: • Het bestemmingsplan moet een flexibel gebouw (met meerdere bestemmingen) toestaan. • Er moet een gebruiksvergunning worden verstrekt. • Duidelijke beheerafspraken maken als er meerdere gebruikers zijn (beheer en organisatie). Spreiding Niet elk schoolgebouw in Utrecht hoeft flexibel te zijn. Het is belangrijk om te kijken naar de buurt, de lokale situatie. Wat is de prognose, wat zijn de ontwikkelingen en waarom is het daarvoor nodig dat een gebouw flexibel is. Oftewel, wijkgericht werken en bekijken welke strategische locaties kansrijk zijn. De gemeente bepaalt uiteindelijk, uiteraard in samenspraak met de schoolbesturen, welke gebouwen flexibel moeten zijn c.q. worden. De gemeente heeft namelijk een integraal overzicht van de behoeften van de stad c.q. de wijken.

Kosten Of een flexibel schoolgebouw duurder is dan een traditioneel schoolgebouw hangt af van verschillende factoren die onderdeel zijn van het ontwerp, zoals de gebruikte materialen, de grootte van het gebouw en de regionale bouwkosten. Over het algemeen kan het initiële investeringsniveau voor een flexibel schoolgebouw iets hoger zijn dan voor een traditioneel gebouw (zeker bij een verzwaarde constructie) vanwege de extra kosten die gepaard gaan met het implementeren van flexibele ontwerp- en bouwmethoden. Het maken van een verzwaarde constructie zodat er in de toekomst een verdieping boven kan worden gebouwd is bijvoorbeeld op korte termijn kostenverhogend, net als overdimensioneren van ruimtes. Maar het incorporeren van installaties bij nieuwbouw moet passen in de normbekostiging. Op de lange termijn kunnen flexibele schoolgebouwen kostenbesparend zijn vanwege verschillende redenen: • Aanpasbaarheid: Doordat flexibele schoolgebouwen gemakkelijk kunnen worden aangepast aan veranderende onderwijs- en capaciteitsbehoeften, kan het gebouw langer relevant blijven zonder dat er grote bouwkundige aanpassingen nodig zijn. • Efficiënter ruimtegebruik: In flexibele gebouwen kunnen ruimtes optimaler benut worden. Dit kan door toepassing van door multifunctionele ruimtes en modulaire oplossingen, waardoor ruimtes efficiënter kunnen worden gebruikt.

• Duurzaamheid en energie-efficiëntie: Het integreren van duurzaamheidsvoorzieningen, zoals natuurlijke verlichting, ventilatie en energiezuinige systemen, kan op lange termijn operationele kosten verlagen door energiebesparing. Total cost of ownership (TCO) dient meegenomen te worden in het PvE voor de gebouwen. • Technologische upgrades: Flexibele schoolgebouwen zijn beter voorbereid op toekomstige technologische ontwikkelingen en kunnen gemakkelijker worden geüpgraded met nieuwe technologieën zonder grote technische aanpassingen.

30

De kosten gaan voor de baat uit Hoewel de initiële kosten hoger kunnen zijn, kunnen de voordelen op lange termijn van een flexibel schoolgebouw de investering rechtvaardigen, vooral als het gaat om het bieden van een moderne en aanpasbare leeromgeving die voldoet aan de behoeften van leerlingen en leraren. Het is echter belangrijk om een kosten-batenanalyse uit te voeren en de specifieke behoeften en prioriteiten van de school te overwegen bij het nemen van beslissingen over het ontwerp van het schoolgebouw. Total cost of ownership (TCO) dient meegenomen te worden in het PvE voor de gebouwen. Bij het standaardiseren van PvE’s / aanbestedingen moet hier rekening mee worden gehouden. Gewenste resultaten 1) Efficiënt ruimtegebruik: het gebouw moet flexibel zijn en ruimtes kunnen aanpassen aan verschillende functies om de beschikbare ruimte efficiënt te benutten. Spoor 2 2) Toekomstbestendigheid: het gebouw moet ontworpen zijn met het oog op de toekomst, zodat het kan evolueren en relevant blijven in een veranderende omgeving met veranderen behoefte. Spoor 2 3) Efficiënter inzetten van gebouwen en middelen: één gebouw kan voor meerdere doeleinden worden ingezet. Dit is vaak ruimtebesparend, zeker in een verdichtende stad. Daarnaast kunnen faciliteiten gedeeld worden waardoor middelen efficiënter worden ingezet.

Spoor 1 4) Samenwerking en verbondenheid bevorderen: een multifunctioneel gebouw kan samenwerking tussen partijen versterken als deze elkaar beter kunnen vinden. Daarnaast kan het bijdragen aan de verbondenheid tussen verschillende gemeenschappen zoals leerlingen, ouders, leraren en buurtbewoners. Spoor 1 5) Kosten besparen: in eerste instantie zijn de kosten mogelijk hoger, maar op termijn is het gunstig om flexibel en multifunctioneel te bouwen. (zie ook het kopje 'kosten') - beide sporen

31