Bijlage 4.1 - Uitvoeringsagenda Beschrijving initiatieven

Beschrijving initiatieven Burgum-West “De Warren”

Opgesteld door initiatiefnemers Februari 2025

Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 6

Inleiding De Warren Oost Gemeenschapslandbouw Kynologisch centrum Grien op Ien Sluiterspoel

03 06 22 67 74 85

Inleiding Burgum-West “De Warren” Stel je voor dat je over een paar jaar voor een wandeling vertrekt vanuit Burgum. We beginnen onze reis op de Hillamaweg, we steken aan het einde daarvan de fietsbrug over de Centrale As over en lopen rich ng Burgum West. Voor ons ontvouwt zich een groen landschap, dat fungeert als een natuurlijke oprijlaan naar De Warren. Dit gebied, dat voortkomt uit een unieke samenwerking tussen burgers, gemeente en betrokken par jen, symboliseert een nieuw jdperk van par cipa e en vertrouwen in onze gemeenschap. Links van ons zien we een centrale parkeerplaats, volledig geïntegreerd in het landschap. We laten na het passeren van de parkeerplaats de bewoonde wereld achter ons en beginnen aan een unieke wandeling. Hier valt ons meteen iets op: een groep gebouwen dat naadloos opgaat in de natuur. We komen aan bij een centrale ontvangstruimte. Bij binnenkomst worden we begroet door de enthousiaste gastheren en -vrouwen, de ambassadeurs van dit unieke gebied. We bevinden ons in de centrale lobby voor onder andere het ecologische hotel, een voorbeeld van moderniteit en gastvrijheid. De verschillende zalen vormen een ontmoe ngsplek voor bezoekers en gasten. Ook verenigingen zoals Legato en het Iepenlo spul vinden hier hun nieuwe thuis. Ze repeteren, verzorgen optredens aan het water en werken samen aan nieuwe voorstellingen.

Het gebied wordt een bruisende, culturele plek die de hele gemeenschap verbindt. Vanuit de lobby van het hotel lopen we langs een streekwinkel, waar onze zintuigen worden geprikkeld door de kleur en geur van verse producten, a oms g van de nabijgelegen gemeenschapslandbouw project en het Compascuum. We proeven knapperige groenten, romige zuivel en smaakvol vlees. Verder lopend zien we het restaurant met terras en aanlegsteiger dat fungeert als startpunt van een recrea ezone langs het water. Hier gaan plezier en ontspanning hand in hand. We zien aanlegsteigers met zeilboten en sloepen. Vanuit hier varen bootjes naar Earnewâld, Eastermar, De Leyen en terug. Voor het eerst beleven we Burgum écht als “dorp aan het water.” Vervolgens betreden we het vernieuwde museum, waar we ons onderdompelen in de geschiedenis van de regio. Interac eve exposi es nemen ons mee terug in de jd en we leren over de rijke cultuur en tradi es van dit gebied. We bezoeken ook de Sterrenwacht en het Planetarium, dat ons een adembenemend uitzicht biedt over het uitgestrekte landschap en sterrenhemel. Sterrenwacht Burgum nodigt je uit om de magie van de sterren te ervaren en een dieper begrip van ons universum te ontdekken. In het digitale planetarium kun je je laten meevoeren langs de planeten van ons zonnestelsel.

We vervolgen onze wandeling en lopen langs een groengebied waar zowel de Scou ng de Twirre als een openluch heater zich bevinden. De Scou ng hee hier verschillende onderkomens voor de scou nggroepen. Een groene loper brengt ons vanuit hier naar het hart van De Warren West. Hier ontdekken we een oase van duurzaamheid en gemeenschapszin. We passeren Grien op Ien, waar landbouw en natuur hand in hand gaan.

Kruidenrijke graslanden, toepassen van meer drink dobben en extra inspanning voor weidevogels zorgen ervoor dat de koeien vredig grazen in de weilanden en vogels hun vrolijke melodieën zingen. Zuivel en vlees vanuit Grien op Ien worden aangeboden in de streekwinkel.

We bezoeken het project Sociaal & Vitaal en de gemeenschapslandbouw, waar lokale bewoners samenwerken om verse groenten te telen. Binnen dit initiatief richt Sociaal & Vitaal zich specifiek op inwoners van onze gemeente met een laag inkomen, terwijl ook mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt actief betrokken zijn. We bewonderen hun inzet voor biologische voedselproductie en de korte keten tussen producent en consument. Het project biedt educatieve activiteiten en creëert nieuwe sociale verbindingen. De groenten en kruiden van het land worden verwerkt in gerechten van het nabijgelegen restaurant of verkocht in de streekwinkel, alles op een steenworp afstand. Onze wandeling leidt ons langs het Kynologisch Centrum geheel omringd en verscholen in het opnieuw aangelegde coulissenlandschap, waar honden en hun baasjes samen trainen en recreëren. En genieten van de bewezen sociale meerwaarde van trainen in groepsverband en de daarbij passende verbindende en overbruggende waarden. We zien hoe de honden enthousiast, met hun baasjes, over de trainingsvelden rennen en genieten van de professionele begeleiding. Aan het einde van de Warren slaan we rechts het nieuwe wandel- en fietspad in en passeren we de Sluiterspoel. Een gebied dat rond 1890 door veen- en turfwinning ontstaan is vormt een van de laatste laagveenrestanten in de gemeente.

Een prach g stuk natuur met een veelheid aan biodiversiteit. De route tot nu toe is tevens het eerste deel van de Dam Jaarsma route, die ons verder zal voeren langs schilderach ge fiets- en wandelpaden. Onderweg lezen we gedichten en verhalen van Dam Jaarsma, die ons inspireren door hun schoonheid en wijsheid. We worden ons bewust van de rijke cultuurhistorie en de natuurbeleving die deze regio te bieden hee . Als we onze blik naar het oosten richten, zien we een vitaal Burgum waar genera es samenkomen. Bewoners en toeristen genieten van een levendig dorp dat extra bezoekers trekt naar het centrum, de horeca en de omliggende natuur. De ontwikkeling van De Warren is het resultaat van een vernieuwende aanpak met de nieuwe route, waarbij de gemeenteraad kaders stelt en daarmee de regie houdt. Op basis van een door betrokken burgers opgestelde gebiedsvisie is ini a efnemers, burgers en organisa es, ruimte geboden te komen tot een gedragen invulling van het gebied. Deze unieke en door de wethouder en gemeenteraad gefaciliteerde samenwerking getuigt van lef! Het hee geleid tot een integraal plan dat Burgum nieuwe mogelijkheden biedt. Een plan dat niet alleen ruimte schept voor natuur, ontmoe ng en beleven, maar dat ook een impuls gee aan plezierig wonen in Burgum én aan recrea e binnen de regio.

Na anderhalf jaar intensieve voorbereiding gaan de plannen voor De Warren nu een spannende en belangrijke volgende fase in: de realisa e. Het vertrouwen dat de gemeenteraad in dit proces hee gesteld, wordt beloond met een plan dat Burgum transformeert en een voorbeeld stelt voor toekoms ge gebiedsontwikkelingen. Laten we samen aan de slag gaan om deze visie werkelijkheid te laten worden.

De Warren Oost D E P O O R T T U S S E N D E B E W O O N D E W E R E L D E N N AT U U R

De Warren – De poort tussen bewoonde wereld en natuur – 3 januari 2025

Plankaart De Warren Oost

Plankaart Warren oost: Disclaimer: de vlekken geven een indica e voor een mogelijke bestemming van ini a even. Belangrijk om voldoende vrijheden te bewaren om de specialisten waaronder ecologen, landschapsarchitecten en architecten de kans te geven om met het plan voor Warren oost, de aandachtspunten, de kaders en de gebiedsvisie iets bijzonders te creeeren. Plangebied Warren oost Herstel en verbetering houtwallen, versterken en ruimte geven (ook zicht/buffer voor omwonenden) Bij bestaande sloten natuurvriendelijke oevers realiseren en/of houtsingels uit laten groeien (ook zicht/buffer voor omwonenden) Centraal groen parkeren Steiger, watersport ac viteiten Terras Openlucht natuurtheater, outdoortent, scou ng Centraal ontvangst, streekwinkel, hotel, museum, zalen, planetarium, sterrenwacht, restaurant, bar Natuurlijke waarden in stand houden/verbeteren (ook zicht/buffer voor omwonenden)

Bestaande bomen integreren in ontwerp “geitenpad”, bestaand wandelpad Koeienpad Kavelgrenzen

De Warren – De poort tussen bewoonde wereld en natuur – 3 januari 2025

Beschrijving van het plan De Warren, Oost De werkgroep Oost is verheugd haar visie en plan te presenteren voor de het gebied van De Warren Oost. Dit plan is niet zomaar een invulling van het gebied, maar een kans om een unieke loca e te creëren die Burgum en de regio versterkt. Het is, zoals dhr. Dijk, voorzi er van het Observeum, het treffend verwoordde jdens onze werkgroep 4 september: "It is in boppeslach foar Burgum". Toegangspoort in harmonie met de omgeving met vele voorzieningen en ac viteiten De Warren Oost wordt een toegangspoort tussen de bewoonde wereld en de natuur, waar bezoekers en inwoners kunnen genieten van een breed scala aan faciliteiten en ac viteiten. Hier komt een combina e van gebouwen die perfect in harmonie is met de natuurlijke omgeving. Het is een eenheid met ruimte voor diverse ini a even en centrale parkeerplaatsen, waardoor het gebied autoluw blij . Bij aankomst worden bezoekers hartelijk verwelkomd door de gast heren en -vrouwen van De Warren, de ambassadeurs van het gebied en de regio. Het plan omvat een vooruitstrevend ecologisch hotel met 80 kamers dat door de unieke ligging en de vele ini a even in de regio een aantrekkelijke bestemming zal worden voor kwaliteitstoerisme. Bezoekers blijven meerdere nachten om De Warren, het dorp en de omliggende regio te verkennen en te ervaren.

De gast zal zijn/haar koffer uitpakken in de moderne kamer die voorzien is van het comfort van de nieuwste technologie op het gebied van warmte- en koude opwekking. Vanaf de lobby loopt men langs een streekwinkel met lokale producten, a oms g van de nabijgelegen tuinderijen en het compascuum, waarvan groente, fruit, zuivel en vlees a oms g zijn. Verderop bevindt zich een vernieuwd en interac ef streekmuseum, waar exposi es over de geschiedenis van de regio, maar ook wisselexpos es, te zien zijn. Het museum en hotel beschikt over mul func onele zalen die dienstdoen als ontmoe ngsplek, repe eruimte en loca e voor voorstellingen, onder andere van de muziekvereniging Legato. Het moderne planetarium, dat zowel onderdeel van de sterrenwacht is als van het aanbod aan zalen, is opzichzelfstaand al een bijzonder unieke loca e. De specifieke apparatuur voor het projecteren van de sterrenhemel leent zich met de juiste inzet van crea viteit ook voor het projecteren van zakelijke presenta es en vertonen van films. De projec es in combina e met bijeenkomsten, zoals het houden van bijeenkomsten en diners, zorgen voor een uniek aanbod. Dineren onder de planeten en sterren, slapen onder de indoorsterrenhemel, wisselende films een bezoek aan De Warren ook voor de inwoners van Burgum meerdere malen per jaar aantrekkelijk maakt.

Er vinden zowel binnen het museum als de sterrenwacht samenwerkingen plaats met een breed scala aan scholen en de universiteiten van Groningen en Leiden. Het restaurant en de bar vormen het volgende hoogtepunt van het gebouw, met een terras dat grenst aan een aanlegsteiger. Hier kunnen bezoekers per boot aankomen om De Warren te verkennen. Een watersportschool biedt verhuur van fluisterbootjes en de iconische BM-zeilboten en bij goed weer SUP’s en kano’s. Het is een plek waar jong en oud de kans krijgt om volop van het water te genieten. Daarnaast wordt er een openluch heater gecreëerd, waar culturele evenementen, bruilo en en buitenvergaderingen kunnen plaatsvinden. Op de hoek van het gebouw, in overgang naar rust en natuur, verrijst een sterrenwacht. Deze biedt uitzicht over het landschap en verbindt het verleden met de toekomst. Een groene loper brengt de bezoeker naar de natuur maar ook naar het centrum van Burgum.

Krachten bundelen en unieke samenwerkingen Niet alleen jdens het crea eproces van dit plan, maar ook in de prak jk zal De Warren een toonbeeld zijn van samenwerking. Diverse lokale partners, waaronder het Observeum, muziekvereniging Legato, het Iepenlo spul, S ch ng Dam Jaarsma, Sociaal Vitaal, Compascum (gemeenschapslandbouw), Scou ng de Twirre en lokale aanbieders van streekproducten, hebben zich al aangesloten. Deze samenwerking zorgt voor een divers en aantrekkelijk aanbod voor zowel inwoners als bezoekers. Dit zal alleen maar groter worden omdat het gebied als een magneet gelijkgestemden zal aantrekken. Economische impuls De Warren Oost is niet alleen een aanwinst voor de lee aarheid van Burgum, maar levert ook een aanzienlijke bijdrage aan de economie. Door de publiekstrekkende werking van het totaal is naast de toeristenbelas ng ook de toename van werkgelegenheid en de groei van lokale bestedingen een welkome impuls voor Burgum. Cultuur, sociale cohesie en ecologie De Warren Oost zal niet alleen economische voordelen met zich meebrengen, maar ook Burgum cultureel en sociaal versterken. Het project creëert een bruisend centrum waar inwoners en bezoekers elkaar kunnen ontmoeten en genieten van diverse culturele ac viteiten, wat de sociale cohesie ten goede zal komen. Dit zal leiden tot meer culturele ac viteiten en zal de regionale iden teit versterken.

Ook het onderwijs zal profiteren van De Warren Oost. Het vernieuwde streekmuseum, de sterrenwacht en het planetarium zullen educa eve programma's aanbieden voor zowel inwoners, lokale scholen als toeristen. Naast de culturele en sociale voordelen, hee De Warren Oost ook meerdere ecologische voordelen. Uit onderzoek van de Frisia Groep uit Burgum blijkt dat de plannen geen nega eve impact hebben op de ecologie. Integendeel, het plan zal de biodiversiteit verhogen, het landschap en de landschapskenmerken herstellen en versterken. Het project is ontworpen met duurzaamheid als uitgangspunt, waarbij rekening is gehouden met energiezuinigheid en het gebruik van duurzame materialen. Door de bijzondere ligging tussen de bewoonde wereld en de natuur wordt (eco)toerisme bevorderd en educa eve programma's (zoals Tour de boer en het ini a ef van Romkje de Hoop (Sluiterspoel)), zullen het bewustzijn van zowel bezoekers als inwoners voor duurzaamheid en natuur vergroten. Investeringen en kosten De investering in de inrich ng van het gebied zal gedaan worden door de ini a efnemer(s). Hier zijn voor de gemeente geen extra (toekoms ge) kosten aan verbonden. De verdeling van de kosten vindt tussen de diverse ini a efnemers onderling plaats.

Belangrijke aandachtspunten Om het project succesvol te realiseren, dienen de volgende aandachtspunten zorgvuldig te worden aangepakt: ¥ Gebied autoluw en groen parkeren aan de rand: Een centrale parkeeroplossing aan de rand van het gebied, zonder overlast voor omwonenden, is essen eel. De kostenverdeling hiervoor over de verschillende gebruikers dient te worden vastgesteld. ¥ Verhuizing Observeum: De verhuizing van het Observeum moet gecoördineerd worden, inclusief de waardering van de vrijgekomen grond, samenwerking met de gemeente omtrent het archief en de integra e van de. ¥ Verkeersveiligheid: De snelheid op de Prins Bernhardstraat dient te worden aangepakt en de toename van verkeersbewegingen rich ng het noorden over de Gaerstmabuorren dient te worden beperkt.

De Warren – De poort tussen bewoonde wereld en natuur – 3 januari 2025

¥ ¥

Zichtlijnen en omgeving: De architect dient rekening te houden met de zichtlijnen van omwonenden en het behoud van het "koeienpad" ten noorden van kavel 3086. Toetsing aan de kaders en gebiedsvisie: Bij enkele werkgroep leden blij het idee aanwezig dat het totaalplan niet zou passen binnen de gestelde kaders en gebiedsvisie. De werkgroep en ini a efnemers zijn van mening dat het plan aan de kaders en visie kan voldoen. Verdere uitwerking van de plannen en communica e over uitgangspunten blijven essen eel in de verdere planontwikkeling als mede de toetsing van het plan op de kaders en gebiedsvisie door de gemeente.

Betrokken ini a efnemers op dit moment zijn: - Observeum – gebruik nieuwe sterrenwacht en museum loca e - Muziekvereniging Legato – gebruik auditorium voor repe es, voorstellingen en opslag - Iepenlo spul Burgum – gebruik openlucht outdoor loca e - Sociaal vitaal / Compascuum (gemeenschapslandbouw)– mogelijk gebruik kan ne/voorzieningen en afzet groenten producten - S ch ng Dam Jaarsma – mogelijkheid tot het plaatsen van informa e over verschillende wandelroutes met als thema Dam Jaarsma / start of eind punt nieuwe Dam Jaarsma route - De Sluiterspoel – natuurwandelingen in de Warren onder begeleiding van een gids - Boeren voor inkoop producten en ini a even als “tour de boer”. - Watersportverbond – invulling waterrecrea e - Remmert Zandstra – hotel ondernemer - Scou ng de Twirre – invulling Scou ng in Warren oost welke nog vorm moet krijgen - De Warren natuurlijk groen – samenwerking streekwinkel Daarnaast volgt er na realisa e een samenwerking met de volgende par jen: 1. Leeuwerikhoeve – aanbod wellness belevingen 2. Lokale aanbieders van streekproducten – streekwinkel 3. MKB Burgum – samenwerking marke ng, afzet 4. Scholen – educa e en gebruik faciliteiten 5. Verenigingen – gebruik faciliteiten 6.

Zeilschool “Watersportwereld Burgum” – samenwerking omtrent zeilschool Conclusie Het ini a ef De Warren Oost hee de poten e om een bruisende en aantrekkelijke loca e te creëren die Burgum en de regio versterkt. Het project is niet alleen een verrijking voor de lee aarheid, maar betekent ook een aanzienlijke economische impuls voor Burgum, de gemeente Tytsjerksteradiel en de regio. Met een zorgvuldige aanpak van de aandachtspunten kan dit gebied inderdaad “in boppeslach foar Burgum” worden. Het wordt een plek voor zowel inwoners als gasten die van ver komen. Een plaats waar men kan ontdekken, ontmoeten, beleven en genieten. Burgum krijgt een unieke verbinding met het water en met de natuur! Burgum, no echt in wâld- en we erdoarp!”

In de volgende hoofdstukken wordt er dieper ingegaan op de toekoms ge faciliteiten, opbrengsten en kosten voor de gemeente, de samenwerking tussen verschillende ini a even en wordt er afgesloten met een mogelijke uitvoeringsplanning.

Faciliteiten 1. Poort naar De Warren Centrale parkeerfaciliteiten voor alle bezoekers van De Warren. Hier laat je de fiets of auto achter en loop je te voet naar bijvoorbeeld de lobby en ontmoet je de gastvrouwen en gastheren van De Warren. Deze ambassadeurs maken je wegwijs in alles wat De Warren te bieden hee . Vanuit de ontvangst is er middels een duidelijke bewegwijzering een groene loper naar het centrum van Burgum, alsook paden naar de verschillende ini a even binnen De Warren. 2. Streekwinkel De centraal gelegen streekwinkel biedt een breed assor ment van lokale producten, waaronder - maar niet beperkt tot - kazen, confituren, honing, worst, chips, koeken uit eigen bakkerij, ed. Samen met de ini a even van De Warren west worden hier Warren producten aangeboden. Daarnaast zijn hier ook producten voor de reiziger te verkrijgen (hotelshop). 3. Hotel Een hotel met 80 kamers die aansluiten bij de hedendaagse wensen van de gasten, specifiek ontworpen voor een verblijfsduur van meerdere nachten (>2). Bij het bieden van comfort wordt het gebruik van de laatste technologie op het gebied van warmte- en koudeopwekking toegepast. Dit sluit zowel aan bij de duurzaamheidswensen van gasten, als bij de gebiedsvisie en kaders. 4. Restaurant Een warm aangekleed restaurant met gezellige en knusse plekken voor de gasten. Een menukaart met streekproducten, klassiekers en uitdagende gerechten.

Geen eetzaal maar knus restaurant. Uitzicht op groen, natuur en het water. 5. Bar brasserie Als huiskamer van Burgum. Het hotel biedt met de bar & brasserie de gehele dag en avond een plek voor zowel bezoekers uit het dorp en de regio als hotelgasten. Een plek om na te genieten van een reeds geleverde inspanning of opgedane ervaring, een plek om je te oriënteren en voor te bereiden op een scala aan belevingen die De Warren en Burgum te bieden hee , of juist de plek om elkaar te ontmoeten. 6. Zalen Verschillende zalen doen dienst als ontmoe ngsplekken voor zowel de zakelijke als de leisure markt en verenigingen uit Burgum. ¥ Boardrooms voor de kleinere bijeenkomsten, ¥ Verschillende grotere zalen voor jubileums, verjaardagen, trouwerijen, examens, gala’s, ¥ Een auditorium dat oa de muziekschool gebruikt voor repe es en uitvoeringen, maar ook ingezet kan worden voor elk soort ander feest en par j. De akoes sche afwerking zorgt voor een op male beleving voor elke bijeenkomst. De Warren – De poort tussen bewoonde wereld en natuur – 3 januari 2025

7. Planetarium Zowel onderdeel van de sterrenwacht en van het aanbod aan zalen, als tegelijker jd een opzichzelfstaande unieke loca e. De specifieke apparatuur voor het projecteren van de sterrenhemel leent zich met de juiste inzet van crea viteit ook voor het projecteren van zakelijke presenta es en het vertonen van films. De projec es in combina e met bijeenkomsten zoals borrels en diners, zorgen voor een uniek aanbod. Dineren onder de planeten en sterren, slapen onder de indoorsterrenhemel, wisselende films die een bezoek aan De Warren voor de inwoners van Burgum aantrekkelijk maakt. 8. Sterrenwacht & museum Burgum Het Observeum in een nieuw jasje! Samen met specialisten (sterrenkundigen en programmacoördinator science communica on & Society (Museon / Universiteit van Groningen en Leiden)) en de s ch ng Observeum biedt de nieuwe loca e de kans om het aanbod van kennis en belevingen, met vaste en wisselexposi es, opnieuw uit te vinden. Een aanbod dat ongeacht het weer, jaarge j of jd een onvergetelijke herinnering bij de bezoeker achter laat. 9. Outdoor, openlucht Een buitenloca e die de gast en natuur verbindt. Een loca e voor openluchtbijeenkomsten waaronder buiten vergaderen, voorstellingen van het Iepen Lo Spul, akoes sche muziekoptredens met een outdoortent voor seizoen diners, recep es, trouwerijen.

Een loca e die verschillende ini a even met elkaar verbindt: het startpunt van wandelingen naar de Sluiterspoel, naar het Dam Jaarsma pad, workshops door de sterrenwacht en ruimte voor de Scou ng. 10. Terras Het terras dat aansluit bij het de aanlegsteiger, de outdoor loca e als ook het restaurant. Een plek om te genieten van het buiten zijn. Ruim opgezet in een natuurlijke omgeving met uitzicht over het water. 11. Watersport De aanlegsteiger faciliteert de bezoeker die via het water een bezoek brengt aan De Warren. De steiger sluit aan bij het terras en biedt de bezoeker toegang tot culinaire belevingen. De watersportschool verhuurt fluisterbootjes, BM-zeilboten, roeiboten en mogelijk kano’s. Daarnaast wordt er lesgegeven om zoveel mogelijk mensen (bezoekers als ook lokale jeugd) in aanraking te laten komen met de verschillende watersporten. 12. Scou ng de Twirre Rondom de omgeving van de outdoor en openlucht loca e zijn er verschillende onderkomens welke de scou ng op vrijdagavond en zaterdag gebruikt. De aanslui ng bij de open lucht outdoor-loca e en de mogelijkheden die de steiger en de bootverhuur creëren zijn een ideale combina e. Op de momenten in de week dat de ruimtes niet gebruikt worden, kunnen deze worden ingezet als unieke en inspirerende vergaderruimtes of ruimtes voor een bijzondere kleinschalige bijeenkomst of diner.

Deze veelzijdige opzet biedt een ideale omgeving voor zowel scou ngac viteiten als bijeenkomsten in een unieke se ng. Naast de onderkomens worden ook vlaggenmasten en een kampvuurkuil toegevoegd.

Samenwerking Observeum (sterrenwacht en museum Burgum) - ini a efnemer ¥ Gebruik van faciliteiten: het Observeum biedt de nieuwe sterrenwacht en museumloca e aan als culturele en educa eve trekpleister. Deze loca e zal worden ingezet voor educa eve programma's, excursies, workshops en exposi es, die ook kunnen aansluiten op andere ac viteiten in het gebied. Naast ruimte voor de bestaande exposi e zal er tevens ruimte zijn voor wisselende exposi es waarmee het educa eve aanbod voor een gedeelte wisselt en aantrekkelijk blij . ¥ Synergie: cross-promo e van ac viteiten van het Observeum met evenementen van andere partners (bijvoorbeeld muziekevenementen of openluchtvoorstellingen). Muziekvereniging Legato - ini a efnemer ¥ Gebruik auditorium: de muziekvereniging gaat het auditorium met opslagruimte gebruiken voor hun repe es. Voorstellingen kunnen naast het auditorium ook plaats vinden in of bij de andere faciliteiten binnen De Warren, waarbij er een crea ef aanbod ontstaat op unieke loca es. ¥ Evenementen: Legato kan als “preffered supplier” betrokken worden bij het organiseren van concerten of muzikale optredens, bijvoorbeeld jdens evenementen, tentoonstellingen of bij het Iepenlo spul. Iepenlo spul Burgum (openluch heater) - ini a efnemer ¥ Gebruik van outdoor loca e: Iepenlo spul Burgum zal gebruik maken van de buitenloca e voor hun openluchtvoorstellingen.

Dit gaat bijdragen aan het versterken van het culturele aanbod en de aantrekkingskracht van het gebied. Door de samenwerking met andere samenwerkingspartners ontstaat de mogelijkheid om te blijven vernieuwen. ¥ Mul func oneel gebruik: de openluch heaterloca e gaat ook door andere partners worden gebruikt voor culturele of educa eve evenementen. S ch ng Dam Jaarsma (wandelroutes) - ini a efnemer ¥ Thema sche fiets- en/of wandelroute(s): S ch ng Dam Jaarsma zal ter 'aanvulling / aankleding' een route langs fiets- en/of wandelpad in De Warren (westelijk en oostelijk deel) verzorgen. Tytsjerksteradiels Ereburger Dam Jaarsma was schrijver, dichter, verzamelaar van volksverhalen en kenner van natuur. Hij schreef in het Frysk. De route kan als thema hebben: gedichten geschreven door Dam Jaarsma (bijvoorbeeld over bloemen) en/of volksverhalen uit de regio verzameld door Dam Jaarsma. ¥ Educa e: leerpad voor kids; informa ef voor volwassenen, cultuurhistorie, natuurbeleving, gezondheidsbevordering (bewegen), welzijnsbevordering (natuur/cultuur/bewegen/ontmoeten), zichtbaarheid Fryske taal en cultuur.

¥ Resultaten: kennis over je roots en eigen woongebied dragen bij aan begrip: o (cultuur)historisch besef, je thuis voelen à welzijn o verantwoordelijk voelen voor je omgeving à gedrag, natuurbescherming o gelegenheid tot ontmoeten à verbinding, welzijn o toegankelijk voor mensen met beperking in rolstoel, scootmobielà ontslui ng inclusieve samenleving o bewegen en ontspanning à gezondheid, welzijn. De Warren – De poort tussen bewoonde wereld en natuur – 3 januari 2025

Watersportverbond(KNWV) - ini a efnemer ¥ Ontwikkeling waterrecrea e: door het realiseren van een aanlegsteiger en faciliteiten ontstaat er de mogelijkheid tot het aanbieden van watersportac viteiten. Zo onstaat er een startpunt voor (water)recreanten om vanaf deze plek het water te ontdekken. ¥ Watersportschool: verhuur van BM zeilboten, fluisterbootjes en eventueel roeiboten en kano’s creëert het startpunt voor velen om een watersportac viteit te beginnen. Samen met de reeds aanwezige zeilschool in De Warren kan dit voor menigeen, waaronder de jeugd, het startpunt zijn voor het genieten van de watersport. Scou ng de Twirre – ini a efnemer ¥ Scou ng: de geplande openlucht outdoor loca e in De Warren biedt uitstekende mogelijkheden om te voldoen aan de wensen van Scou ng de Twirre. Daarnaast kunnen de faciliteiten zoals het centraal parkeren, maar ook de faciliteiten van het hotel gebruikt worden om tegemoet te komen aan specifieke behoe en van de scou ng, zoals overnach ngen, maal jden of speciale ac viteiten. ¥ Onderkomen: de scou ngruimtes die door de verschillende scou nggroepen worden gebruikt, kunnen tevens fungeren als unieke en inspirerende vergaderruimtes of ruimtes voor een unieke kleinschalige bijeenkomst of diner. Deze veelzijdige opzet biedt een ideale omgeving voor zowel scou ngac viteiten als bijeenkomsten in een unieke se ng.

De Sluiterspoel - ini a efnemer De Warren West ¥ Gezamenlijke ac viteiten: vanuit het hotel is er de wens om net als “Tour de Boer” een begeleide wandeling te creëren omtrent educa e over natuur en milieu. De Natuur van De Warren als beleving voor gasten die De Warren bezoeken. Gemeenschapslandbouw De Warren - ini a efnemer De Warren West ¥ Gebruik van kan ne en faciliteiten: deze organisa e gaat de samenwerking aan voor het gebruik van de kan ne en faciliteiten ¥ Verkoop van groenten: het gemeenschapslandbouw ini a ef kan/gaat voorzien in de wens om lokale groenten, vlees, zuivel te leveren voor het restaurant en de streekwinkel, wat een duurzaam en lokaal aanbod bevordert. Het restaurant kan hierdoor specifieke Warren gerechten aan de gasten bieden met ingrediënten van het landgoed De Warren. ¥ Gezamenlijke ac viteiten: vanuit het hotel is er de wens om workshops over duurzaamheid, gezonde voeding en landbouw te organiseren (Tour de Boer) voor zowel gasten uit de omgeving als voor toeristen, mogelijk met ook andere partners uit de regio om een volledig en bijzondere Tour aan te kunnen bieden.

Algemene voordelen van samenwerking: ¥ Wederzijdse promo e: ini a even gaan elkaar promoten door gezamenlijke marke ngini a even, waardoor een breder publiek wordt bereikt. ¥ Delen van faciliteiten: door faciliteiten zoals de ontvangstbalie, het auditorium, de kan ne en de openluchtloca e te delen, kunnen kosten worden bespaard en wordt mul func oneel gebruik ges muleerd. ¥ Lokaal en duurzaam karakter: het gebruik van lokale producten en diensten en het aanbod van faciliteiten die uitnodigen tot bewegen, bevorderen duurzaamheid, gezondheid en welzijn en versterken de mienskip en de band met de regio. Deze samenwerkingsvormen creëren een divers aanbod van ac viteiten en faciliteiten die niet alleen de betrokken organisa es versterken, maar ook de aantrekkingskracht van het hele project vergroten.

De Warren – De poort tussen bewoonde wereld en natuur – 3 januari 2025

Opbrengsten en kosten Directe opbrengsten voor de gemeente ¥ De verkoop van de grond: Hoewel het exacte bedrag nog onderwerp van onderhandeling is, zullen de ini a efnemers de benodigde percelen (3086, 2955, 3087, 1453, 3564, 3567, 3561, 3583, 7080 en een deel van 1215) tegen boekwaarde aankopen. De boekwaarde van de totale grond in De Warren in juni 2023 was €2.053.292,18. Voor dit ini a ef komt dat neer op € 313.214. ¥ Lokale bestedingen: Buiten de uitgaven in de Warren zelf gaan bezoekers en toeristen ook binnen Burgum en de regio bestedingen doen. Lokale winkels, restaurants en andere bedrijven in de gemeente Tytsjerksteradiel profiteren hiervan. ¥ Werkgelegenheid: het gehele plan zal werkgelegenheid creëren in verschillende sectoren, waaronder horeca, toerisme, cultuur, educa e en onderhoud. Dit biedt kansen voor mensen van verschillende lee ijdsgroepen, opleidingsniveaus en voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. ¥ Toeristenbelas ng: door de aantrekkingskracht van het hotel en de verschillende recrea eve ac viteiten zullen meer toeristen naar de regio trekken, wat leidt tot een s jging in toeristenbelas nginkomsten voor de gemeente die in te ze en is voor verdere ontwikkeling van het toeris sch product in de gemeente.

Culturele en sociale opbrengsten ¥ S mulering van lokale cultuur: door samenwerkingen met lokale verenigingen zoals muziekverenigingen, het Iepenlo spul, S ch ng Dam Jaarsma en het streekmuseum worden culturele ac viteiten bevorderd. Dit versterkt de regionale iden teit en het gemeenschapsgevoel. ¥ Educa e: Het vernieuwde streekmuseum en de sterrenwacht bieden educa eve programma’s die zowel lokale scholen als toeristen kunnen aantrekken. Dit bevordert de educa e op het gebied van geschiedenis, natuur en astronomie. ¥ Toekomst voor lokale verenigingen: verenigingen krijgen nieuwe mogelijkheden voor repe es, optredens en ontmoe ngen, wat bijdraagt aan het behoud van sociale en culturele ac viteiten in Burgum. ¥ Sociale cohesie: de loca e fungeert als ontmoe ngsplek voor zowel lokale inwoners als bezoekers, waardoor sociale verbindingen versterkt worden. Dit draagt bij aan de levendigheid van de gemeenschap en bevordert interac e tussen verschillende doelgroepen. Duurzame opbrengsten ¥ Natuurbescherming en ecotoerisme: de ligging van het complex tussen de bewoonde wereld en de natuur bevordert ecotoerisme. Door de aanleg van duurzame waterspor aciliteiten en het behoud en verbetering van de natuurlijke omgeving wordt een balans gevonden tussen toerisme en natuurbehoud.

¥ Milieubewustzijn: educa eve ac viteiten rondom de natuur en sterrenwacht, maar ook Tour de Boer en het ini a ef van Romkje de Hoop (Sluiterspoel) vergroten het milieubewustzijn van bezoekers en inwoners, wat kan leiden tot meer respect voor de lokale natuur en ecologie.

Indirecte opbrengsten ¥ Versterking van de lokale horeca en middenstand: de publiekstrekkende werking van het plan zorgt voor een rimpel effect in de economie van Burgum. Lokale horecazaken en winkels zullen profiteren van de toename in bezoekersaantallen en toeristen. ¥ Verhoging van vastgoedwaarde: door de ontwikkeling van het gebied en de verbeterde infrastructuur zal de vastgoedwaarde in de omgeving waarschijnlijk s jgen. Dit kan zowel voor de gemeente als voor lokale inwoners voordelen opleveren. ¥ Posi ef imago en regionale promo e: de ontwikkeling van een dergelijk innova ef en cultureel rijk project kan Burgum posi oneren als een aantrekkelijke toeris sche bestemming, wat op de lange termijn kan bijdragen aan verdere groei van toerisme en investeringen. ¥ Door de verhuizing van het Observeum ontstaat er een mogelijkheid tot woningbouw in de directe omgeving van de huidige loca e van het Observeum Kosten De kosten die de gemeente moet maken worden gedekt door de geldende leges. Scou ng de Twirre wenst bij de uitvoering van het plan gebruik te maken van de toegekende gemeentesubsidie en mogelijkheden van oa het Mienskip fonds.

De Warren – De poort tussen bewoonde wereld en natuur – 3 januari 2025

Uitvoeringsplanning 1. Nieuwe route 1.1 Ontwikkelen totaalplan ini a even de Warren o Doel: presenteren van totaalplan voor de Warren in opvolging van de uitkomst van de plandag o Ac viteiten: § Opstellen plankaart van het gebied § Beschrijving van het plan § Opstellen begro ng § Opstellen uitvoeringsplanning 1.2 Raadsbesluit vaststelling uitvoeringsagenda o Doel: officieel bekrach gen van het totaalplan de Warren o Ac viteiten: § Presenta e aan de raad § Raadsbesluit 2. Ini a effase ¥ 2.1 Onderzoek en inventarisa e o Doel: verkenning van de huidige situa e, plannen en mogelijkheden tot aanpassen bestemmingsplan en verkoop grond o Ac viteiten: § Inventariseren bestemmingsplanwijzigingen § Onderzoek naar aanbesteding verkoop grond aan ini a efnemers § Onderzoek naar de staat van de grond (bodemonderzoek, milieueffecten, eventuele verontreiniging) § Iden fica e van relevante stakeholders (bewoners, bedrijven, overheden) ¥ 2.2 Opstellen van het plan van aanpak o Doel: bepalen van de doelen, processen en verantwoordelijken o Ac viteiten: § Defini e van de herbestemming § Tijdspad vaststellen en verdeling van verantwoordelijkheden § Opstellen van financiële begro ng en risicobeheerplan ¥ 2.3 Aanvragen bestemmingsplanwijziging o Doel: formele wijziging van de bestemming in het gemeentelijke bestemmingsplan o Ac viteiten: § Aanvragen indienen bij de gemeente (bestemmingsplanwijziging,

milieuvergunningen, bouwvergunningen) § Toetsing door gemeenteraad, inclusief inspraak van de bevolking ¥ 2.4 Goedkeuring o Doel: officiële goedkeuring van het bestemmingsplan o Ac viteiten: § A andeling van bezwaar- en inspraakprocedures § Eindbeoordeling door het college van B&W

2.5 Overdracht grond o Doel: verkoop grond aan ini a efnemer o Ac viteiten: § Verkoop grond aan ini a efnemer met inachtname van het Didam arrest 3. Ontwerp ¥ 3.1 Ontwerpen van het voorlopig plan o Doel: ontwikkeling van een conceptontwerp voor Warren oost o Ac viteiten: § Samenwerken met stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, ecologen (bv Frisia Groep) en architecten voor ontwerpplannen. § Voorbereiden van een landschapsplan (inclusief groenvoorziening, infrastructuur) § Toetsing van haalbaarheid en duurzaamheid (energiezuinig, circulair bouwen) 4. Defini eve planning en voorbereiding ¥ 4.1 Defini ef ontwerp en contractvorming o Doel: afronden van de ontwerpen en contracteren van uitvoerders. o Ac viteiten: § Ontwikkelen van een defini ef ontwerp § Het maken van afspraken over eigenaarsschap, onderhoud en beheer § Selec e van aannemers en afsluiten van contracten § Opstellen van een uitvoeringsplanning en veiligheidsplan ¥ 4.2 Aanvragen bouwvergunning o Doel: officiële bouwvergunning o Ac viteiten: § Afnemen van de nodige onderzoeken waaronder: MER- beoordeling, akoes sch onderzoek, luchtkwaliteit, bodemkwaliteit, wegen/verkeer/parkeer, omgevingsveiligheid, ecologie, s kstof, behoe e § Welstandstoets § A andelen van bezwaarprocedures 5.

Uitvoeringsfase ¥ 5.1 Voorbereiding terrein o Doel: het bouwrijp maken van de grond o Ac viteiten: § Sloopwerkzaamheden, indien nodig § Egaliseren van de grond en aanleg van riolering, elektriciteit en andere nutsvoorzieningen ¥ 5.2 Start van de bouw o Doel: start van de bouwwerkzaamheden op de grond o Ac viteiten: § Beginnen met de bouw van infrastructuur (wegen, paden) § Aanleggen van gebouwen of groenvoorzieningen volgens het plan ¥

De Warren – De poort tussen bewoonde wereld en natuur – 3 januari 2025

¥

5.3 Monitoring en kwaliteitscontrole (doorlopend) o Doel: waarborgen van kwaliteit en veiligheid jdens de uitvoering o Ac viteiten: § Regelma ge controle van de bouwvoortgang en afstemming met de aannemer § Tussen jdse evalua es en aanpassingen waar nodig

6. Oplevering en nazorg ¥ 6.1 Oplevering project o Doel: formele oplevering van het project en overdracht aan de gemeente o Ac viteiten: § Eindinspec e van de infrastructuur en gebouwen § Formele oplevering aan de gemeente en betrokken par jen ¥ 6.2 Inrich ng en nazorg o Doel: ingebruikname van de herbestemde grond o Ac viteiten: § Inrichten van openbare ruimte, groenvoorziening en verkeersvoorzieningen § Ingebruikname van de gebouwen of gronden door de nieuwe gebruikers 7. Evalua e en communica e ¥ 7.1 Evalua e en lessen voor de toekomst o Doel: beoordelen van het projectverloop en geleerde lessen o Ac viteiten: § Evalua e met betrokken par jen over het proces en het resultaat § Documenta e van verbeterpunten voor toekoms ge projecten ¥ 7.2 Eindrapportage en communica e o Doel: informeren van de bewoners en belanghebbenden over de uitkomst o Ac viteiten: § Publiceren van een eindrapportage en organiseren van een afsluitende bijeenkomst § Communica e over de ingebruikname van het herbestemde gebied

PROJECTPLAN Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel

Voor u ligt de planuitwerking van de gemeenschapslandbouw in De Warren. De gemeenschapslandbouw bestaat uit twee onderdelen, te weten de commerci‘le en de sociaal vitale tak. Van de laatste treft u onderstaand de planuitwerking aan.

Stichting Sociaal en Vitaal November 2024

2 Projectplan Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel Ð september 2024

Inhoudsopgave 1. Inleiding ......................................................................................................5 Sociale voedseltuin...............................................................................................5 Uitrol Tytsjerksteradiel .........................................................................................5 Duurzame verandering .......................................................................................... 5 Contactgegevens & meer informatie .......................................................................... 5 2. Beschrijving aanpak ........................................................................................6 Bewezen aanpak en opschaling................................................................................. 6 Frysl‰n als voorbeeld ...........................................................................................6 Landelijk platform ...............................................................................................7 Ondernemers, overheid en zorgverzekeraar maken dit mogelijk ........................................7 3. Beschrijving van het probleem .........................................................................8 Armoede en de gezondheidskloof.............................................................................. 8 4.

Doelgroep ....................................................................................................9 Omvang doelgroep ...............................................................................................9 Uitnodigen van de gezinnen .................................................................................... 9 5. Doelen .......................................................................................................10 6. Beoogd eindresultaat.....................................................................................12 Verbetering van de gezondheid van kwetsbare huishoudens ............................................12 Stimulering van fysieke activiteit en mentaal welzijn ................................................... 12 Educatie en bewustwording voor een gezondere toekomst ..............................................12 7. Activiteiten ................................................................................................13 8. Monitoring en rapportage ...............................................................................14 Kwantitatieve metingen .......................................................................................

14 Economische impact ............................................................................................14 Participatie ......................................................................................................14 Voortgang en aanpassingen .................................................................................... 14 9. Innovatief project .........................................................................................15 Verse en voedzame producten ................................................................................15 Inclusie en educatie ............................................................................................15 Bevordering van fysieke activiteit ........................................................................... 15 Maatschappelijke betrokkenheid en lokale initiatieven ..................................................15 Mentale gezondheid ............................................................................................15 10.Samenwerking ............................................................................................16 11.Financi‘n ...................................................................................................18

3 Projectplan Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel Ð september 2024

Investeringsbegroting van Sociale Voedseltuin naar het model van Sud West Frysl‰n............... 18 Exploitatiebegroting van de Sociale Voedseltuin Sud West Frysl‰n per jaar .......................... 19 12.Randvoorwaarden ........................................................................................ 21 Locatie en faciliteiten .........................................................................................21 Bestuurlijk draagvlak ...........................................................................................22 Partnerschappen ................................................................................................ 22 Bijlage: Links en media ..........................................................................................23 Links ...............................................................................................................23 Tv23 Geschreven media ..............................................................................................23

4 Projectplan Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel Ð september 2024

1. Inleiding Stichting Sociaal en Vitaal zet zich in om gezonde voeding toegankelijk te maken voor alle lagen van de bevolking, met bijzondere aandacht voor huishoudens in sociaal-economische achterstandsituaties. Ons ambitie is om in elke Friese gemeente een Sociale Voedseltuinen operationeel te hebben, die elk wekelijks tussen de 200 en 250 huishoudens voorzien van vers, onbespoten voedsel, waaronder groenten, fruit, kruiden en aardappelen. Met deze actieve en integrale aanpak vergroten we de bestaanszekerheid van kwetsbare gezinnen en verkleinen we de gezondheids- en participatiekloof. Sociale voedseltuin In de huidige tijd waar economische ßuctuaties zoals inßatie en stijgende energieprijzen dagelijkse realiteit zijn, wordt het voor steeds meer huishoudens een uitdaging om gezonde voeding te bekostigen. De Sociale Voedseltuin pakt draagt bij aan deze uitdaging door niet alleen kosteloos essenti‘le voeding aan te bieden maar ook door te functioneren als centra voor sociale verbinding en educatie. Het biedt een duurzame oplossing voor voedselonzekerheid en sociale uitdagingen binnen de gemeente Tytsjerksteradiel. De integrale aanpak is ontwikkeld om de gezondheid, welzijn en vitaliteit van kwetsbare gezinnen in de regio te verbeteren door hen op een actieve wijze toegang te geven tot verse, onbespoten groenten, fruit, aardappelen en kruiden.

Uitrol Tytsjerksteradiel De aanpak van de Sociale Voedseltuin heeft al bewezen succesvol te zijn in andere regio's. Dit projectplan is gericht op het opstarten en exploiteren van een sociale voedseltuin in Tytsjerksteradiel. Door samenwerking met de initiatiefnemers vanuit het Burgerinitiatief Burgum-West/De Warren, lokale bedrijven, zorgverzekeraars en de gemeente, wordt de benodigde Þnanci‘le en operationele ondersteuning verkregen. Dit zorgt voor een solide basis om de sociale voedseltuin duurzaam te exploiteren. Duurzame verandering We bevinden ons op een cruciaal kantelpunt binnen ons armoedebeleid en de strijd voor voedselzekerheid. Bij Stichting Sociaal en Vitaal zijn we overtuigd van de transformatieve kracht van onze aanpak, die substantieel bijdraagt aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken en essentieel is voor de versterking van het gemeentelijk sociaal beleid. De tijd van oppervlakkige interventies is voorbij; het is nu tijd voor een daadkrachtige, integrale benadering die werkelijke, duurzame verandering teweegbrengt in het leven van de meest kwetsbare inwoners in Tytsjerksteradiel. Contactgegevens & meer informatie

Website: Stichting Sociaal en Vitaal Loraine Westerneng Email: l.westerneng@sociaalenvitaal.nl Telefoon: 0610648555 Burgerinitiatief Burgum-West/ De Warren: Sociaal & Vitaal De Warren Tytsjerksteradiel Simon Meinema Email: simonmeinema@gmail.com Telefoon: 06 53159286

5 Projectplan Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel Ð september 2024

2. Beschrijving aanpak Op dit moment zorgen 4 sociale voedseltuinen in Friesland en Drenthe ervoor dat 600 huishoudens die onder de armoedegrens leven, wekelijks verse, onbespoten groenten, fruit, aardappelen en kruiden krijgen. De tuinen richten zich op het structureel verbeteren van de gezondheid en het welzijn van huishoudens in de laagste inkomensgroepen door deze groenten gratis ter beschikking te stellen en door mensen in beweging te krijgen. Naast onze structurele levering aan de voedselbank, komen gezinnen ook wekelijks hun groenten bij ons zelfoogsten. Dat betekent dat ze letterlijk in beweging komen, vaak samen met hun kinderen ervaren ze direct waar hun groenten vandaan komen. De praktijk laat zien dat ze er daardoor dichterbij voedsel komen te staan en (aangemoedigd door elkaar) gezonder gaan eten. Daarnaast worden ze uitgenodigd mee te helpen op de tuin, waar ze andere mensen ontmoeten en gezond actief bezig zijn in de buitenlucht. Er worden recepten uitgewisseld, gebruikers helpen elkaar door te carpoolen en bijvoorbeeld voor elkaar te oogsten wanneer iemand verhinderd is. De sociale voedseltuinen hebben, naast het verstrekken van verse onbespoten groenten, ook een sociale functie die de gemeenschapszin versterkt.

Onze sociale voedseltuinen dragen dan ook direct bij aan de kwaliteit van leven van mensen, door het verbeteren van de gezondheid, het verminderen van ongelijkheid, het bevorderen van participatie en het stimuleren van voedselzekerheid en -educatie. Kwetsbare huishoudens komen op een laagdrempelige manier in aanraking met veel aspecten die hun gezondheid bevorderen. Bewezen aanpak en opschaling Het succes en de bewezen aanpak van onze voedseltuinen heeft geleid tot interesse bij andere gemeenten in Friesland en daarbuiten, op plekken waar ook sprake is van (voedsel)armoede. Zij zien de bewezen aanpak van de voedseltuinen als concrete mogelijkheid om ook actief bij te dragen aan het welzijn van de laagste inkomensgroepen. Meerdere gemeenten, waaronder de gemeente Tytsjerksteradiel, hebben aangegeven onze aanpak voor te staan en beleidsruimte te willen cre‘ren voor de implementatie van een sociale voedseltuin in de betreffende gemeente. Dat enthousiasme is voor ons de aanleiding om de komende 3 jaar op te schalen naar 6 sociale voedseltuinen in Friesland. Frysl‰n als voorbeeld Frysl‰n is bekend om zijn Mienskip: we hebben de meeste vrijwilligers van Nederland, maar ook korte lijnen en inhoudelijke betrokkenheid van het bedrijfsleven en de overheid.

Dit project kan als voorbeeld dienen voor de rest van Nederland van hoe de kracht van de Friese Mienskip kan bijdragen aan het oplossen van uitdagingen zoals voedselarmoede, ongezonde leefstijl, eenzaamheid, integratie en participatie.

6 Projectplan Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel Ð september 2024

Landelijk platform Het doel is daarnaast om de reeds bestaande kennis en opgedane ervaringen toegankelijk te maken voor andere initiatieven en mogelijke nieuwe Sociale Voedseltuinen in Friesland en de rest van Nederland. Daartoe is het plan om een landelijke organisatie op te zetten; Sociale Voedseltuinen Nederland, beginnend bij Noord-Nederland. Met als doel om uiteindelijk een landelijke opererende ondersteuningsstructuur te bouwen. Hierbij werken we samen met het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Ondernemers, overheid en zorgverzekeraar maken dit mogelijk Het aanpakken van de sociale uitdagingen waarmee Nederland te maken heeft, vereist radicale systeemoplossingen. Deze uitdagingen zijn vaak complex en diepgeworteld in de structuur van onze samenleving, waardoor eenvoudige of kortetermijnoplossingen niet volstaan. De aanpak van sociale voedseltuinen illustreert dit principe effectief. We streven naar het adresseren van meerdere sociale vraagstukken tegelijkertijd, zoals voedselzekerheid, sociale inclusie en gezondheidsbevordering. Om deze redenen is de Þnanciering en ondersteuning van sociale voedseltuinen een gedeelde verantwoordelijkheid. De Þnanci‘le en operationele structuur van sociale voedseltuinen is een samenwerking tussen diverse partijen: de overheid, het bedrijfsleven, en zorgverzekeraars.

De gezamenlijke steun van deze partijen weerspiegelt een integrale benadering van maatschappelijke uitdagingen, waarbij economische, sociale en gezondheidsaspecten worden aangepakt. ¥ ¥

¥

Overheid: Bevordert sociale cohesie, vermindert armoede en stimuleert lokale economie‘n, passend bij hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Bedrijfsleven: Ondersteunt duurzaamheidsdoelstellingen en toont maatschappelijke betrokkenheid. Niet alleen doneren, maar echt inhoudelijk betrokken maatschappelijk verantwoord ondernemen anno nu. Zorgverzekeraar: Investeren in preventieve gezondheidszorg door gezonde voeding te promoten, wat kan leiden tot lagere gezondheidszorgkosten.

7 Projectplan Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel Ð september 2024

3. Beschrijving van het probleem Door de inßatie en de stijging van energieprijzen wordt het voor steeds meer gezinnen moeilijker om rond te komen. Gezonde voeding is al jaren duurder dan ongezonde voeding en deze trend zet zich alsmaar door. Wie beperkte Þnanci‘le middelen heeft, eet noodgedwongen ongezonder, een ontwikkeling die overgaat van generatie op generatie. Met alle gevolgen van dien. Deze (kans)ongelijkheid heeft extra impact op mensen die al niet veel te besteden hebben. De ongezonde keuze die overblijft verbetert de gezondheid niet (suikerziekte, obesitas, depressie). Daarnaast heeft Þnanci‘le stress een sterk negatief effect op het welzijn van mensen. Ten eerste leidt het tot verhoogde slaapproblemen en gezondheidsproblemen, zoals hoge bloeddruk en depressie. Mensen kunnen zich ook sociaal ge•soleerd voelen, omdat ze zich schamen voor hun Þnanci‘le situatie en sociale activiteiten vermijden. Met een neerwaartse spiraal tot gevolg (werkeloosheid, uitzichtloosheid), uiteindelijk leiden deze effecten tot hogere maatschappelijke- en zorgkosten. In Frysl‰n leven bijna 38.000 mensen in armoede waarvan bijna 9.000 kinderen. Het Rode Kruis moet op steeds meer plekken in Nederland (een van de rijkste landen ter wereld) voedselhulp verlenen. Eerder al begon het Rode Kruis met het uitdelen van ontbijttassen in de provincies Friesland en Utrecht.

Naar schatting van het Rode Kruis zitten er momenteel zoÕn 400.000 mensen in onzichtbare voedselnood. Ook voedselbanken hebben steeds meer moeite om verse groenten en fruit in hun pakketten te krijgen, mede doordat supermarkten steeds meer acties inzetten om ÔverspillingÕ tegen te gaan. Dit betekent dat voor de cli‘nten van de voedselbank gezond eten niet altijd mogelijk is. Het is zorgelijk dat voedselbanken meer en meer afhankelijk worden van voedselgiften van supermarkten die, vanuit commercieel oogpunt, steeds vaker afwegingen maken die leiden tot een beperkter en ongezonder aanbod bij de lokale voedselbank. Armoede en de gezondheidskloof De kern van het probleem is juist dat kwetsbare gezinnen veel baat bij gezond voedsel hebben. Een ongezond dieet kan leiden tot gezondheidsklachten zoals obesitas, suikerziekte en depressie, minder werkgelegenheid en geluk. Kinderen verdienen een gezonde start; ongezonde eetgewoonten op jonge leeftijd kunnen levenslange fysieke en mentale gevolgen hebben. Sociale voedseltuinen bieden een holistische benadering gericht op kwetsbaarste gezinnen in de buurt. Door het structureel leveren van onbespoten groenten, fruit, aardappelen en kruiden aan de voedselbank kunnen alle cli‘nten van de voedselbank wekelijks gezonde maaltijden maken.

Door gezinnen die net buiten de voedselbank of voedselhulp vallen uit te nodigen hun groenten te komen oogsten op de tuin, kunnen ook deze gezinnen gezond eten en kunnen ze op de tuin direct te zien, ervaren en leren waar hun groenten vandaan komt, wat je er mee kan doen, hoe je het klaarmaakt en waarom het zo belangrijk is om gezond te eten (educatie). Ook worden ze uitgenodigd mee te helpen op de tuin (participatie) waardoor ze uit hun situatie en actief in beweging komen in de buitenlucht. Gezond eten, educatie, participatie en in beweging komen zijn de pijlers van onze sociale voedseltuinen.

8 Projectplan Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel Ð september 2024

4. Doelgroep

Kwetsbare gezinnen en huishoudens: mensen die leven op of onder de armoedegrens en die moeite hebben met rond te komen in de gemeente Tytsjerksteradiel. Omvang doelgroep In Nederland wil 1 op de 6 mensen (17%) graag gezonder eten maar kan dat niet betalen (bron: NOS). We kunnen ervan uitgaan, dat dit minimaal ook geld voor de gemeenten in Friesland, aangezien Friesland bij de armere provincies van Nederland hoort. Dat betekent dat van de 650.000 Friezen, 110.000 graag gezonder wil eten maar dit niet kan betalen. 14% van de Friese huishoudens heeft te maken met armoede (bron: PF). Dat zijn 91.000 mensen. Onze visie is dat iedereen toegang moet hebben tot gezond eten, ongeacht het inkomen. Met de inrichting van een sociale voedseltuin in gemeente Tytsjerksteradiel kunnen rond de 200-250 huishoudens wekelijks van het voorjaar tot en met de herfst groenten, fruit, aardappelen en kruiden ontvangen. Met de 5 Friese sociale voedseltuinen gezamenlijk gaan we tussen de 3.000 en 5.000 mensen wekelijks voorzien van groenten, fruit, aardappels en kruiden. Onze ambitie is dat in 2028 iedere stad of dorp in Friesland een sociale voedseltuin heeft, zodat ook mensen met een smalle beurs toegang hebben tot gezond eten. Het vraagt een integrale benadering van ons allen om die ambitie te verwezenlijken.

Een goede infrastructuur en samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en instellingen, is essentieel.

Uitnodigen van de gezinnen Met de Sociale Voedseltuin werken we samen met andere hulporganisaties en betrokken gemeenten. Zij verwijzen huishoudens door naar de sociale voedseltuinen. Zo maken we optimaal gebruik van het netwerk dat er al is (en inkomenschecks doet) en voorkomen we dat deze gezinnen bij elke instantie opnieuw hun inkomen en persoonlijke omstandigheden op tafel moeten leggen. Met de gemeente willen we nauw samenwerken voor de integratie van de sociale voedseltuin in het sociaal beleid. Denk hierbij o.a. aan het doorverwijzen van huishoudens die bij de gemeente bekend zijn (personen die in de schuldhulpsanering komen en direct ondersteuning kunnen vinden bij de sociale voedseltuin), eenzaamheidsbestrijding en actief signalering en samenwerking rondom maatschappelijk problemen. De sociale voedseltuin heeft als doel om mensen weer uit hun moeilijke situatie te helpen. Zodra het beter gaat willen we uiteraard dat de huishoudens de mogelijkheid blijven houden om onderdeel te blijven van de community op de tuin. Dit gebeurt o.a. door de mogelijkheid te bieden dat ze vanaf dat moment zelf een vrijwillige bijdrage aan de tuin kunnen doen en daardoor betrokken blijven en gezond kunnen blijven eten.

9 Projectplan Sociale Voedseltuin De Warren Tytsjerksteradiel Ð september 2024

5. Doelen Gezond eten voor iedereen ¥ Vanaf de startfase eind 2026/ aanvang 2027 (teeltplan en 1e fase grondbewerking) willen wij in samenwerking met de projectgroep vanuit het Burgerinitiatief BurgumWest/De Warren in de gemeente Tytsjerksteradiel een sociale voedseltuin exploiteren. Deze tuin gaat structureel bijdragen aan de gezondheid en welzijn van inwoners van de gemeente die rond moeten komen van een minimaal inkomen. De tuin voorziet (van de lente tot en de winter) tot 250 huishoudens (+/- 800 personen) wekelijks van voldoende onbespoten groenten, fruit, aardappelen en kruiden voor meerdere gezonde maaltijden per week. Voedseleducatie Voedseleducatie is een essentieel onderdeel van het succes van de sociale voedseltuin. Op een laagdrempelige, informele manier worden mensen ge•nspireerd om gezond te eten en gemotiveerd om in beweging te komen en elkaar te ontmoeten. De tuin is de plek waar dit allemaal samenkomt. ¥ Bij het oogsten en verstrekken van de groenten geven we ook handvatten om hiermee gezonde, budgetvriendelijk maaltijden te maken. De recepten, tips en trucs kunnen gezinnen via een speciaal ontwikkelde app gemakkelijk en snel vinden. In deze app staan de groenten die die week te oogsten zijn, waar ze staan en wat je er mee kan maken. Alles is afgestemd op de oogst en het seizoen en het budget.

¥ Tijdens het oogsten op de tuin zijn er altijd medewerkers en vrijwilligers beschikbaar om uitleg te geven over de groenten en tips te geven wat je er mee kan maken. ¥ (Basis)scholen in de omgeving worden actief uitgenodigd op de tuin, onder andere via de gemeentelijke welzijnsorganisatie. Met deze aanpak hebben we al ruime ervaring. In Oosterwolde (met Stichting Scala) en Heerenveen (stichting Caleidoscoop). De kinderen komen op de tuin en samen gaan we actief in de tuin aan de slag. Denk aan activiteiten zoals helpen met aardappels oogsten, kookworkshops op de tuin, samen pompoensoep maken etc. Het doel is, om kinderen van jongs af aan op een leuke, laagdrempelige en creatieve manier kennis te laten maken met gezond eten. ¥ Het organiseren van diverse activiteiten, waaronder gezamenlijk koken, voedselworkshops etc.

ÔHet leuke van de zelfoogsttuin is; je leert ervan. Je vraagt even hoe je de groenten moet herkennen, wat je ermee kunt doen. Het is niet alleen maar graaien. Dat sociale aspect vind ik ook belangrijk. Je maakt een babbeltje met de tuinder of andere oogsters, je komt oude en nieuwe bekenden tegen. Het is echt een feest om hier te komen.' Participatie en beweging ¥ Naast betaalde krachten, zijn vrijwilligers een essentieel onderdeel van de sociale voedseltuin. Er werken meestal tussen de 10 en 50 vrijwilligers mee in de tuin. De reden dat zij dit doen, varieert meestal van gezond buiten aan de slag willen tot het opdoen van (werk)ervaring of sociale contacten. ¥ De doelgroep van de sociale voedseltuin wordt uitgenodigd om mee te komen helpen op de tuin. Dit is vrijwillig en nooit een verplichting om groenten te ontvangen. Toch leert de ervaring dat mensen het leuk vinden om mee te helpen. Dit draagt bij aan de