1. Omgevingsvisie MWKZ deel 2 uitwerking van de ruimtelijke agenda (oktober 2021).pdf

Omgevingsvisie Merwedekanaalzone Deel 2: Uitwerking van de Ruimtelijke Agenda

Utrecht.nl

2

Omgevingsvisie Merwedekanaalzone Deel 2: Uitwerking van de Ruimtelijke Agenda maart 2021

3

Colofon Projectgroep / Medewerkers gemeente Utrecht Sandra Beenen, Sebastiaan Bekker, Ellen de Boer, Leon Borlée, Regie Bouma, Mieke Coenen, Dietje van Eif, Maria Hoogendijk, Marijn Kik, Maike Koch, Jeroen Koning, Ariënne Kuin, Gemmy Lanting, René Leppink, Marit Linckens, Wilco Meenhorst, Peter Meijer, Hans Paquay, Astrid Renne, Eric Rossen, Peter van Schaick, Charlie Spork, Gerdien Stoel, Annelies Tukker, Gerben Vat, Lara Verhagen, Helen Verouden, Cees v.d. Vliet, Martin Wisselink en Judith Zuidgeest. Met dank ook aan alle adviseurs en projectleiders van alle disciplines van RO, MO, UVO, Stadsbedrijven, Stadsingenieurs en Stedelijk Beheer. En de externe adviseurs (o.a. voor de Plan MER en monitoring).

Redacteur Ruud van Stralen

Projectmanager Marcel Haak

Projectdirecteur Margo Meijer

Ruimtelijk regisseur Marcel Janssen

Opdrachtgever Stef Fleischeuer

Grafische realisatie Ontwerpstudio Ruimte

Omslagfoto Irvan van Hemert (2020)

Versiedatum Februari 2021

Bestuurlijke besluitvorming 17 december 2019 B&W besluit ter inzagelegging Omgevingsvisie Merwedekanaalzone deel 2 ‘Uitwerking van de ruimtelijke agenda’.

4

Inhoudsopgave Samenvatting

7

7.

Duurzaamheid

141

1.

Inleiding

13

7.1 Energieneutrale wijk 7.2 Klimaatbestendige wijk

142 151

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7

Opgave Status van het document Relatie MER Plangebied Relatie Omgevingsvisie en Stedenbouwkundig Plan Merwede Samen stad maken Leeswijzer

13 15 16 17 18 18 21

8.

157

2.

Visie

25

2.1 2.2 2.3 2.4

Gezond stedelijk leven Van barrière naar verbinding Laboratorium Digitaal ecosysteem Merwedekanaalzone

25 26 31 32

3.

Ruimtelijke kwaliteit

33

3.1 Raamwerk 3.2 Bouwvelden

34 50

4.

Mobiliteit

57

4.1 4.2 4.3 4.4

Ruimtelijk ontwerp gericht op lopen, fietsen en openbaar vervoer Stimuleren deelmobiliteit Fietsparkeren en lage autoparkeernormen Kwaliteitssprong van het netwerk

58 62 64 70

5.

Programma

87

5.1 Gezonde mix 5.2 Levendige wijk

6.

Leefomgeving

6.1 Gezond gedrag in een groene omgeving 6.2 Gezonde en veilige leefomgeving

Kwaliteit woonomgeving

8.1 Kwaliteit openbare ruimte 8.2 Bebouwing

158 165

9.

Ontwikkelstrategie

173

9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6

Visie in kort bestek Deelgebieden Flexibel en robuust Rol van de gemeente en de markt Financiële uitvoerbaarheid Monitoren en borgen

173 174 175 178 179 180

Begrippenlijst

184

Bijlage 1. Overzicht participatie en onderzoeken

190

88 93

111 112 129

5

6

Samenvatting Bestuurlijk kader In de Ruimtelijke Strategie Utrecht (RSU) is de Merwedekanaalzone aangewezen als een belangrijke nieuwbouwlocatie in de stad. Dit is het gebied tussen de Mandelabrug en de A12. Daarmee wordt het groene landschap in het buitengebied ontzien. Door het beter benutten van in de stad beschikbare ruimte voor ontwikkeling geeft Utrecht meer mensen de kans om in de stad te wonen. Op 8 februari 2018 heeft de gemeenteraad van Utrecht de Omgevingsvisie Merwedekanaalzone deel 1 (Ruimtelijke Agenda) vastgesteld. Het Coalitieakkoord Utrecht (Ruimte voor iedereen), opgesteld na de gemeenteraadsverkiezingen van mei 2018, is uitgangspunt voor het gemeentelijk beleid in de raadsperiode 2018-2022. Dit coalitieakkoord biedt ruimte voor “het mogelijk maken van maximaal 10.000 woningen in de Merwedekanaalzone, waarbij de realisatie daarvan is verbonden met planvorming en investeringen in mobiliteit”. In het Mobiliteitsplan ‘Slimme Routes, Slim Regelen en Slim Bestemmen’ (SRSRSB) kiest Utrecht voor lopen, fietsen en het openbaar vervoer. Vervoerswijzen die weinig plaats innemen én duurzaam zijn. De auto doet in Utrecht een stapje terug. Samen Stad Maken Met ‘samen stad maken’ zoeken we verbinding tussen de plannenmakers en bewoners en andere betrokkenen. We willen weten wat de wensen, ideeën en zorgen van de mensen in de stad zijn.

We laten zien hoe gezond stedelijk leven mogelijk is, juist bij hogere dichtheden. We werken aan betrokkenheid, verbinding en vertrouwen. De inbreng tijdens deze bijeenkomsten is bij het opstellen van deze Omgevingsvisie zoveel mogelijk meegenomen. Stedenbouwkundig Plan Merwede Parallel aan het opstellen van dit deel 2 van de Omgevingsvisie Merwedekanaalzone is in opdracht van de verschillende eigenaren in het plangebied, waaronder de gemeente Utrecht, gewerkt aan

het opstellen van een Stedenbouwkundig Plan voor Merwede (Merwedekanaalzone deelgebied 5). Het Voorlopig Ontwerp (VOSP) van dit Stedenbouwkundig Plan wordt tegelijk met de Omgevingsvisie ter vaststelling voorgelegd aan de gemeenteraad. Het Stedenbouwkundig Plan is getoetst aan deze Omgevingsvisie, waarbij in het Stedenbouwkundig Plan de intenties en doelstellingen uit de Omgevingsvisie zijn afgewogen en concreet zijn gemaakt voor Merwede. Overige ontwikkelingen Naast de plannen voor deelgebied 5 is de Merwedekanaalzone ook verder al volop in ontwikkeling. In deelgebied 4 wordt gewerkt aan de herontwikkeling van het voormalige Defensieterrein en is gestart met de bouw van de Wilhelminawerf. In deelgebied 6 is o.a. het Van der Valk Hotel ontwikkeld en is het nieuwe gebouw voor Holland Casino in aanbouw. Ook zijn er plannen voor de Eendrachtlaan 10.

Visie De herontwikkeling van de Merwedekanaalzone is een kans voor de stad, èn voor de omliggende wijken. We kunnen de stad hier gezonder, groener en duurzamer maken en beter met elkaar verbinden. Die kans willen wij benutten. Daarbij zoeken we in ons streven naar gezonde binnenstedelijke ontwikkeling de grenzen op van wat naar de huidige inzichten mogelijk is. We staan daarbij open voor nieuwe leefconcepten. De Omgevingsvisie deel 2 laat zien, als uitwerking van het eerder vastgestelde deel 1, welke kwaliteiten deze nieuwe stadswijk toevoegt aan de stad. Hier realiseren we de komende jaren een duurzaam, gezond en aantrekkelijk hoogstedelijk woon- en werkgebied, waar volop ruimte is voor lopen, fietsen, verblijven en ontmoeten. De Merwedekanaalzone is een relatief dichtbebouwde groene stadswijk met een grotendeels autovrije openbare ruimte.

7

De wijk is door een netwerk van korte en veilige wandel- en fietsroutes en goed openbaar vervoer uitstekend met de omliggende wijken en de rest van de stad verbonden. De nabijheid van veel dagelijkse voorzieningen, de ligging nabij de binnenstad en de belangrijke knooppunten in het openbaar vervoer, het brede aanbod van deelmobiliteit en de goede verbindingen met de omgeving maken dat het hier elke dag weer mogelijk is om te kiezen voor duurzame, gezonde mobiliteit: lopen, fietsen, het openbaar vervoer en, als dat handiger is, voor een deelauto. De Merwedekanaalzone is bedoeld voor een grote verscheidenheid aan bewoners, gebruikers en bezoekers. Voor alle leefstijlen, inkomens en doelgroepen. Een wijk met een levendige mix van wonen, bedrijvigheid, horeca en voorzieningen, waar je elkaar ontmoet en kunt spelen, sporten of ontspannen. De visie die in de Omgevingsvisie is vastgelegd en uitgewerkt geldt voor de deelgebieden 4, 5 en 6 van de Merwedekanaalzone. Het plan voor deelgebied 5 van Merwedekanaalzone (Merwede) is de eerste binnenstedelijke ontwikkeling waar op het schaalniveau van een nieuwe stadswijk invulling kan worden gegeven aan onze ambities op het gebied van gezond stedelijk leven. We bouwen hier een nieuwe (gemengde) stadswijk in dichtheden die we in Utrecht nog niet kennen. Dat hierbij een integrale afweging moet worden gemaakt is duidelijk.

De kennis die we hier opdoen, passen we toe in deelgebied 6 en in deelgebied 4. Deze Omgevingsvisie is ook het toetsingskader voor de stedenbouwkundige plannen die voor de Merwedekanaalzone worden opgesteld. Het Voorlopig Stedenbouwkundig Plan (VOSP) Merwede is deels parallel aan dit deel 2 van de Omgevingsvisie opgesteld. Waar deze Omgevingsvisie uitwerking geeft aan beleid dat vooralsnog specifiek voor Merwede van toepassing is, is dit aangeven.

8

In onze visie op de Merwedekanaalzone staat een nieuw mobiliteitsconcept centraal. Dit bestaat uit drie sterk met elkaar vervlochten hoofdelementen: een ruimtelijk mobiliteitsconcept, een parkeerconcept en een pakket van vooral servicegerichte, niet-infrastructurele maatregelen, zoals het brede aanbod van deelmobiliteit dat via de mobiliteitshubs beschikbaar is en dagelijkse voorzieningen op loopafstand. Deze zijn in hoofdstuk 4 van de Omgevingsvisie (Mobiliteit) beschreven en uitgewerkt. In het gebied hanteren we een lage parkeernorm. Het aantal parkeerplaatsen is beperkt. We zetten in op een zo autovrij mogelijke Merwedekanaalzone die goed toegankelijk is, ook voor mensen met een beperking. De openbare ruimte nodigt uit tot ontmoeten en voetgangers en fietsers krijgen meer ruimte. In het groen en langs het water kan je wandelen, fietsen en ontspannen. Het groen en water dragen bij aan het klimaat- en hittebestendig maken van de wijk. Het stedelijk netwerk van verbindingswegen heeft een beperkte capaciteit. Om de stad voor autoverkeer bereikbaar te houden wordt het autoverkeer van en naar de Merwedekanaalzone beperkt. Utrecht Zuidwest kenmerkt zich door een noord-zuid georiënteerde structuur. Verbindingen over weg, spoor en water hebben de stad bereikbaar gemaakt, maar hebben hier geleid tot nieuwe ruimtelijke en functionele barrières in de oost-west richting.

Na het graven van het Merwedekanaal en vervolgens het Amsterdam-Rijnkanaal ontstond het tussen beide kanalen liggende ‘stadseiland’. Het bedrijventerrein dat langs de westoever het Merwedekanaal werd ontwikkeld, was zelfs op dit stadseiland een eiland, slechts op enkele punten met de omgeving verbonden. Daar was eigenlijk ook nauwelijks reden toe. Die is er nu wel. De herontwikkeling van de Merwedekanaalzone maakt het mogelijk om enkele bestaande belangrijke schakels toe te voegen in het netwerk voor voetgangers en fietsers en daarmee de omliggende buurten beter met elkaar én met de stad te verbinden.

De Merwedekanaalzone is er voor iedereen. De omgeving moet kunnen meeliften met de impuls die de herontwikkeling van de Merwedekanaalzone geeft. Dit nieuwe stadsdeel zal naar onze overtuiging bijdragen aan de leefbaarheid én levendigheid in de buurten eromheen. Dit werkt door in de hele stad. Omgekeerd biedt de ligging in het bestaand stedelijk gebied, met haar geschiedenis, bewoners, winkels, voorzieningen, werkgebieden en goed openbaar vervoer, kansen voor de bewoners en gebruikers van dit nieuwe en bijzondere woon- en werkgebied. De Merwedekanaalzone versterkt het draagvlak van voorzieningen in de wijken om het gebied heen, met name in de Rivierenwijk, Dichterswijk, Transwijk en Hoograven. De Merwedekanaalzone is straks een stukje stad waar de ongepolijste karakteristiek van de bestaande bebouwing met nieuw gebruik en nieuwe bebouwing herkenning en verrassing brengt. Bewoners en bezoekers van dit gebied creëren met elkaar een omgeving, waar altijd wat te doen, te zien en te beleven is. Een gebied met een voor Utrecht unieke identiteit.

Kerndoelen In de Omgevingsvisie deel 2 formuleren we negen kerndoelen voor de door ons voorgestelde aanpak. Om te kunnen beoordelen of we deze kerndoelen daadwerkelijk realiseren, monitoren we de komende jaren in lijn met het MER advies bij Omgevingsvisie deel I de ontwikkelingen in het plangebied. Waar nodig sturen wij bij. Raamwerk op stedelijk niveau Het raamwerk vormt de hoofdstructuur van het gebied. Het zorgt voor een goede inbedding van de herontwikkeling van de Merwedekanaalzone in het bestaand stedelijk gebied. Het raamwerk bestaat uit een aantal belangrijke elementen die de ruimtelijke structuur van dit gebied versterken en zorgen voor een goede inbedding in en aanhechting aan de omgeving. In de Merwedekanaalzone wordt

gebouwd in dichtheden die we in Utrecht nog niet kennen. We laten zien hoe we hierbij de menselijke maat en schaal borgen en een aantrekkelijke, goede en gezonde leefomgeving realiseren. Duurzame mobiliteit, laag autogebruik In de Omgevingsvisie geven wij aan waarom en op welke wijze we streven naar duurzame mobiliteit. Wij stimuleren lopen, fietsen en het gebruik van het openbaar vervoer. Omdat veel reizen van en naar de Merwedekanaalzone binnen 15 km blijven (heen of terug) is het gebruik van een (elektrische) fiets of het openbaar vervoer een goed alternatief voor de auto. Meer fietsen leidt tot een toename van het fietsverkeer in de stad. Het netwerk voor fietsers moet straks geschikt zijn om deze groei te verwerken. We geven aan hoe het mobiliteitsconcept in de Merwedekanaalzone is uitgewerkt. We laten zien hoe de mobiliteitshubs werken en welk aanbod aan (deel) mobiliteit hier beschikbaar is. We geven aan wat het kiezen voor duurzame mobiliteit betekent voor voetgangers, fietsers en het openbaar vervoer in onze stad. We willen meer en betere verbindingen voor fietsers en voetgangers in onze stad, ook in Zuidwest. We geven aan wat nodig is om Kanaleneiland en Zuidwest beter met de rest van de stad te verbinden en waarom we het belangrijk vinden om voor fietsers en voetgangers nieuwe bruggen over het Merwedekanaal te bouwen.

Doorgaand autoverkeer leiden we zoveel mogelijk via de Ring. Vanaf de knooppunten op de Ring rijdt het bestemmingsverkeer via de meest optimale routes naar hun eindbestemming. We passen dynamisch verkeersmanagement toe om al het verkeer zo goed mogelijk te laten doorstromen. Waar nodig geven we openbaar vervoer voorrang op het autoverkeer. We beperken het autoverkeer van en naar het gebied door het hanteren van een lage parkeernorm van gemiddeld 0,3 parkeerplaatsen per woning. Hierdoor wordt de verkeerssituatie op de Europalaan-Zuid en op het zuidelijk deel van de Europalaan en op de aansluiting op de A12 niet wezenlijk drukker.

9

Gezonde mix De Merwedekanaalzone is een nieuwe stadswijk voor een grote verscheidenheid aan bewoners. Starters, studenten, gezinnen, kwetsbare groepen, woongroepen en senioren. Er is een grote verscheidenheid aan woningtypen, zowel in huur als koop. Van de nieuwe woningen wordt tenminste 30% gerealiseerd in de sociale huur en tenminste 25% in de middencategorie. Woningen zijn levensloopbestendig, studentenwoningen uitgezonderd. Ook maken wij in de Merwedekanaalzone ruimte voor zelfbouw groepen. Levendige wijk In de Merwedekanaalzone ontstaat een nieuwe stadswijk met een bijzondere mix van wonen, werken en voorzieningen die in de pas lopen met de groei van de (beroeps)bevolking in deze wijk. In deze nieuwe stadswijk vind je straks winkels voor de dagelijkse levensbehoeften, scholen (basis en voortgezet), kinderopvang, maatschappelijke functies, huisartsen, horeca, creatieve bedrijven en functies die bijdragen aan ontmoeting en gezond stedelijk leven. En altijd op loopafstand van je woning. Deze functies horen wat ons betreft op de begane grond van de gebouwen, in de plint. Dit vergroot de levendigheid op straat. Gezond gedrag en groene omgeving De autovrije openbare ruimte in de Merwedekanaalzone nodigt uit om elkaar te ontmoeten, te verblijven, te lopen, te spelen en te sporten. Dit draagt bij aan sociale cohesie, gevoel van eigenwaarde en het houdt ons gezond.

Voor kinderen zijn er speelvoorzieningen waar ze veilig en vrij kunnen bewegen, spelen of sporten. Voor een gezonde stedelijke ontwikkeling houden we verdichten en vergroenen in balans. Bouwen in hoge dichtheden kan niet zonder kwalitatief hoogwaardig groen. Ecologische waarde van het groen is daarbij uitgangspunt. We bouwen niet alleen voor mensen, maar ook voor (kleine) dieren, zoals vogels, vlinders en bijen.

10

Gezonde en veilige omgeving Voor een gezonde en veilige leefomgeving letten we op een goede bezonning van straten, pleinen en parken. Ook zorgen we voor voldoende daglicht in woningen. We beperken de windhinder op straat rond grote gebouwen. We voldoen aan de Europese grenswaarden voor luchtvervuiling (fijnstof, stikstofdioxide) en op termijn aan de (strengere) WHO grenswaarden voor deze stoffen. We beperken de geluidhinder door wegverkeer en voldoen grotendeels aan de geluidsambitie van de stad door het toepassen van geluidreducerend asfalt en tenminste een geluidsluwe zijde van elke woning. De Merwedekanaalzone is een gemengd stedelijk gebied. Naast wonen zijn hier ook (kleine) bedrijven gevestigd. Deze mix draagt bij aan levendigheid. Klimaatbestendige wijk De Merwedekanaalzone moet ook bij een warmer klimaat een aangename plek blijven om te wonen of te verblijven. We houden rekening met lange, droge periodes maar ook met een grotere kans op extreme buien. Regenwater houden we zo lang mogelijk in het gebied vast. We gebruiken dit water voor het groen in de wijk. In de Merwedekanaalzone maken we twee nieuwe watergangen naar Park Transwijk, waarvan één in een duiker. Deze zorgen ervoor dat de bestaande en nieuwe watergangen in de Merwedekanaalzone beter kunnen doorstromen, maar hebben ook (deels) een ecologische en recreatieve functie. Een groene wijk is een koelere wijk.

Om hittestress te beperken is de Merwedekanaalzone een groene wijk. Niet alleen in de openbare ruimte, maar waar mogelijk ook op de daken en aan gevels. Energieneutrale wijk Utrecht wil een klimaatneutrale stad zijn, liefst zo snel mogelijk. Voor Merwedekanaalzone als nieuw gebied betekent dit dat bij voorkeur geen nieuwe CO2-emissies aan de stad worden toegevoegd.

De voorziene hoge dichtheid maakt dit met de huidige stand van kennis en techniek nog moeilijk realiseerbaar. Wel kunnen we harde afspraken maken over het (in de Merwedekanaalzone) duurzaam voorzien in het gebouwgebonden energiegebruik voor verwarmen, koelen en basisfuncties die elektriciteit vragen. Voor de verwarming van de gebouwen investeren we in een collectieve warmtevoorziening op lage temperatuur voor alle gebruikers in het gebied. Verschillende duurzame warmtebronnen kunnen straks aan dit warmtenetwerk worden gekoppeld, zoals warmte-koudeopslag (WKO) en thermische energie uit oppervlaktewater (TEO). Voor het volledig klimaatneutraal maken van het gebied onderzoeken we in het Merwede Lab hoe zonnepanelen op gevels en daken kunnen worden geoptimaliseerd en wordt onderzocht hoe duurzaam opgewekte stroom vanuit de nabije omgeving kan worden gekoppeld aan het gebruik in de Merwedekanaalzone. Utrecht wil in 2050 een circulaire stad zijn. Een hernieuwbare stad, waarin we grondstoffen en materialen optimaal (her)gebruiken. We dagen onszelf, corporaties en marktpartijen uit om invulling te geven aan deze ambitie. Waar mogelijk zetten met de Merwedekanaalzone stappen in deze richting. Kwaliteit woonomgeving Ruimtelijke kwaliteit van de woonomgeving gaat om beleving en gebruik.

Kwaliteit in gebouw- en buitenruimte ontstaat door een goede maatvoering en een doordachte opbouw en positionering van bouwblokken (groepen gebouwen), door de kwaliteit van de detaillering en materiaalgebruik en, tenslotte, door een goede inrichting (en beheer) van de openbare ruimte.

Ervaring opbouwen in een “Merwede Lab” Het stedenbouwkundig plan voor Merwede (deelgebied 5) gaat uit van de nu bestaande kennis op het gebied van duurzaam en klimaatbestendig bouwen. We realiseren ons dat er op dit gebied volop ontwikkeling is in kennis en verbeterde toepassingen.

Bij de verdere ontwikkeling van de drie deelgebieden van de Merwedekanaalzone maken we gebruik van, en dragen we bij aan, deze nieuwe kennis. Indien er ontwikkelingen zijn die het mogelijk maken om onze kerndoelen te bereiken, is de basisafspraak dat we deze maximaal inzetten in de verdere realisatie.

Ontwikkelstrategie Flexibel en robuust De ontwikkeling van de Merwedekanaalzone is een traject van vele jaren. We willen deze gebiedsontwikkeling flexibel en robuust vormgeven, om in te kunnen spelen op nu nog onbekende veranderingen waar we de komende jaren mee te maken krijgen. Onze prioriteit ligt bij de afronding van lopende projecten in deelgebied 4 en 6 en de start van de herontwikkeling van deelgebied 5. Het Voorlopig Ontwerp Stedenbouwkundig Plan (VOSP) voor dit deelgebied voorziet in de realisatie van 6.000 woningen. Rekening houdend met de in het bestaande netwerk (auto) beschikbare capaciteit bieden we in een eerste fase ruimte voor de realisatie van circa 4.000 woningen met commercieel en maatschappelijk programma. Om dit mogelijk te maken is in de omgeving een samenhangend pakket aan mobiliteitsmaatregelen noodzakelijk. Deze eerste fase is financieel haalbaar. Met de grondeigenaren zijn afspraken gemaakt over het maximale programma, de verplichte bijdragen aan de investeringen in het bouw- en woonrijp maken, bijdragen in de bovenwijkse voorzieningen (het ruimtelijk raamwerk) en dergelijke. Deze financiële kaders zullen verder worden uitgewerkt en vastgelegd in een Samenwerkingsovereenkomst. Wanneer deze door alle partijen is ondertekend start de gemeente de bestemmingsplanprocedure om de herontwikkeling van deelgebied 5 ook juridisch-planologisch te borgen.

11

Monitoring We willen leren van (en sturen op) de innovatieve oplossingen die we in de Merwedekanaalzone introduceren, zowel binnen de deelgebieden zelf als in de doorwerking daarvan naar de rest van onze stad. De gebiedsontwikkeling is gericht op het stimuleren van lopen, fietsen, het gebruik van het OV en op deelmobiliteit. We verwachten dat het nieuwe mobiliteitsconcept gaat functioneren zoals beoogd. Dit willen we monitoren, zowel in de Merwedekanaalzone als in de directe omgeving. Door monitoring van kerndoelen en kaders houden we grip op de realisatie van de beoogde gezonde en duurzame stadswijk. Leefbaarheidseffectrapportage Rivierenwijk, Transwijk en Dichterswijk In samenspraak met bewoners is een Leefbaarheidseffectrapportage (LER) opgezet. Met de indicatoren van de Leefbaarheidsmonitor kan het effect van de ontwikkelingen in de Merwedekanaalzone op de leefbaarheid in de omliggende buurten worden gevolgd. In 2019 is een nulmeting uitgevoerd, die in 2020 is aangevuld met meer detailgegevens op buurtniveau en verkeerstellingen.

12

1. Inleiding 1.1

Opgave

De populariteit van steden neemt toe, die van Utrecht in het bijzonder. Utrecht is één van de sterkst groeiende steden van Nederland. De stad groeit van 350.000 in 2018 naar bijna 455.000 inwoners in 2040. Er komen niet alleen meer mensen wonen, maar ook werken en recreëren in Utrecht. Deze groei biedt de stad kansen, mits goed benut. Utrecht willen we nog gezonder en aantrekkelijker maken, zodat mensen hier met plezier blijven wonen, werken, winkelen of verblijven. We maken ruimte voor groei door de in de stad beschikbare ruimte beter te benutten. Dit versterkt de stad én het spaart de groene ruimte om de stad. In 2016 heeft de gemeenteraad twee voor Utrecht belangrijke kaders vastgesteld, de Ruimtelijke Strategie Utrecht (RSU) en het Mobiliteitsplan ‘Slimme Routes, Slim Regelen en Slim Bestemmen’ (SRSRSB). In de RSU kiest Utrecht er voor om de groei van de stad op te vangen in het bestaand stedelijk gebied. Om dit mogelijk te maken bouwt Utrecht in hogere dichtheden dan we in onze stad tot nu toe gewend zijn. Onder meer het Beurskwartier en de Merwedekanaalzone zijn in de RSU aangewezen als belangrijke bouwlocaties in de stad. Hier realiseren we de komende jaren (naast Leidsche Rijn Centrum) nieuwe, aantrekkelijke en gezonde wijken voor de stad. Door het beter benutten van de beschikbare ruimte geven we aan meer mensen de kans om in de stad te wonen.

Hierdoor neemt de druk op de openbare ruimte toe en wordt de levendigheid van de openbare ruimte vergroot. De Merwedekanaalzone is geen op zichzelf staande ontwikkeling, maar onderdeel van een bredere stedelijke opgave voor de stad. Deze ontwikkeling vindt plaats binnen de kaders van een gezonde verstedelijking. Met weloverwogen keuzes maken we deze groei van de stad mogelijk. Utrecht kiest voor een gezonde leefomgeving, een hoge verblijfskwaliteit gericht op lopen en fietsen en goede stedelijke voorzieningen (dit wordt ook in nota Volksgezondheid en gezond stedelijk leven voor iedereen onderschreven). Dit stelt de stad voor de opgave om de bestaande inrichting en de geboden voorzieningen hiervoor geschikt te maken.

Op dit moment werkt de gemeente aan een nieuwe ruimtelijke stategie (RSU2040) die duidelijk moet maken hoe de stad wordt ingericht in de komende twintig jaar. In het Mobiliteitsplan (SRSRSB) maakt de stad een duidelijke keuze voor vervoerswijzen die weinig ruimte innemen én duurzaam zijn, zoals lopen of fietsen en het openbaar vervoer. Deze zetten we op de eerste plaats. We introduceren nieuwe keuzes in mobiliteit. We kiezen voor deelmobiliteit en voor een lage parkeernorm. Wel autogebruik, minder autobezit. We zetten in op het versterken van het stedelijk netwerk voor het langzaam verkeer, op routes voor voetgangers en fietsers die goed aansluiten op de haltes van het openbaar vervoer en op meer en beter openbaar vervoer. In het Coalitieakkoord 2018 is vastgelegd dat we maximaal 10.000 woningen in de Merwedekanaalzone mogelijk maken. Dat is dan wel gekoppeld aan onze ingezette keuzes voor mobiliteit. Daartoe wordt de horizon van het Mobiliteitsplan ‘Slimme Routes, Slim Regelen en Slim Bestemmen’ (SRSRSB) tot 2040 verlengd. Nieuw voor Utrecht zal het grote aantal woningen zijn in een relatief klein stuk stad. In 2017 is de Actualisatie van het Groenstructuurplan Utrecht vastgesteld. Deze is opgesteld naar aanleiding van de motie (2016/109) ‘Voor een gezonde groene toekomst’.

We hebben hiermee inzichtelijk gemaakt hoe we met de stedelijke groenstructuur bijdragen aan de nieuwe opgaven voor de stad Utrecht. Het in het Groenstructuurplan vastgelegde beleid werkt door in de keuzes die we in de Merwedekanaalzone maken. Hier willen we een gezond, aantrekkelijk en goed bereikbaar woon- en werkgebied realiseren, met veel publieke ruimte die mogelijkheden biedt voor verblijven en ontmoeten. In de Merwedekanaalzone werken we aan oplossingen voor gezonde en duurzame verstedelijking, oplossingen die straks ook in de andere delen van de stad en in andere steden kunnen worden toegepast. Dit is een kans om een nieuwe richting in te slaan. De herontwikkeling van de Merwedekanaalzone is ook belangrijk voor de directe omgeving, voor

13

De Merwedekanaalzone is één van de ontwikkelgebieden uit ‘Ruimtelijke Strategie Utrecht’ (2016).

Legenda economische ontwikkelgebieden prioritaire ontwikkelgebieden lopende gebiedsontwikkelingen ontwikkeling Leidsche Rijn wijkopgaven herstructurering

14

Zuidwest én voor de hele stad. De omgeving moet kunnen meeliften met de impuls die de herontwikkeling van dit gebied geeft. Dit nieuwe stadsdeel draagt naar onze overtuiging bij aan de leefbaarheid én levendigheid in de buurten eromheen. Dit werkt door in de hele stad. Omgekeerd biedt de ligging in het bestaand stedelijk gebied, met haar geschiedenis, bewoners, winkels, voorzieningen, werkgebieden en goed openbaar vervoer, belangrijke kansen voor de bewoners en gebruikers van dit nieuwe en bijzondere woon- en werkgebied. Utrecht investeert in samenhang en kwaliteit. We zoeken naar mogelijkheden om de ruimte in de stad intensiever te benutten, op een verantwoorde manier en zonder de leefbaarheid van de stad uit het oog te verliezen. We werken aan gezonde en aantrekkelijke buurten, aan gezond stedelijk leven voor iedereen. De Merwedekanaalzone is een inclusieve wijk: er is ruimte voor iedereen: iedereen kan profiteren van de groei van de stad. De Merwedekanaalzone biedt betaalbare, middeldure en dure woonruimte, en is er voor alle mensen in de stad die er voor kiezen om in deze wijk te komen wonen. iedereen kan meedoen: Het is een wijk zonder fysieke of sociale drempels, kent een diversiteit aan bewoners en biedt ruimte voor ontmoeting en voorzieningen, voor alle inwoners van onze stad.

iedereen kan er gezond leven: een voor iedereen toegankelijke groene en gezonde buitenruimte en innovatieve mobiliteit voor iedereen. iedereen kan er lopen: kinderen, volwassenen en ouderen. Het gebied is voor wandelaars goed toegankelijk, ook voor mensen met een beperking die, bij het lopen van een hulpmiddel gebruik moeten maken, zoals een stok of rolstoel. Lopen kost je niets, je hebt er niks voor nodig. Kunnen lopen maakt mensen zelfredzaam. Je kunt zelf de boodschappen doen of naar de huisarts gaan, je kunt het open­baar vervoer gebruiken. Lopen maakt ook ontmoeten mogelijk.

• • • •

We zijn er van overtuigd dat plannen beter worden met de inbreng van mensen die er al wonen en werken. Daarom vragen we de stad, en met name de bewoners en ondernemers van de omliggende wijken naar wat zij belangrijk vinden en welke kansen en knelpunten zij zien.

1.2

Status van het document

Op 8 februari 2018 heeft de gemeenteraad de Omgevingsvisie deel 1 (Ruimtelijke Agenda) vastgesteld. Dit is het ruimtelijk programmatisch kader voor ontwikkelingen in de Merwedekanaalzone. Het vertrekpunt was de reeds in gang gezette realisatie van 1.500 woningen (Max, Lux et Pax, City Pads), de bouw van het Van der Valkhotel en de restauratie van Villa Jongerius. Ook zijn en waren er toen al allerlei vormen van tijdelijk wonen en werken, die dit deel van de stad nieuwe betekenis geven. In de Ruimtelijke Agenda en het Milieueffect Rapport (MER) is op basis van bestaand beleid gekozen voor maximaal 6000 nieuwe woningen, uitgaande van een autoluw woon- en werkgebied. Op grond van Omgevingsvisie deel 1 is de ontwikkeling van het Defensieterrein, de bouw van het Holland Casino, de realisatie van de Wilhelminawerf en de ombouw van Eendrachtlaan 10 planologisch mogelijk gemaakt. In totaal zijn dit circa 2.500 woningen. De ambities van Utrecht voor de nog te ontwikkelen delen in de deelgebieden 4, 5 en 6 van de Merwedekanaalzone gaan verder, zowel kwantitatief (nieuwe woon- en werkruimte) als kwalitatief (doelstellingen op het gebied van energie, duurzaamheid, klimaatadaptatie, openbare ruimte, mobiliteit, voorzieningen en inclusiviteit). We geven uitwerking aan een nieuw concept voor gezonde verstedelijking.

Omgevingsvisie deel 2 (Uitwerking) is opgesteld vanuit de door het college van B&W geformuleerde wens om in de Merwedekanaalzone een gemengd, aantrekkelijk, duurzaam en gezond leefmilieu te realiseren met een groter aantal woningen (tot 10.000 woningen). Het gebied kan daarmee beter voorzien in de behoefte aan betaalbare woningen in Utrecht én meer bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid van de stad. De in deel 1 (Ruimtelijke Agenda) geformuleerde onderzoeksvragen zijn daartoe beantwoord. Dit heeft geleid tot aangescherpte kaders en voorbeelduitwerkingen voor de planontwikkeling en aanzetten tot nieuw gemeentelijk beleid. 15

De Omgevingsvisie biedt het ontwikkelperspectief voor de deelgebieden 4, 5 en 6 van de Merwedekanaalzone en vormt daarmee de basis voor de verdere ontwikkeling van dit gebied. Aan het eind van de hoofdstukken 3 tot en met 8 van de Omgevingsvisie is voor elk kerndoel aangegeven wat de kaders zijn waaraan het stedenbouwkundige plan wordt getoetst. Deze zijn naar de overtuiging van de gemeente nodig om het voor dit gebied geformuleerde kerndoel te bereiken. Daarbij doen we de opstellers van stedenbouwkundige plannen een praktische handreiking voor de manier waarop bij uitwerking aan dit kader recht kan worden gedaan. Het gaat hierbij in veel gevallen om een voorbeeld. In de stedenbouwkundige plannen kan hiervan (gemotiveerd) worden afgeweken indien er in het stedenbouwkundig plan een andere (integrale) afweging is gemaakt. Overzicht aantal woningen

1.3

Relatie MER

Het planMER behorende bij Omgevingsvisie deel 1 (Ruimtelijke Agenda) ging uit van het schoonvegen van het gebied met behoud van de recent gerealiseerde 1.500 woningen. Verkeersberekeningen lieten zien dat de woningbouw zoveel verkeer kan genereren dat er risico’s ontstaan op belangrijke kruisingen in de stad en de toe- en afrit op de A12 bij de zuidelijke Europalaan. Om deze reden is in het planMER een maximum van 6.000 nieuwe woningen aanbevolen. Uit de beoordeling van andere milieuaspecten bleek dat de herontwikkeling van de Merwedekanaalzone vooral goede scores heeft. In een Aanvulling op het planMER zijn de effecten beoordeeld van de beoogde uitwerking van een hogere dichtheid met een nieuw mobiliteitsconcept. Dit mobiliteitsconcept leidt tot een lagere verkeers­ generatie, waardoor in beginsel meer woningen kunnen worden gebouwd. In de aanvulling op het planMER wordt – mede op advies van de Commissie voor de milieueffectrapportage (Commissie m.e.r.) - ingezoomd op de thema’s mobiliteit, klimaat, energie en gezondheid. Het huidige verkeersmodel (VRU 3.4) laat zien dat we op dit moment, waarbij de kantoren in de deelgebieden 4 en 6 (langer) gehandhaafd blijven, met behulp van dit innovatieve mobiliteitsconcept 5.000 woningen kunnen 16

toevoegen (waarvan circa 4.000 in deelgebied 5 en circa 1.000 voor de lopende initiatieven in deelgebied 4 en 6. Daarboven zijn maatregelen nodig die buiten de ‘scope’ van de Merwedekanaalzone liggen en niet vanuit het plan kunnen worden opgelost zoals de uitbreiding van hoogwaardig openbaar vervoer, aanpassingen aan de Europalaan Zuid en de aansluiting met de A12 (i.v.m de doorstroming) en aanpassing van de Parkeernota. Verdere doorgroei naar 10.000 woningen is hier echter wel van afhankelijk. Zie ook hoofdstuk 4 en 9.

Omgevingsvisie deel 1

Aantallen woningen (afgerond)

Bestaande woningen (MAX, Lux et Pax en Citypads)

1.500

MER

6.000

•

Wilhelminawerf, Defensieterrein en Eendrachtlaan 10

1.000

•

Nader te verdelen

5.000

Subtotaal

7.500

Nader te onderzoeken

1.500

Totaal RSU (6.000-9.000)

9.000

Omgevingsvisie deel 2 Bestaande woningen (MAX, Lux et Pax en Citypads) Lopende projecten (Wilhelminawerf, Defensieterrein en Eendrachtlaan 10)

Aantallen woningen (afgerond) 1.500

1.000

aanvullende MER

4.000

•

4.000

1e fase Merwede

Subtotaal

6.500

Nader te onderzoeken

3.500

Totaal Coalitie akkoord

10.000

Situering van het plangebied in Zuidwest.

Legenda

We volgen het advies van de Commissie m.e.r. om de ontwikkelingen in het plangebied te monitoren en dit ook organisatorisch goed te regelen. Voor deze monitor zoeken we aansluiting bij de Utrechtmonitor. Doel van monitoring is om specifiek inzicht te bieden in de ontwikkelingen in de Merwedekanaalzone. Het resultaat van monitoring speelt een rol bij de vaststelling van bestemmingsplannen en het beoordelen en verlenen van omgevingsvergunningen. In de gebruiksfase biedt dit voortschrijdend inzicht. De oordelen van de nieuwe bewoners en van de omliggende bestaande wijken krijgen een plaats in de monitor. Op basis van de monitor toetsen we of de gestelde kaders zijn geborgd en beoordelen we of onze ambities in de uitvoering worden gerealiseerd. Zo nodig stellen we plannen op basis van de toetsing bij. Ook stellen we op basis van de resultaten van de monitor vast of bijsturing nodig en mogelijk is. Voor onze aanpak van monitoring verwijzen we naar hoofdstuk 9 van de Omgevingsvisie.

1.4

Plangebied

Het plangebied Merwedekanaalzone omvat het gebied omsloten door de Europalaan, de Overste Den Oudenlaan, de Dr. M.A. Tellegenlaan, het Merwedekanaal en de A12. De grens is gelegd op de oever van het Merwedekanaal en op de eigendomsgrenzen aan de zijde van de wegen. Het plangebied heeft een gezamenlijk oppervlak van circa 67 hectare en bestaat uit deelgebied 4 (12,8 hectare), deelgebied 5 (28,4 hectare), deelgebied 6 (22,0 hectare) en twee oost-west wegen te weten de Koningin Wilhelminalaan en de Beneluxlaan (3,8 hectare). Hoewel het Merwedekanaal en de Europalaan - Overste Den Oudenlaan – Dr. M.A. Tellegenlaan buiten het plangebied liggen, zijn hier én ook in Transwijk, Dichterswijk en Rivierenwijk, (enkele) aanvullende maatregelen nodig. Deze zijn in dit deel 2 van de Omgevingsvisie uitgewerkt. Buiten de opgave voor dit deel 2 vallen de deelgebieden 1, 2, 3 en 7 van de Merwedekanaalzone. Hiervan grenzen deelgebied 3 en 7 aan het plangebied. Deelgebied 3 is (deels) onderdeel van het plan voor het Jaarbeursterrein. Deelgebied 7 (Westraven) is onderdeel van de ontwikkeling van de A12-zone.

17

1.5 Relatie Omgevingsvisie en Stedenbouwkundig Plan Merwede In de Omgevingsvisie Merwedekanaalzone (deel 2) worden de bredere kaders geschetst waarbinnen de deelgebieden 4, 5 en 6 van de Merwedekanaalzone tot ontwikkeling kunnen worden gebracht. De Omgevingsvisie plaatst de Merwedekanaalzone in de ruimere context van de stad en omliggende wijken en binnen een langere tijdshorizon. De gemeente Utrecht geeft hiermee aan welke kant ze met dit deel van de stad op wil. Parallel aan de Omgevingsvisie is gewerkt aan het Voorlopig Ontwerp Stedenbouwkundig Plan Merwede (VOSP deelgebied 5), waarin nader invulling wordt gegeven aan de kaders van de Omgevingsvisie. Als er wordt ingezoomd vanuit de Omgevingsvisie op Merwede, dan ontstaat hetzelfde beeld als wanneer het Stedenbouwkundig Plan in de grotere context van Utrecht Zuidwest wordt geplaatst. In het Stedenbouwkundig Plan Merwede zijn de intenties en doelstellingen uit de Omgevingsvisie integraal afgewogen en concreet gemaakt voor Merwede; daarbij is gezocht naar het best mogelijke evenwicht tussen de beleidsdoelstellingen uit de Omgevingsvisie, de kansen die de locatie zelf biedt en het perspectief op transformatie van het bestaande bedrijventerrein. De Omgevingsvisie en het Stedenbouwkundig Plan zijn gelijktijdig tot stand gekomen. Samen vertellen zij het verhaal hoe dit deel van Utrecht zich op termijn zal ontwikkelen.

Het Stedenbouwkundig Plan wordt tegelijk met dit deel 2 van de Omgevingsvisie ter vaststelling voorgelegd aan de gemeenteraad.

1.6 Samen stad maken Vanuit Merwedekanaalzone werken we aan het verhaal van ‘nieuw stedelijk leven’. We laten zien hoe we gezond stedelijk leven bij hoge dichtheden mogelijk gaan maken. Omgevingsvisie Merwedekanaalzone en Stedenbouwkundig Plan Merwede presenteren we steeds parallel. Merwedekanaalzone is een gebied voor de hele stad en in het bijzonder voor de omliggende wijken. Om de wensen en beelden goed bij elkaar te

18

brengen zijn we intensief het gesprek aangegaan met de omgeving van de Merwedekanaalzone.

Website en nieuwsbrief Sinds juli 2016 is gemeentelijke website Merwedekanaalzone in de lucht om een brede kring aan belangstellenden te informeren: www.utrecht.nl/merwedekanaalzone. De digitale gemeentelijke nieuwsbrief Merwedekanaalzone verschijnt sinds juli 2017 en telt al meer dan 1300 aanmeldingen. Ook is er een introductiefilmpje gemaakt, dat te zien is op de website.

Gesprekken We hebben de participatie vanuit Omgevingsvisie deel 1 en Schetsontwerp Merwede (o.a. 4 stadsgesprekken en website en nieuwsbrieven) voortgezet en geïntensiveerd, met meer maatwerkgesprekken en buurtgesprekken en inloopavonden, waaronder met de volgende groepen: Klankbordgroep en individuele woonbootbewoners Klankbordgroep Merwede met omwonenden Gebruikersoverleg Merwedekanaal Wijkraad Zuidwest Gesprekken met bewoners uit Rivierenwijk, Transwijk, Dichterswijk en Hoograven, via grote en kleine bijeenkomsten en via de buurtaanpak Rivierenwijk en Transwijk en de Buurtagenda Dichterswijk Tijdelijke huurders, ondernemers en gebruikers Kinderen via projecten van scholen Professionele relaties

• • • • • • • •

Een nadere toelichting op de participatie en de belangrijkste inbreng per groep is te vinden in de bijlage ‘Overzicht van de participatie (Gemeente Utrecht, december 2020)’.

Wat is er gedaan met de inbreng Tot aan de officiële inspraak is er op de volgende manier gehoor gegeven aan opmerkingen en aandachtpunten vanuit de omgeving:

• We hebben zorgvuldig gekeken naar het aantal, plaats en de

• Met de ‘setback’ (het terugspringen van de gevel) is er een •

•

• •

wezenlijke schaalverkleining in de bebouwing gekomen. Hoewel het plan een hoge dichtheid kent, wordt op deze manier meer rekening gehouden met een menselijke schaal. Bewoners hebben ons meerdere keren aangegeven dat de openbare ruimte essentieel is in het ervaren van levendigheid en saamhorigheid. Er is verder ontworpen aan de verblijfskwaliteit op straat en een zo groen mogelijke inrichting daarvan. Ook bij het Merwedepark in relatie tot de fietsroute langs het kanaal is gezocht naar een optimum van verkeersruimte en verblijfsruimte. De wens van een gemengde en diverse stadwijk, krijgt vorm met een gemixt programma, met verschillende woningtypen en prijsklassen voor alleenstaanden en gezinnen, jong en oud. Ook zetten we in op veel voorzieningen, die ook voor de omliggende buurten interessant zijn, zoals een cultuurhuis, middelbare school, basisscholen en een gezondheidscentrum. Er liggen kansen voor medegebruik van de mobiliteitshubs en deel(auto) systemen die daarbij horen. Daarnaast kijken en luisteren we naar de huidige gebruikers van het gebied en hoe ze zo mogelijk een plaats kunnen krijgen in het nieuwe Merwede. Wat betreft de hoogte en breedtematen van de bruggen hebben we zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij de wensen van de gebruikers van het kanaal.

De bruggen kunnen open voor grotere schepen en kleinere boten, zoals de roeiers kunnen er onderdoor en elkaar passeren. We realiseren ons dat de bruggen ter hoogte van deelgebied 6 de activiteiten van de zeeverkenners ernstig belemmeren.

•

•

•

inpassing van fiets- en voetgangersbruggen. In Omgevingsvisie deel 1 (2018) was nog sprake van drie bruggen over het Merwedekanaal, ter hoogte vandeelgebied 5 (Merwede). De brug ter hoogte van de Zuiderzeestraat heeft beperkte meerwaarde in het netwerk. Deze brug is vervallen , mede gezien de impact van deze brug en de routes op het Merwedeplantsoen, de Rivierenwijk, Transwijk (discussie rondom de Westdijklaan) en de woonboten en gebruikers van het kanaal. Door middel van nieuw parkeerbeleid, waarmee betaald parkeren in de omliggende buurten mogelijk is, wordt voorkomen dat Dichterswijk, Rivierenwijk, Hoograven en Transwijk een te hoge parkeerdruk krijgen, zoals veel bewoners vreesden tijdens o.a. de buurtgesprekken. Met de buurtaanpak Rivierenwijk en Transwijk werken bewoners, gemeente en bureau Urbanos aan een maatregelenpakket voor de omliggende buurten. Relaties worden gelegd met projecten in de omgeving, zoals Park Transwijk, de Europalaan, herziening van de fietsstructuur en vergroening van de Rivierenwijk. Hierbij worden ook weer andere buurtbewoners betrokken. Eerdere aandachtspunten zoals de fietsveiligheid bij scholen en bij de bruggen, of de manier waarop betaald parkeren kan worden ingevoerd, krijgen hierin ook een plek. Er wordt een monitoringssysteem (Leefbaarheidsmonitor) opgezet, met o.a.

punten die door bewoners zijn aangedragen, om te bekijken of de werkelijkheid zich straks ontwikkelt zoals verwacht en welke aanpassingen nodig zijn.

• We houden omwonenden op de hoogte van de stappen in het proces en hun mogelijkheden om hierop te reageren. Met bewoners en gebruikers die niet kunnen blijven, voeren we maatwerkgesprekken om te zoeken naar een oplossing.

19

Inspraak Foto’s van buurtgesprekken in Rivierenwijk en Transwijk.

Van 30 januari tot 11 maart 2020 is de officiële inspraak termijn geweest. Er zijn in totaal 467 inspraakreacties binnengekomen. Meer hierover is te lezen in de Reactienota (hyperlink) Naar aanleiding van de inspraak zijn nog de volgende wijzigingen aangebracht in de plannen: De gecombineerde wandel- en fietsbrug van de Jutfasepunt richting de Karperstraat is in de omgevingsvisie deel 2 vervangen door de mogelijkheid van enkel een wandelbrug vanaf de omgeving Jutfasepunt richting Hoograven. De ligging van een wandelbrug is anders dan van een gecombineerde wandel- en fietsbrug en kan dan zo worden gekozen dat er geen woonboten hoeven te wijken. Wel blijft de wandel- en fietsbrug vanaf de Zeehaenkade naar de omgeving Jutfasepunt gehandhaafd waarmee op termijn een snelle fietsverbinding mogelijk wordt naar station Utrecht Vaartsche Rijn via de Jutfaseweg Naar aanleiding van de zorgen over hogere gebouwen aan de kant van het Merwedekanaal is een wijziging doorgevoerd in het stedenbouwkundig plan Merwede. Op twee plekken worden gebouwen wat meer verschoven richting het midden van het plan ‘Merwede’ om de bebouwing aan het kanaal iets lager te maken. Hiermee blijft het aantal hogere gebouwen beperkt aan de zijde van het kanaal en liggen ze steeds net wat terug vanaf het Merwedepark.

•

•

Verder zijn een aantal onderwerpen uit de inspraak meegenomen in verdere uitwerkingen of bijlagen, die ook worden vastgesteld:

• De Buurtaanpak Rivierenwijk en Transwijk en de Buurtagenda

Dichterswijk worden vastgesteld, met daarin aandachtspunten en maatregelen voor de omliggende wijken, die een combinatie zijn van bewonerswensen (meer groen, aandacht voor rust en

20

sociale cohesie), gemixt met noodzakelijke maatregelen, zoals een goede inpassing van extra fietsers en invoering van betaald parkeren.

• De inrichting van de openbare ruimte is verder uitgewerkt in het stedenbouwkunidig plan Merwede • Er worden alternatieve locaties voor woonboten voorgesteld in • •

de bijlage ‘Locatienonderzoek vervangende locatie woonboten Merwedekanaalzone’ De aanpak voor de monitoring is verder uitgewerkt in een bijlage bij de besluitvorming. De Nulmeting over de leefbaarheid in Rivierenwijk, Transwijk en Dichterswijk heeft een update gehad.

1.7

Leeswijzer

Op basis van de Omgevingsvisie deel 1 (Ruimtelijke Agenda) heeft de gemeenteraad de keuze voor ontwikkeling van de Merwedekanaalzone gemaakt en de daarbij geldende (basis)principes vastgesteld. Dit deel 2 (Uitwerking) geeft een verdere uitwerking op basis van de in deel 1 gestelde onderzoeksvragen. In hoofdstuk 2 (Visie) wordt de ontwikkeling van de Merwedekanaalzone nog wat nadrukkelijker in de stedelijke context geplaatst, zowel programmatisch als ruimtelijk. De in de Omgevingsvisie deel 1 (Ruimtelijke Agenda) opgenomen ambities voor gezonde verstedelijking zijn in deel 2 verder uitgewerkt en vertaald in (bijgestelde) kaders (wat moéten we realiseren om de geformuleerde kerndoelen te halen) en voorbeelduitwerkingen (hoe kunnen we dit uitvoeren). Kaders zijn geplaatst in een kader met een lichtgele achtergrond, voorbeelduitwerkingen in een kader met een lichtblauwe achtergrond. In deze Omgevingsvisie vindt u ook tekstkaders met een lichtgrijze achtergrond. Hier staat tekst die vooral als uitleg of toelichting bedoeld is of een specifiekere uitwerking is voor deelgebied 4, 5 of 6.

Van kernwaarden naar kerndoelen De ambitie gezond stedelijk leven is in de Omgevingsvisie deel 1 (Ruimtelijke Agenda) in vier kernwaarden uitgewerkt: Kwaliteit van leven: Een toekomstgerichte wijze van omgaan met beweging en mobiliteit. Langzaam verkeer (lopen en fietsen) krijgt een prominente plek in het gebied. Bedrijvige mix: er is een verrassende mix aan oude en nieuwe gebouwen, woningtypen en functies. Duurzaam en slim: Een duurzame energievoorziening en klimaatadaptatie gaan hand in hand met het aantrekkelijk maken van groen en water. Met circulair bouwen zorgen we dat het milieu zo weinig mogelijk wordt belast.

• • •

• Robuust en flexibel: De grote omvang van het gebied en de fasering in ontwikkeling vragen om een robuust en flexibel raamwerk dat in alle tijdsperioden aantrekkelijk, bruikbaar en klimaatvast is.

21

Deze kernwaarden beschrijven wat we belangrijk vinden, maar laten in het midden welke doelen we met de herontwikkeling van de Merwedekanaalzone daadwerkelijk willen bereiken. Daarom zijn de kernwaarden in dit deel 2 van de Omgevingsvisie uitgewerkt in negen kerndoelen. Deze kerndoelen zijn straks de basis voor monitoring. De tabel ‘Van Kernwaarden naar Kerndoelen’ laat zien hoe de vier kernwaarden uit deel 1 aan de negen kerndoelen in dit deel 2 zijn gerelateerd. In deze tabel leest u ook hoe deze Omgevingsvisie themagewijs is opgebouwd. Van Kernwaarden (deel 1) naar kerndoelen (deel 2).

Thema

Kernwaarde Omgevingsvisie 1

Kerndoelen Omgevingsvisie 2

Visie

Hoofdstuk 2

Ruimtelijke kwaliteit

Robuust en flexibel

Raamwerk op stedelijk niveau

3

Mobiliteit

Kwaliteit van leven

Duurzame mobiliteit, laag autogebruik

4

Programma

Bedrijvige mix

Gezonde mix van doelgroepen

5

Levendige wijk Leefomgeving

Kwaliteit van leven

Gezond gedrag in een groene omgeving

6

Gezonde en veilige omgeving Duurzaamheid

Duurzaam en slim

Klimaatbestendige wijk

7

Energieneutrale wijk Ruimtelijke kwaliteit Ontwikkelstrategie en Monitoring

22

Kwaliteit van leven

Kwaliteit woonomgeving

8 9

De kerndoelen zijn in de hoofdstukken 3 tot en met 8 themagewijs uitgewerkt. Ze geven structuur aan deze thematische hoofdstukken. Voor ieder kerndoel zijn kaders en voorbeelduitwerkingen geformuleerd. Kaders geven aan wat we willen bereiken, de voorbeelduitwerkingen geven aan hoe dit te realiseren is. Op uitwerkingsniveau kunnen de diverse kaders en voorbeelduitwerkingen op gespannen voet met elkaar komen te staan. Dit vraagt steeds opnieuw om een integrale afweging om hierin de best mogelijke balans te vinden. We zullen de ontwikkelingen in de Merwedekanaalzone de komende jaren volgen. Zowel kaders als voorbeelduitwerkingen zijn daarom onderdeel van monitoring. Op basis van de informatie die we door monitoring verkrijgen bekijken we of en waar we kunnen bijsturen. In hoofdstuk 9 (Ontwikkelstrategie en Monitoring) is opgenomen hoe we de monitoring willen vormgeven. Dit deel 2 van de Omgevingsvisie Merwedekanaalzone werkt onderdelen verder uit dan in een omgevingsvisie gebruikelijk is. Dat heeft te maken met vernieuwend beleid, dat op veel onderdelen nodig is. De Omgevingsvisie biedt ook het toetsingskader voor het Stedenbouwkundig Plan voor deelgebied 5 (Merwede) en geeft richting aan toekomstige ontwikkelingen in de deelgebieden 4 en 6.

Het nieuwe mobiliteitsconcept waarin wordt ingezet op lopen, fietsen en openbaar vervoer en op het gebruik van elektrische deelauto’s en -fietsen, heeft raakvlakken met meerdere kerndoelen. Om deze hoofdstukken zelfstandig leesbaar te maken is er voor gekozen om centrale thema’s, zoals het versterken van het netwerk voor langzaam verkeer en de ontwikkeling van de groenblauwe ruimte (deels) ook op andere plaatsen in deze Omgevingsvisie terug te laten komen. Daarbij wordt het belang van de investering in duurzame mobiliteit als onderdeel van dat kerndoel uitgewerkt.

23

24

2. Visie 2.1

Gezond stedelijk leven

In de Merwedekanaalzone werken we aan een gezond stedelijk leven. Niet alleen lichamelijke gezondheid, maar ook de kwaliteit van leven en de mate waarin iemand ‘meedoet’ in de samenleving is belangrijk. De omgeving waarin je woont en werkt heeft invloed hierop. In een gezonde leefomgeving voel je je prettig, is gezond leven gemakkelijk en is sprake van een goede lucht-, geluid- en bodemkwaliteit. In de Merwedekanaalzone bouwen we een groene autovrije wijk, goed verbonden met de stad door een fijnmazig netwerk van wandel- en fietsroutes en goed openbaar vervoer. Een gebied met een interessante mix van wonen, bedrijvigheid, horeca, voorzieningen in een groene omgeving. Een gebied dat volop kansen biedt tot ontmoeten, en uitnodigt tot spelen, sporten en ontspannen. We willen een binnenstedelijke ontwikkeling die de stad aantrekkelijk maakt om te wonen, en de Merwedekanaalzone nieuwe betekenis geeft. Dit gebied biedt door ligging, grootte en historie een eenmalige kans om een bijzondere stadswijk te realiseren waar je woont in een autovrije omgeving, waar je de meeste dagelijkse voorzieningen op loopafstand vindt en waar alles wat Utrecht zo bijzonder maakt met de fiets of het openbaar vervoer goed bereikbaar is. In ons streven naar gezond stedelijk leven zoeken we de grenzen op van wat naar de huidige inzichten mogelijk is.

Het oude bedrijventerrein aan het Merwedekanaal is nooit goed op zijn omgeving aangesloten geweest. Voor voetgangers of fietsers vanuit de Rivieren- of Dichterswijk en Hoograven Zuid is dit gebied slecht toegankelijk, maar ook vanuit de overige wijken van onze stad. Daar was vanwege de functie tot voor kort eigenlijk ook nauwelijks reden toe. Die is er nu wel. Deze Omgevingsvisie laat zien welke kwaliteiten dit gebied aan de stad toevoegt. Een hoogstedelijk woon- en werkgebied, nieuw stedelijk groen en een nieuw park langs het Merwedekanaal. De betere ontsluiting van dit gebied en aansluiting op de omgeving biedt kansen, voor het bestaande stedelijk gebied èn voor de Merwedekanaalzone.

De Merwedekanaalzone is voor de voetganger en de fietser. De ruimte voor de auto is beperkt. Parkeren vindt zoveel mogelijk plaats in ondergrondse garages. Kinderen kunnen hier veilig op straat spelen. Buiten de woning ben je in een publieke ruimte, waar je elkaar ontmoeten en spreken kan en eenvoudig kunt genieten van een ommetje. We stimuleren gezonde mobiliteit door het zo makkelijk mogelijk maken om te lopen of de fiets te pakken of het openbaar vervoer te gebruiken als dat handiger is. De ruimte om een privéauto in het gebied te parkeren is zeer beperkt. Mobiliteitshubs bieden een breed aanbod aan vervoersmiddelen. Wanneer mensen ervoor kiezen om toch een auto te gebruiken, dan kunnen zij (tegen betaling) gebruik maken van een deelauto. In de Merwedekanaalzone kan iedereen lopen: kinderen, volwassenen en ouderen. De publieke ruimte is voor wandelaars goed toegankelijk. Ook voor mensen met een beperking, die van een hulpmiddel gebruik moeten maken. Lopen maakt ontmoeten mogelijk en draagt hierdoor bij aan een levendige publieke ruimte, het kost je niets en je hebt er niks voor nodig. Kunnen lopen maakt ouderen zelfredzaam. Je kan ook als je niet meer kan rijden of fietsen nog zelf de boodschappen doen of het openbaar vervoer gebruiken.

_______________ “Denk aan de inclusiviteit! En aan de mix! Niet alleen voor mensen met meer geld.” Quote uit buurtgesprekken Transwijk/Rivierenwijk

_______________

25

We versterken het netwerk van routes en verbindingen voor voetgangers en fietsers in Utrecht Zuidwest. De ruimte die straks op straat niet meer nodig is voor het parkeren van auto’s, gebruiken we om in de Merwedekanaalzone (en waar mogelijk ook in de bestaande wijken in de omgeving van deze wijk) aantrekkelijke groene openbare ruimte toe te voegen, die voor iedereen toegankelijk is. De Merwedekanaalzone verbindt straks Zuidwest met de stad.

Stedenbouwkundig zijn er grote verschillen tussen de wijken ten oosten en ten westen van het kanaal. Rivierenwijk en Dichterswijk zijn vooroorlogse laagbouwbuurten en de Kanaleneiland en Transwijk naoorlogse buurten met veel middelhoogbouw. Bij de ontwikkeling van Leidsche Rijn en de herontwikkeling van het Stationsgebied is ingezet op het beter met de stad verbinden van het stadseiland, bijvoorbeeld door de aanleg van de Leidsche Rijntunnel in de A2, de Dafne Schippersbrug en de Moreelsebrug.

Een krachtig groen-blauw raamwerk, waar mogelijk gekoppeld aan het netwerk voor voetgangers en fietsers, draagt bij aan het klimaatbestendig maken van de stad en biedt nieuwe aantrekkelijke publieke ruimte in de stad voor wandelen, sporten en ontspannen. Het beperken van het autoverkeer van en naar het gebied speelt ruimte vrij voor groen en verblijf èn is belangrijk voor het bereikbaar houden van de stad voor de auto.

De herontwikkeling van de Merwedekanaalzone biedt de kans om ook dit gebied te transformeren van een barrière in de stad naar een wijk die de vooroorlogse stad straks verbindt met de naoorlogse stad.

De Merwedekanaalzone is straks een stukje Utrecht waar de ongepolijste karakteristiek van bestaande bedrijfsgebouwen (met nieuw gebruik), in combinatie met de nieuwe bebouwing en de ruimtelijke inrichting van het gebied bewoners en bezoekers een levendige mix van contrasten en verrassingen biedt. In deze nieuwe stadswijk ontmoeten mensen hun medebewoners en bezoekers van het gebied. Met elkaar creëren ze een sociaal aantrekkelijke omgeving, waar altijd wat te doen en te zien is. Er zijn plekken waar veel te beleven is, en rustiger plekken waar het fijn toeven is. Een nieuw stukje stad met een voor Utrecht unieke identiteit.

2.2 Van barrière naar verbinding Utrecht Zuidwest De westkant van de stad kenmerkt zich door een noord-zuid georiënteerde structuur. Door de eeuwen heen is de handelsvaart van de Catharijnesingel naar het Merwedekanaal verplaatst en vervolgens naar het AmsterdamRijnkanaal. Hierdoor ontstond een zogenaamd ‘stadseiland’. De verbindingen over weg, spoor en water hebben de stad bereikbaar gemaakt, maar hebben aan de westkant van de stad geleid tot nieuwe ruimtelijke en functionele barrières in oost-west richting. Ook de aanleg van het bedrijventerrein langs het Merwedekanaal is hiervan een voorbeeld. 26

Netwerken voetgangers en fietsers Voetgangers en fietsers moeten nu vaak gebruik maken van wegen met veel autoverkeer. Dat is soms gevaarlijk en veelal ongezond en onaantrekkelijk. We willen een veiliger en gezonder alternatief bieden om daarmee het fietsen en wandelen in de stad te stimuleren. Door de groei van de stad neemt het aantal fietsers flink toe. Daarom willen we de komende jaren investeren in een fijnmaziger netwerk voor langzaam verkeer in Utrecht Zuidwest om het verkeer meer te spreiden. De verbindingen die we aan het bestaande netwerk toevoegen, lopen bij voorkeur niet langs de hoofdwegen. Vaak zijn het ook kortere verbindingen tussen de wijken. Voetgangers en fietsers staan hier minder bloot aan geluid en luchtvervuiling en worden minder vaak geconfronteerd met verkeersonveilige situaties. Bij voorkeur zijn deze routes autoluw en/ of is de auto hier te gast. Om gezonde mobiliteit verder te stimuleren wordt het langzaam verkeersnetwerk zoveel mogelijk groen ingericht. Dit fijnmazige netwerk brengt voetgangers en fietsers in Zuidwest snel en veilig naar de winkels en de basisschool in de buurt of je maakt er van gebruik voor een buurtommetje. Via dit netwerk fiets je snel naar de binnenstad of naar de stations Utrecht Centraal of Vaartsche Rijn.

Ook kunnen fietsers bestemmingen als het Utrecht Science Park, Haarzuilens of het recreatiegebied Laagraven snel en comfortabel bereiken.

Kaart Belangrijke stedelijke voorzieningen goed bereikbaar per fiets.

Legenda globale route bestaand/nieuw groen rondje gerealiseerd groen rondje niet gerealiseerd centrumgebied woonwerkgebied recreatiegebied buitengebied

27

Stad in beweging Het gebied ligt van oudsher in het stroomgebied van de Oude Rijn. De Romeinen gebruikten de hoger gelegen oeverwallen voor de aanleg van de Limes (grens). Later, in de 12e en 13e eeuw wordt het gebied in cultuur gebracht door de kenmerkende langgerekte kavels te ontginnen. Met name hoveniers zijn tot ver in de twintigste eeuw in dit gebied aanwezig. In de jaren daarna heeft de Merwedekanaalzone steeds een ander gebruik gekregen. Tussen 1884 en 1892 wordt het Merwedekanaal gegraven, dwars door de toen bestaande ‘strokenverkaveling’ heen. Het kanaal geeft de haven van Amsterdam een voor Nederlandse handel belangrijke aansluiting via de Rijn op (inter)nationale vaarroutes. Ook omdat het kanaal gunstig ligt langs het spoor is het aanleiding voor de vestiging van industrie en bedrijven. De bebouwing langs het kanaal volgt de oorspronkelijke strokenverkaveling en is op het water georiënteerd. Door de beperkte breedte van het Merwedekanaal blijft de vestiging van grootschalige industrie langs dit kanaal uit. In 1931 wordt besloten om een nieuw en breder kanaal te graven, het Amsterdam Rijnkanaal (1952). Ondertussen worden aan de oostkant van het Merwedekanaal een aantal Utrechtse woonwijken gebouwd (o.a. Lombok, Rivierenwijk en Hoograven). De wijk Oog in Al is in 1920 de eerste vooroorlogse wijk ten westen van het kanaal.

Daarna wordt hier ook de wijk Halve Maan gebouwd, met voor het eerst in Utrecht ook middelhoogbouw. In 1954 wordt een deel van de gemeente Jutphaas toegevoegd aan de gemeente Utrecht. Niet het Merwedekanaal maar het AmsterdamRijnkanaal is vanaf dat moment de grens. Op basis van het Structuurplan 1954 wordt in de polder Nieuw Welgelegen vanaf 1957 Kanaleneiland gebouwd. Het stedenbouwkundig plan gaat uit van het in die jaren ontwikkelde principe van licht, lucht

28

en ruimte. Het plan past in de naoorlogse stedenbouwkundige visie met een scheiding van wonen, werken en recreëren. Het nieuwe woongebied wijkt zowel wat betreft stedenbouwkundige structuur als architectuur sterk af van de vooroorlogse woonwijken, zoals de Rivierenwijk. De wegenstructuur op het Kanaleneiland is op het autoverkeer afgestemd. Centraal in de wijk wordt, als buffer tussen het nieuwe woongebied en de fabrieksstrook langs het Merwedekanaal, het dan grootste (naoorlogse) stadspark van Utrecht aangelegd: Park Transwijk. Het was de bedoeling dat ook bewoners van de groenarme Rivierenwijk van dit park gebruik gingen maken. Het industriegebied langs de westzijde van het Merwedekanaal, waar gebouwen van de voormalige Coöperatieve Stichtse Olieen Lijnkoekenfariek (Cereol), het Jongeriuscomplex en Mobach Keramiek (rijksmonumenten) ons nog aan herinneren, verandert in deze jaren in een bedrijventerrein. Vanaf de jaren 70-80 maken steeds meer bedrijven plaats voor kantoren, vooral in het gebied tussen de Beneluxlaan en de A12 en het gebied ten noorden van de Koningin Wilhelminalaan. Begin van deze eeuw is met de ontwikkeling van Parkhaven, Neerlandia, MAX en Lux et Pax de transformatie naar wonen in gang gezet. Een levende stad blijft in beweging.