Bijlage 2 - Wrp Wettersoarch Tytsjerksteradiel 2026-2031 achtergronden

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument

projectnummer 0499363.100 revisie 04 24 maart 2026

www.anteagroup.nl

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 revisie 04 24 maart 2026

Auteur(s) Gerlof Huisman Luuk Nieuwenhuis

Opdrachtgever Postbus 3 9250 AA BURGUM

Gecontroleerd Gerlof Huisman

datum 24 maart 2026

beschrijving definitief

vrijgave A.P. Hornstra

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

5

2.

Procedure opstellen Wrp Tytsjerksteradiel

7

3.

De context van de gemeentelijke watertaken

10

4.

Wettelijk kader; taken en plichten gemeente

12

5.

Beleidskader; huidig beleid

15

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 5.10

Omgevingsvisie Tytsjerksteradiel Duurzaamheidsagenda Tytsjerksteradiel Groenbeleidsplan (concept) Beleidsplan Biodiversiteit Waterplan “Wetter yn sicht” Beleid- en beheerplan wateren Grondwaterbeleidsplan Regionaal waterprogramma – Provincie Fryslân Fryslân klimaatbestendig 2050+ Waterbeheerprogramma wetterskip Fryslân

15 16 16 16 16 18 18 19 19 20

6.

Evaluatie huidig verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan

21

7.

Arealen

25

8.

Nulmeting Tytsjerksteradiel

28

8.1 8.2 8.3 8.4 8.5

De basis voor de nulmeting Nulmeting stedelijk afvalwater Nulmeting hemelwater Nulmeting grondwater Meldingen

28 28 30 31 32

9.

Ambities

33

9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 9.7 9.8 9.9 9.10

Wat is onze ambitie? Proces ambitieverkenning Uitkomsten enquête “denk-mee” platform Resultaten themamiddag raad Fysieke inloopavond Beleidskeuzes en beleidskeuzenotitie Ambitieprofiel afvalwater; wat willen wij bereiken? Ambitieprofiel hemelwater; wat willen wij bereiken? Ambitieprofiel grondwater; wat willen wij bereiken? Ambitieprofiel oppervlaktewater; wat willen wij bereiken?

33 33 34 34 34 34 36 36 37 38

10.

Uitvoeringsprogramma

39

10.1 10.2 10.3 10.4

Reguliere exploitatie Investeringen Aanleg nieuw areaal Benodigde formatie

40 42 43 45

11.

Kostendekkingsplan

47

11.1 11.2 11.3

Uitgangspunten en rekenmethode Lastenontwikkeling Impact herijkt ambitiescenario “klimaatrobuust” op de lastenontwikkeling

48 50 51

12.

Reacties en zienswijzen

53

13.

Advies en besluit

57

Bijlage 1 Onderbouwing nulmeting Bijlage 2 Afwegingskader nieuwe rioolaansluitingen buitengebied

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

1.

Inleiding Sinds de komst van riolering begin 1900 is de hygiëne van de Nederlandse huishoudens en de gezondheid van de bevolking met sprongen vooruitgegaan. Ook het milieu is gebaat bij het bestaan van de huidige rioleringszorg. Het is nog niet zo heel lang geleden dat het verzamelde afvalwater rechtstreeks op sloten, vijvers en kanalen werd geloosd. Nu wordt al het afvalwater eerst gezuiverd voordat het in oppervlaktewater terecht komt. Aanleg, beheer en onderhoud van riolering is een gemeentelijke taak die zijn wettelijke basis vindt in de Omgevingswet. Het Water- en Rioleringsprogramma (hierna Wrp) geeft inzicht in de aanleg, tijdige vervanging, verbeteringen, beheer en onderhoud van deze riolering. Daarnaast is het stedelijk waterbeheer en de bijkomende onderdelen, zoals oppervlaktewater- kwantiteit en kwaliteit, klimaatadaptatie, grondwater en droogte opgenomen in het Wrp. Voor deze onderdelen zijn ook de kosten van al deze facetten in beeld gebracht. De planperiode van het huidige vGRP is eind 2025 verlopen. Onder de Omgevingswet is een GRP (Gemeentelijk Riolering Plan) niet langer verplicht, maar de gemeente heeft nog steeds een zorgtaak voor de watertaken en een gedegen plan voor de tariefstelling, conform BBV, is nog steeds benodigd. Gemeenten kunnen, onder de Omgevingswet, er wel voor kiezen om een Water- en Rioleringsprogramma op te stellen.

Wij kiezen ervoor om het beleidskader voor de gemeentelijke watertaken voor de periode 2026-2030 verankeren in een Wrp. Opbouw en leeswijzer van het nieuwe Wrp Dit nieuwe Wrp is opgebouwd uit 4 onderdelen:  Een bestuurlijke samenvatting voor de bewoners, ondernemers en overige stakeholders in de gemeente.  Een interactief hoofdrapport voor de verantwoordelijke bestuurders, politici en vaktechnisch personeel. Dit document bevat de hoofdlijnen en beschrijft o.a. de visie op de gemeentelijke watertaken, de beleidskeuzes in de vorm van ambities, sfeerbeelden en speerpunten, de benodigde middelen en de consequenties voor de financiering (rioolheffing en voorziening).  Dit achtergronddocument met de relevante en verplichte (technische) onderbouwing die benodigd is geweest bij het opstellen van het Wrp, waaronder o.a. een uitgebreide evaluatie van de afgelopen jaren, een uitgebreid overzicht van de vertaling van de beleidskeuzes naar specifiekere kwaliteitsbeschrijvingen en kwaliteitsnormen, een nulmeting en een uitvoeringsprogramma om binnen de planperiode te gaan (en blijven) voldoen aan de gestelde beleidskeuzes.  Een digitaal kostendekkingsplan met daarin een uitgebreidere analyse van de benodigde middelen en ontwikkeling van de rioolheffing en –voorziening bij het uitvoeringsprogramma.

Leeswijzer achtergronddocument Het doel van dit achtergronddocument is het beschrijven en toelichten van de gehanteerde bronnen, de gebruikte informatie, de overwegingen en de uitgevoerde analyses. In opbouw is het achtergronddocument geschreven als een bijlagerapport aanvullend op het hoofdrapport en geeft het achtereenvolgens inzage in: Kaders en evaluatie Hoofdstuk 2 tot en met 6 geven inzicht de kaders van het op te stellen Wrp. Vervolgens wordt het huidige vGRP geëvalueerd. Wat hebben wij gedaan en wat moeten we nog?

Procedure opstellen Wrp (H2) De context van de gemeentelijke watertaken (H3) Het wettelijk kader (H4) Het beleidskader (H5) Evaluatie huidig verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan (H6)

Pagina | 5

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Nulmeting Na de kaders en terugblik kijken we naar de huidige stand van zaken op het gebied van areaaldata, stresstesten en financiën. Waar staan we nu?

Arealen (H7) Nulmeting (H8)

Ambities De ambities rondom de watertaken worden beschreven. Deze zijn aan de hand van participatie met inwoners, ondernemers en bestuur opgesteld. Wat willen wij bereiken?

Ambities (H9)

Uitvoeringsprogramma Om de ambities te verwezenlijken worden activiteiten beschreven en uitgezet in de tijd. Dit vormt het uitvoeringsprogramma. Wat moeten wij daarvoor doen? Uitvoeringsprogramma (H10) Kostendekkingsplan De lasten in de vorm van activiteiten en vaste lasten zijn gedetailleerd beschreven. De benodigde baten worden uitgezet over de tijd en een financieringsstrategie wordt beschreven. Wat kost het en hoe gaan we het bekostigen?

Kostendekkingsplan (H11)

Besluit Na inzage van het ontwerp Wrp (het hoofdrapport en dit achtergronddocument) worden zienswijzen verzameld en beantwoord. Het besluit van het definitieve Wrp wordt bijgevoegd. Wat spreken wij af?

Reacties en zienswijzen (H12) Advies en besluit (H13)

Pagina | 6

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

2.

Procedure opstellen Wrp Tytsjerksteradiel Kernteam Wrp Dit Wrp is opgesteld vanuit het kernteam, bestaande uit: Organisatie

Wie?

Gemeente

Yke Visser, Brita van der Woude, Lykele Westerhof, Johannes Deelstra en Jaap Melessen

Antea Group

Gerlof Huisman en Luuk Nieuwenhuis

Ambtelijke projectgroep Vanuit de ambtelijke organisatie is een projectgroep samengesteld met een brede vertegenwoordiging vanuit de disciplines riolering, water, beheer, groen, communicatie, programmamanagers, financiën en duurzaamheid. Ook is het wetterskip Fryslân lid van deze projectgroep. Deze projectgroep is nauw betrokken en is op meerdere momenten gevraagd om input. De samenstelling van de ambtelijke projectgroep is als volgt: Organisatie

Wie?

Gemeente

Yke Visser, Brita van der Woude, Lykele Westerhof, Johannes Deelstra, Anne Pieter Nicolai, Maaike Stielstra, Jaap Melessen, Jan Harmen Jonker, Klaske Roorda

Antea Group

Gerlof Huisman en Luuk Nieuwenhuis

wetterskip

Hans de Vries

Status onderhavige versie Onderhavige versie (revisie 00) van het achtergronddocument betreft het eerste concept van het Wrp. Begrippenkader Het vakgebied van de gemeentelijke watertaken kent een eigen begrippenkader. De belangrijkste begrippen zijn door de Stichting Rioned in algemene bewoordingen toegelicht. Deze zijn te vinden op: www.riool.info/home en www.rioolenraad.nl/ Meer verdieping is te vinden op: Begrippen en definities stedelijk waterbeheer

Pagina | 7

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Proces De ambtelijke voorbereiding van het Wrp is maart 2025 gestart. In het schema rechts is het proces van het opstellen van dit Wrp gevisualiseerd. Via een startnotitie zijn college en raad geïnformeerd over de aanpak en de planning. Daarin is het proces vertaald naar een routekaart die als rode draad dient in het proces. De routekaart is weergegeven op het volgend blad. Wat moeten wij? Bij de invulling van de gemeentelijke watertaken gelden wetten en regels. De taakstellingen en verplichtingen die hieruit voortvloeien zijn deels bepalend voor de invulling van dit Wrp. Wat hebben wij gedaan en wat moeten wij nog? We kijken eerst terug naar de afgelopen planperiode van het vGRP. In deze fase evalueren we de behaalde uitvoeringsresultaten van het vGRP. Middels evaluatieformulieren krijgen we inzicht in de maatregelen, uitvoering, financiën en klimaatdoelstellingen. Waar staan we nu? Eerst weten waar je staat en wat je hebt, en op basis daarvan keuzes maken; dat is waar de nulmeting over gaat. Via de nulmeting wordt de huidige kwaliteit vastgesteld. De kenmerken van een nulmeting zijn:  Verzamelen van informatie voor een strategisch en beleidsmatig niveau;  Geven van de algemene en gemiddelde kwaliteitsindruk, opgebouwd uit vaktechnische items (bijvoorbeeld afvoercapaciteit, vuilemissie) en gebruikersitems (overlast, veiligheid, beleving).

Wat willen wij bereiken? Ondanks de taakstellingen en verplichtingen is er zeker ruimte om te differentiëren of te nuanceren. Daarnaast dienen er op onderdelen ook echt (beleids)keuzes gemaakt te worden. Met andere woorden: op welke plek is welke kwaliteit wenselijk? En hoe geven we invulling aan de ambities van de Omgevingsvisie? Wat moeten wij daarvoor doen? Vanuit deze ambitieafweging wordt vervolgens het beleidsscenario voor de komende planperiode geformuleerd. In het beleidsscenario wordt vastgelegd hoe de gemeente invulling geeft aan de drie zorgtaken (stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater), zodat ook inwoners weten waar zij aan toe zijn. Deze invulling bevat ook een activiteitenprogramma. Wat kost het en hoe gaan we het bekostigen? De activiteiten en de kostenramingen worden vertaald naar een kostendekkingsplan. Hierin zijn varianten voor de kostendekking uitgewerkt die uiteindelijk separaat door de raad vastgesteld worden. Dit betreft de hoofdstukken 10 en 11 van dit achtergronddocument én de onderdelen “programma” en “kostendekking” uit het hoofdrapport.

Pagina | 8

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Hoe leggen we dit vast? De verschillende deelproducten worden gebundeld tot eindproducten. Deze betreffen een digitaal, interactief hoofdrapport, een bestuurlijke samenvatting, dit onderhavige achtergronddocument en het digitaal kostendekkingsplan. Wat spreken wij af? Het gewenste beleidsscenario wordt bestuurlijk vastgesteld door het college, en bepaalt daarmee uiteindelijk het beleid.

Pagina | 9

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

3.

De context van de gemeentelijke watertaken De taakstellingen en verplichtingen van de betrokken partijen De zorg en verantwoordelijkheid voor water in de gemeente Tytsjerksteradiel ligt, naast de gemeente, in handen van wetterskip Fryslân, de Provincie Fryslân, drinkwaterbedrijf Vitens en particulieren/ondernemers.

De betrokkenen hebben verschillende taakstellingen en verplichtingen. Sommige verplichtingen zijn wettelijk vastgelegd, een aantal verplichtingen zijn vastgesteld in Europees, landelijk, provinciaal of regionaal beleid, maar ook zijn er eigen gemeentelijke normen bepaald, vastgelegd (en bestuurlijk goedgekeurd) in uitvoerend beleid. In sommige gevallen gaat het daarbij om resultaatverplichtingen, in andere gevallen zijn 'slechts' werknormen aangegeven. De Omgevingswet en de Gemeentewet bepalen elk voor een deel wat de gemeenten bij de gemeentelijke watertaken moeten doen en hoe ze het moeten organiseren. Door het inwerkingtreden van de Omgevingswet vervalt de verplichting voor het opstellen van een GRP. Echter er dient nog steeds een onderbouwing van de rioolheffing opgesteld te worden en aansluitend aan de omgevingsvisie van de gemeente dienen er ook uitvoeringsprogramma’s opgesteld te worden. Dit nieuwe Wrp geeft in vulling aan het omgevingsprogramma op het gebied van de watertaken. Onderstaand schema toont op hoofdlijn de taken en verplichtingen van de betrokkenen. In het volgend hoofdstuk is het wettelijk kader gedetailleerd weergegeven. grondeigenaar (particulier)

De particuliere eigenaar is in beginsel zelf verantwoordelijk voor de staat van zijn perceel en woning/bouwwerk. Eigenaren moeten zelf zorgen voor een goede staat van percelen en gebouwen die zij in eigendom hebben. Eigenaren zijn zelf verantwoordelijk voor het op eigen perceel treffen van maatregelen voor de inzameling en het correct aanbieden van stedelijk afvalwater (incl. eventuele verwerking ervan in een IBA) en afwatering van hemel- en grondwater. Het ingezamelde huishoudelijk afvalwater dient de perceel eigenaar (over het algemeen) af te voeren naar de erfgrens. Hier gaat de verantwoordelijkheid over naar de gemeente. Vaak is op de erfgrens een zogenaamd ontstoppingsstuk aangebracht.

Pagina | 10

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Ook het treffen van maatregelen op eigen terrein, om problemen van overtollig grondwater of een lage grondwaterstand te voorkomen of beperken, vallen onder de verantwoordelijkheid van de grondeigenaar. Hoewel de grondeigenaar zelf meestal geen directe invloed heeft op het algemene grondwaterpeil, kan hij wel indirect verantwoordelijk zijn voor bepaalde maatregelen op zijn eigen perceel. Bijvoorbeeld, als een grondeigenaar werkzaamheden uitvoert die het grondwaterpeil beïnvloeden, kan hij verplicht zijn om schade aan aangrenzende percelen te herstellen of te voorkomen. Pas als de particulier zich niet meer met redelijke inspanning aan deze verantwoordelijkheid kan voldoen ligt er (mogelijk) een taak voor de gemeente om maatregelen te treffen in openbaar terrein. Daarnaast heeft de particulier een zorgplicht. Hij mag niets doen waarvan hij kan verwachten dat het problemen oplevert voor het juist functioneren van het gemeentelijk riool, de zuivering, de omgeving of het (water)milieu. Deze voorschriften zijn in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en in het omgevingsplan van de gemeente vastgelegd. Gemeente en wetterskip handhaven hierop. gemeente Tytsjerksteradiel

Indien er gemeentelijke voorzieningen aanwezig zijn zorgt de gemeente vanaf de erfgrens de verdere inzameling en het transport van het huishoudelijk afvalwater (rioleringsbeheer) tot het overnamepunt (hoofdgemaal). Via een stelsel van ondergrondse leidingen en putten wordt het van huisaansluitingen afkomstig afvalwater, gemengd met een deel van het hemelwater (afkomstig via daken en kolken), ingezameld en afgevoerd naar de rioolgemalen. Gescheiden opgevangen hemelwater watert af op oppervlaktewateren of wordt geïnfiltreerd in de bodem. Via een persleiding wordt dit stedelijk afvalwater vervolgens verpompt naar een ander deel van het rioolstelsel of direct naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). In dat laatste geval vormt het hoofdrioolgemaal het overnamepunt. Vanaf het overnamepunt is de waterkwaliteitsbeheerder (Wetterskip Fryslân) verantwoordelijk voor de verdere afvoer van het ingezamelde stedelijk afvalwater. Daarnaast is de gemeente verantwoordelijk voor de ontwatering van het openbaar gebied en lokale opvang en afvoer van regenwater. Als onderdeel hiervan onderhoudt de gemeente een deel van de hiervoor noodzakelijke voorzieningen (o.a. drainage, watergangen (B+C), en waterbergingen). De gemeente draagt daarnaast nog zorg voor inrichting en beheer van gebieden en de integratie met andere beleidsterreinen.

wetterskip Fryslân

Onder het motto 'Skjin wetter en droege fuotten' is wetterskip Fryslân de beheerder van het water in Fryslân en het Groninger Westerkwartier. Het wetterskip zorgt voor schoon water, voldoende water en veiligheid. Dit betekent dat zij zorg draagt voor de waterkering, de aan- en afvoer van water, het peilbeheer, het zuiveren van afvalwater, het oppervlaktewaterkwaliteitsbeheer en het gedelegeerd vaarwegbeheer.

Provincie Fryslân

De Provincie Fryslân formuleert het overall beleid (RO en Water) en is verantwoordelijk voor het diepe grondwaterbeheer, de zwemwaterkwaliteit en is vaarwegbeheerder van de belangrijke vaarroutes (met uitzondering van het PM-kanaal, dat is Rijkswaterstaat).

Vitens

Vitens is in de gemeente verantwoordelijk voor het drinkwater. Vitens haalt het drinkwater uit de grond of het oppervlaktewater. Het waterbedrijf zuivert hiervoor het water en pompt het naar hun klanten.

Rijk

Het Rijk bepaalt (o.a. op basis van de Europese Kaderrichtlijn Water) in het Nationaal Waterplan de hoofdlijnen van het landelijke beleid voor het waterbeheer.

Pagina | 11

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

4.

Wettelijk kader; taken en plichten gemeente De Omgevingswet is per 1 januari 2024 van kracht. Deze wet integreert de vele wetten die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving, zoals de Wet milieubeheer (Wm) en de Waterwet. De Omgevingswet omvat de belangrijkste delen van het omgevingsrecht, zowel procedureel als materieel. Het stelsel van wetswijzigingen moet leiden tot:  meer inzichtelijkheid, voorspelbaarheid en gebruiksgemak binnen het omgevingsrecht;  snellere en verbeterde besluitvormingsprocessen;  integratie van plannen en toetsingskaders;  een grotere bestuurlijke afwegingsruimte. De Omgevingswet heeft twee doelen:  Beschermen: het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit.  Benutten: de fysieke leefomgeving doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen om er maatschappelijke behoeften mee te vervullen. Omgevingswet artikel 2.16 (gemeentelijke taken voor de fysieke leefomgeving) 1.

2.

3.

Bij het gemeentebestuur berusten, naast de elders in deze wet en op grond van andere wetten aan dat bestuur toegedeelde taken voor de fysieke leefomgeving, de volgende taken: a. op het gebied van het beheer van watersystemen en waterketenbeheer: 1°. de doelmatige inzameling van afvloeiend hemelwater, voor zover de houder het afvloeiend hemelwater redelijkerwijs niet op of in de bodem of een oppervlaktewaterlichaam kan brengen, en het transport en de verwerking daarvan 2°. het treffen van maatregelen in het openbaar gemeentelijke gebied om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de op grond van deze wet aan de fysieke leefomgeving toegedeelde functies zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet op grond van artikel 2.17, 2.18 of 2.19 * tot de taak van een waterschap, een provincie of het Rijk behoort. 3°. de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater. 4°. het beheer van watersystemen, voor zover toegedeeld bij omgevingsverordening als bedoeld in artikel 2.18, tweede lid, of bij ministeriële regeling als bedoeld in artikel 2.20, derde lid. 5°.

de zuivering van stedelijk afvalwater, in gevallen waarin toepassing is gegeven aan artikel 2.17, derde lid Op grond van het eerste lid, onder a, onder 3°, wordt stedelijk afvalwater ingezameld en getransporteerd naar een zuiveringtechnisch werk als dat vrijkomt: a. op de percelen, gelegen binnen een bebouwde kom van waaruit stedelijk afvalwater met een vervuilingswaarde van ten minste tweeduizend inwonerequivalenten als bedoeld in de richtlijn stedelijk afvalwater wordt geloosd, door middel van een openbaar vuilwaterriool. b. op andere percelen, voor zover dit doelmatig kan worden uitgevoerd door middel van een openbaar vuilwaterriool. In plaats van een openbaar vuilwaterriool en een zuiveringtechnisch werk kunnen andere passende systemen in beheer bij een gemeente, een waterschap of een rechtspersoon die door een gemeente of waterschap met het beheer is belast, worden toegepast, als daarmee hetzelfde niveau van het beschermen van het milieu wordt bereikt

* 2.17, 2.18 en 2.19 gaan in op de taken van de andere overheden voor de fysieke leefomgeving. * 2.20 gaat in de mogelijkheid van het aanwijzen van locaties met afwijkend beheerverantwoordelijkheid. De gemeente bepaalt zelf welke voorzieningen ze gebruikt en hoe ze deze beheert voor de inzameling, het transport en de (lokale) behandeling van het vrijkomend stedelijk afvalwater, het verwerken van overtollige hemelwater, uiteraard in overleg met de waterschappen en andere partijen. De gemeente heeft hiernaast een regierol in de aanpak van structurele grondwateroverlast. Vanuit andere overheidslichamen is het onder de Omgevingswet, als gezamenlijk bestuurlijk besluit tussen gemeente en waterschappen, als ministeriële regeling of onder een omgevingsverordening, ook mogelijk de taak voor het beheer van watersystemen of de zuivering van stedelijk afvalwater bij de gemeente neer te leggen. Dit is dit binnen de gemeente Tytsjerksteradiel niet aan de orde.

Pagina | 12

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Koppeling met Omgevingsvisie Een integrale omgevingsvisie geeft onder meer een beschrijving van de samenhang tussen boven en ondergrond, grondwaterkwantiteit en -kwaliteit, grondwater- en oppervlaktewatersysteem en de maatschappelijke opgaven inclusief de rol van de diverse overheden hierin. Daarnaast moet erin staan hoe het toekomstige beheer van het grond- en oppervlaktewater en de bodem eruitziet. Bij het vaststellen van de omgevingsvisie moeten de overheden rekening houden met het voorzorgsbeginsel, het preventiebeginsel en het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron moeten worden bestreden. Ook moet de omgevingsvisie aangeven hoe bedrijven, burgers, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding zijn betrokken (motiveringsplicht, art. 10.7 Ob). Dit betekent voor de gemeente Tytsjerksteradiel dat de onderhavige ambities en visie op de gemeentelijk watertaken gezien worden als uitwerking en nadere detaillering van de Omgevingsvisie Tytsjerksteradiel. Koppeling met Omgevingsprogramma's Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen maken hun omgevingsvisies operationeel in programma's (afd. 3.2 Ow).

In de programma’s wordt het beleid voor de ontwikkeling, het gebruik, het beheer of de bescherming van de fysieke leefomgeving uitgewerkt en zijn maatregelen op te nemen om aan omgevingswaarden te voldoen of om andere doelstellingen voor de fysieke leefomgeving te bereiken. Programma’s binden alleen het vaststellende bestuursorgaan zelf en kennen dus geen hiërarchie en geen doorwerking in juridische zin. Het omgevingsplan en de verordeningen kennen deze doorwerking daarentegen wel. De insteek vanuit de Omgevingswet is dat meten en monitoring van de ambities een belangrijke rol krijgt. Welke indicatoren (KPI’s) dat zijn, en hoe dit zich specifiek door vertaald naar de water- en rioleringstaken, laat de wetgeving in het midden. De gemeente Tytsjerksteradiel geeft hier invulling aan door het opstellen van het onderhavig Water- en Rioleringsprogramma. Koppeling met omgevingsplan (invoering, decentralisatie en bruidsschat) Een belangrijk onderdeel van het nieuwe stelsel is decentralisatie. Dit houdt in dat bepaalde onderwerpen die het Rijk nu nog centraal regelt, onder de Omgevingswet worden overgelaten aan de gemeente of een andere decentrale overheid, zoals het waterschap. Dat geldt bijvoorbeeld voor de lozingsregels uit het Activiteitenbesluit milieubeheer, het Besluit lozing afvalwater huishoudens en het Besluit lozen buiten inrichtingen.

De Invoeringswet en het Invoeringsbesluit Omgevingswet regelen de overgang van het bestaande stelsel naar het nieuwe stelsel. Onderdeel hiervan zijn de regels die van het Rijk naar gemeenten en waterschappen overgaan. De regels uit de Omgevingswet zijn verder uitgewerkt in vier Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB’s):  Het Omgevingsbesluit (Ob): dit besluit geeft antwoord op de vraag welke procedurele regels gelden en – in aanvulling op de Omgevingswet – wie het bevoegd gezag is om op een aanvraag te beslissen en te handhaven.  Het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl): hierin staan algemene regels die erop zijn gericht om nationale doelstellingen te behalen en te voldoen aan internationale verplichtingen. Het Bkl richt zich (alleen) tot overheden. Het bevat instructieregels (bijvoorbeeld voor het beheer van het openbaar vuilwaterriool) en omgevingswaarden. Omgevingswaarden zijn normen die de gewenste staat of kwaliteit van de fysieke leefomgeving vastleggen.  Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal): dit besluit bevat de algemene (rijks)regels waaraan burgers en bedrijven zich moeten houden als ze bepaalde activiteiten uitvoeren in de fysieke leefomgeving. Dit zijn onder andere de regels voor lozingen in bodem, riolering en oppervlaktewater.  Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl): deze regels gelden (alleen) voor burgers en bedrijven.

Denk aan regels voor veiligheid, gezondheid, duurzaamheid, gebruik van het bouwwerk en het uitvoeren van bouw- en sloopwerkzaamheden. Om te voorkomen dat na inwerkingtreding van de Omgevingswet een situatie ontstaat zonder regels voor lozingen, gaan deze regels van rechtswege over naar decentrale overheden. Dit is de zogenoemde bruidsschat. De regels van de bruidsschat (m.n. lozingen) komen ook automatisch in dit omgevingsplan van rechtswege. Verordeningen komen niet automatisch in dit omgevingsplan terecht, hoewel ze wel geldig blijven tot uiterlijk eind 2031. Er geldt een uitzondering voor de erfgoedverordening en hemelwaterverordening; die komen juist wel in het omgevingsplan van rechtswege.

Pagina | 13

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Tijdens de planperiode van dit Wrp worden de, voor de gemeentelijke watertaken relevante, besluiten en verordeningen (o.a. omgang met ongerioleerde percelen in het buitengebied) daar waar nodig herijkt en vertaald naar het omgevingsplan. Als dit tot wijziging van kaders leidt worden deze, daar waar nodig, opgenomen in het omgevingsplan. Koppeling met gemeentelijke riool- en waterzorgheffing Hoewel er na de inwerkingtreding van de Omgevingswet geen verplichting meer bestaat voor het opstellen van een GRP, dient er nog steeds een onderbouwing van de riool- en waterzorgheffing opgesteld te worden. De gemeente Tytsjerksteradiel geeft hier invulling aan door de budgetanalyse en het kostendekkingsplan integraal onderdeel te laten zijn van onderhavig Wrp 2026 t/m 2030.

Pagina | 14

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

5.

Beleidskader; huidig beleid Naast het vGRP is het huidig beleid van Tytsjerksteradiel op onderdelen van de gemeentelijke watertaken ook in andere beleidsdocumenten verwoord. Om de visie en keuzes te formuleren in het onderhavige Wrp is er aansluiting gezocht bij verschillende documenten en visies die binnen de gemeente, wetterskip en provincie vastgelegd zijn. Desbetreffende documenten zijn hieronder opgenomen: Gemeente:  Omgevingsvisie  Duurzaamheidsagenda  Beleid- en beheerplan Wateren  Wetterplan ‘Wetter Ynsicht’  Grondwaterbeleidsplan  Beleidsplan Biodiversiteit  Groenbeleidsplan (concept)  Operationele jaarplannen Provincie:  Regionaal waterprogramma wetterskip:  Waterbeheerprogramma 2022  Fryslân klimaatbestendig 2050+

5.1

Omgevingsvisie Tytsjerksteradiel De Omgevingsvisie Tytsjerksteradiel 2023-2040 schetst de ambities voor de ruimtelijke ontwikkeling van de gemeente tot 2040. De visie richt zich op het behouden en verbeteren van de leefomgeving, met respect voor bestaande ruimtelijke en sociaal-culturele kwaliteiten. De belangrijkste ambities zijn: 1. passende woonruimte voor alle inwoners, 2. toegang tot werkgelegenheid, 3. een vitale en toekomstgerichte economie, 4. een gezonde en groene leefomgeving, 5. voldoende ontmoetingsplekken en voorzieningen, 6. veilige en vlotte mobiliteit, 7. klimaatadaptatie en biodiversiteitsherstel, 8. en toegang tot schone energie. De visie benadrukt samenwerking met inwoners en betrokken organisaties, flexibiliteit in beleid en een positieve houding ten opzichte van initiatieven. Speerpunten rondom water en klimaatadaptatie 1. Klimaatadaptatie: De leefomgeving wordt aangepast aan de gevolgen van klimaatverandering, zoals hitte, droogte en hevige neerslag. Dit omvat het realiseren van voldoende waterberging en het stimuleren van groenblauwe ruimtes om hittestress tegen te gaan en CO₂ te binden. 2.

Waterbeheer: Er wordt ingezet op aangepast water- en bodembeheer om droogte te bestrijden. Dit omvat maatregelen zoals ecologisch bermbeheer en het vervangen van tegels door groen.

3.

Biodiversiteit: Herstel en versterking van biodiversiteit door natuurvriendelijk grondgebruik en beheer, met speciale aandacht voor weidevogels en agrarische gebieden.

Pagina | 15

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

5.2

Duurzaamheidsagenda Tytsjerksteradiel De Duurzaamheidsagenda Tytsjerksteradiel, vastgesteld in februari 2021, richt zich op het realiseren van een duurzame toekomst voor de gemeente. De agenda omvat zes hoofdthema's:  Energietransitie;  duurzame mobiliteit;  circulaire economie;  biodiversiteit; klimaatbestendigheid;  en de verduurzaming van de eigen organisatie en maatschappelijk vastgoed. De gemeente streeft naar energieneutraliteit in 2040 door middel van energiebesparing, zonne-energie, en kleinschalige zonneparken. Duurzame mobiliteit wordt bevorderd door elektrisch rijden, deelauto's en fietsinfrastructuur. De circulaire economie wordt gestimuleerd door circulair inkoopbeleid en afvalvermindering. Biodiversiteit wordt vergroot door ecologisch groenbeheer en natuurinclusief bouwen. Klimaatbestendigheid wordt bereikt door klimaatadaptieve maatregelen in de openbare ruimte en het ondersteunen van lokale initiatieven. De gemeente wil een voorbeeldfunctie vervullen door haar eigen gebouwen en wagenpark te verduurzamen en duurzaamheid te integreren in alle beleidsvelden.

5.3

Groenbeleidsplan (concept) Het Groenbeleidsplan 2024 van Tytsjerksteradiel richt zich op het behoud en de verbetering van het openbaar groen in de gemeente. Het plan benadrukt de noodzaak van robuust en stabiel groen, met een focus op bomen, bosjes, grasvelden en waterpartijen. Het beleid omvat de inrichting en het beheer van groen in dorpen, het buitengebied en specifieke locaties zoals Park De Klinze. Het plan streeft naar meer biodiversiteit, klimaatadaptatie en een betere leefomgeving voor mens en dier. Belangrijke speerpunten zijn het behoud van boomstructuren, het realiseren van bloemrijke bermen en het verhogen van de natuurwaarde van het openbaar groen. Daarnaast wordt ingezet op bewonersparticipatie en het bestrijden van invasieve exoten. Het onderhoudsbeeld van het groen speelt een cruciale rol in de beleving en het gebruik van de openbare ruimte.

5.4

Beleidsplan Biodiversiteit Het Beleidsplan Biodiversiteit Tytsjerksteradiel 2024 richt zich op het behoud en herstel van biodiversiteit binnen de gemeente. Het plan benadrukt de noodzaak van een robuust en stabiel ecosysteem, met een focus op diverse landschappen zoals singel- en houtwallenlandschap, laagveenmoerassen, open veen- en kleiweidegebieden, en de bebouwde omgeving. Het beleid omvat maatregelen voor ecologisch beheer, vergroening van privéterreinen, en het stimuleren van biodiversiteit door middel van educatie en bewonersparticipatie. De gemeente streeft naar een proactieve aanpak om de dalende trend in biodiversiteit om te buigen naar een stijgende lijn. Dit omvat het ecologisch beheren van bermen, het aanleggen van bossen, het verbeteren van waterkwaliteit, en het vervangen van verharding door groen. Het plan benadrukt samenwerking met inwoners, bedrijven en andere organisaties om de gestelde doelen te bereiken.

5.5

Waterplan “Wetter yn sicht” De gemeente Tytsjerksteradiel en wetterskip Fryslân hebben in 2008 een Waterplan opgesteld. De gemeenteraad heeft in 2009 dit plan vastgesteld als kader voor het waterbeleid gedurende de periode 20092025. De uitgangspunten zijn later ook in het vGRP verankerd. De ambities (beleidsdoelstellingen) van dit waterplan zijn opgedeeld in 3 sporen: 1. Een duurzaam en veerkrachtig watersysteem 2. Waardering van water 3. Samenwerking en verantwoordelijkheid Dit nieuwe Wrp heeft (net als het eerdere vGRP) nadrukkelijk raakvlak met het eerste en derde spoor.

Pagina | 16

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Een duurzaam en veer-krachtig watersys-teem

In de context van het waterplan wordt met "watersysteem" bedoeld het oppervlaktewater, grondwater en de riolering. De ambitie van de gemeente luidt als volgt: "De gemeente Tytsjerksteradiel streeft naar een duurzaam en veerkrachtig watersysteem. Het watersysteem is veilig en zowel kwantitatief en kwalitatief is het watersysteem in orde. " Deze ambitie kan worden onderverdeeld in een kwalitatief aspect (KRW) en meerdere kwantitatieve aspecten (stedelijke wateropgave). Deze ambitie is vertaald naar 6 doelstellingen. Voor elke doelstelling is een ambitieniveau vastgesteld. doelstelling ambitieniveau goede De kwaliteit van het water komt overeen met de eisen die de functie van het waterkwaligebied er aan stelt. De doelstelling voor de waterkwaliteit komt verder teit overeen met het vigerende beleid met als kanttekening dat maatregelen in het kader van de KRW kosteneffectief moeten zijn. De gemeente en het wetterskip gaan hierin binnen de gemeente Tytsjerksteradiel een stap verder door een integrale afweging te maken van de kosteneffectiviteit van maatregelen in landelijk en stedelijk gebied. tegengaan Het uitsluiten van wateroverlast in alle situaties is niet realistisch en een overlast poging om het rioleringssysteem hierop in te richten zou onevenredige kosten riolering met zich meebrengen.

De gemeente streeft naar een duurzaam en klimaatbestendig watersysteem overeenkomstig het vigerende beleid. De gemeente zoekt hierbij naar ruimtelijke maatregelen om overtollig water af te voeren naar locaties waar voldoende ruimte voor water is. tegengaan De hoeveelheid oppervlaktewater in het bebouwde gebied is voldoende om te buiten de spreken van een robuust, duurzaam en klimaatbestendig oevers treden oppervlaktewatersysteem. Dit systeem moet voldoende capaciteit hebben om oppervlaktewater, dat vanaf het bebouwd gebied afstroomt in neerslagsituaties die zich water statistisch gezien gemiddeld eens per 100 jaar voordoen, te bergen. De gemeente volgt hiermee het vigerende beleid. tegengaan De gemeente kent haar verantwoordelijkheid ten aanzien van de grondwatergrondwaterzorgplicht. De gemeente wil een eerste aanspreekpunt zijn voor overlast bewoners met grondwateroverlast en actief kansen benutten om, waar mogelijk, bestaande grondwateroverlastsituaties te verbeteren. Bij locaties voor nieuwbouw zal rekening worden gehouden met het voorkomen van grondwateroverlast. Met deze doelstelling wordt het vigerende beleid gevolgd. veiligheid Het bieden van voldoende veiligheid tegen overstromingen vanuit de boezem is de verantwoordelijkheid van het wetterskip.

Bij het uitvoeren van projecten ter verbetering van deze veiligheid zal de gemeente zich constructief opstellen en bij ruimtelijke ontwikkelingen hierop anticiperen. Met de doelstelling wordt het vigerende beleid gevolgd. verdroging / Bij extreme droge perioden kan de aanvoer van voldoende water stagneren. watertekort Hierdoor kan tijdelijk sprake zijn van verdroging of watertekort. Het beleid van wetterskip Fryslân houdt hier rekening mee door water, waar mogelijk, in natte perioden vast te houden. Daar waar bij normale hydrologische omstandigheden sprake is van verdroging of watertekort is de wateraanvoersituatie verbeterd. Met deze doelstelling wordt het vigerende beleid gevolgd.

Pagina | 17

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Samenwerking en verantwoordelijkheid

Naast het geven van een watervisie voor de periode tot 2025 moet het waterplan ook leiden tot een betere samenhang en afstemming tussen de verschillende betrokken partijen (Perceelseigenaren, Gemeente Tytsjerksteradiel, wetterskip Fryslân, Provincie Fryslân) Voor een goede samenwerking is een heldere verdeling van de taken en verantwoordelijkheden noodzakelijk. Ook is het van belang dat mensen elkaar weten te vinden, dat er duidelijke aanspreekpunten zijn binnen de organisaties en dat men weet wie wat doet. Dit is met name van belang bij ruimtelijke plannen en bij beheer en onderhoud. Deze ambitie is vertaald naar 3 doelstellingen. Voor elke doelstelling is een ambitieniveau vastgesteld. doelstelling ambitieniveau goede Water neemt een steeds belangrijkere rol in, in de inrichting van zowel het samenwerkin landelijk als het bebouwde gebied. De gemeente hecht veel waarde aan een g en verdeling goede samenwerking van de verschillende watergerelateerde facetten binnen van de gemeentelijke organisatie zelf en de samenwerking met wetterskip Fryslân. verantwoorde Een heldere verdeling van de verantwoordelijkheden is hiervoor noodzakelijk. lijkheid De gemeente neemt hierbij de verantwoordelijkheden zoals vastgelegd in de Wet Gemeentelijke Watertaken.

water De gemeente en het wetterskip hebben de ambitie om water, prominent op betrekken in de ruimtelijke agenda te zetten en in de praktijk te bewijzen dat water een ruimtelijke meerwaarde geeft aan bebouwd gebied. De waterbeheerders van de plannen gemeente en het waterschap zijn alert en worden vroegtijdig ingeschakeld bij ruimtelijke ontwikkelingen. Voor toekomstige ruimtelijke uitbreidingen zoekt de gemeente naar locaties die als ‘geschikt’ zijn aangewezen volgens de waterkansenkaart, waarmee een duurzaam watersysteem wordt gewaarborgd. Beheer en Het gemeentelijk water is zo ingericht dat goed beheer en onderhoud mogelijk onderhoud is waarbij recht wordt gedaan aan de gestelde functies (kwantiteit en kwaliteit). Beheer wordt reeds in het beginstadium bij de planvorming betrokken.

5.6

Beleid- en beheerplan wateren In 2019 is er een beleid- en beheerplan opgesteld voor de wateren die in beheer zijn bij de gemeente. Het vorige gemeentelijk baggerplan heeft door een de proactieve werkwijze geleid tot een regelmatige baggercyclus in de meeste wateren van de gemeente. Door ontwikkelingen op het gebied van beleid en wetgeving zijn een aantal wateren overgedragen van de gemeente naar het wetterskip. Er zijn een aantal vaarwegen overgegaan naar Provincie en wetterskip. Hiervoor bestaat een vaste onderhoudsdiepte per type/klasse watergang. Daarnaast onderhoudt de gemeente namens wetterskip een stedelijk water (vijvers en watergangen) waarvoor de gemeente een vergoeding ontvangt.

5.7

Grondwaterbeleidsplan Het grondwaterbeleidsplan is opgesteld in 2015. In dit beleidsplan staat beschreven hoe de gemeente invulling kan geven aan het ambitieniveau ‘Basis’ voor grondwater. In het beleidsplan staat het beleidskader, de grondwatervisie, informatie over het in 2015 ingestelde grondwatermeetnet, aanpak voor grondwateroverlast, communicatie en het financiële plaatje. De taken van de gemeente Tytsjerksteradiel op het gebied van grondwater zijn hieronder beschrijven, de gemeente:  Is verantwoordelijk voor de ontwatering van openbaar terrein.  Heeft volgens het toen vigerende VGRP een actieve rol (niveau basis). Dit benadrukt de rol van de gemeente als aanspreekpunt. De gemeente is geen probleemhouder.  Biedt particulieren de mogelijkheid zich te ontdoen van grondwater, voor zover deze daartoe geen andere mogelijkheden hebben en dit passend is binnen het gemeentelijk grondwaterbeleid.  Draagt zorg voor de aanleg en het onderhoud van de benodigde voorzieningen en aansluitpunten in de openbare ruimte voor de ontwatering van het particuliere terrein voor zover passend binnen het gemeentelijke beleid.

Pagina | 18

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

  

Neemt naar herhaalde meldingen over (grond)wateroverlast het initiatief om onderzoek te verrichten naar aard en omvang. Stelt als initiatiefnemer in ruimtelijke plannen een waterparagraaf op. Hierin worden de aspecten van het grondwater meegenomen. Het wetterskip heeft een adviserende rol voor respectievelijk het oppervlakte- en grondwater.

Om grondwateroverlast tegen te gaan worden de volgende type maatregelen onderscheiden:  Ophogen van het maaiveld.  Aanleggen van extra oppervlaktewater.  Treffen van bodemkundige maatregelen  Treffen van grondwatertechnische maatregelen.  Bouwtechnische maatregelen.

5.8

Regionaal waterprogramma – Provincie Fryslân Het Regionaal Waterprogramma 2022-2027 van Fryslân richt zich op het beheer van water in de provincie, met aandacht voor klimaatverandering en de gevolgen daarvan. Het programma is een uitwerking van de Friese Omgevingsvisie en omvat beleidskaders voor waterbeheer en klimaatadaptatie. Het programma benadrukt samenwerking met wetterskip Fryslân, gemeenten, Vitens en andere belanghebbenden. Belangrijke thema's zijn waterveiligheid, voldoende water, waterkwaliteit en klimaatadaptatie. Deze thema’s zijn benoemd als programma’s. De link met deze programma’s en de watertaken en klimaatadaptatie zijn hieronder opgesomd: 1.

2.

3.

4.

5.

5.9

Klimaatadaptatie  Het hoofddoel is om Fryslân in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig te maken. Dit omvat maatregelen zoals waterconservering, het verhogen van peilen, en het vasthouden van water op hogere zandgronden. Waterveiligheid  Het programma richt zich op het beschermen van Fryslân tegen overstromingen door middel van meerlaagsveiligheid: preventie, ruimtelijke inrichting en calamiteitenbeheersing. Voldoende Water  Het programma streeft naar een duurzaam peilbeheer, het tegengaan van verzilting, en het waarborgen van voldoende (grond)water voor natuur en landbouw. Waterkwaliteit  Verbetering van de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater, met aandacht voor chemische verontreinigingen en thermische verontreinigingen. Zwemwater  Het waarborgen van schone en veilige zwemlocaties, met aandacht voor de toenemende behoefte door klimaatverandering.

Fryslân klimaatbestendig 2050+ De visie "Fryslân Klimaatbestendig 2050+" uit 2023 richt zich op een toekomstbestendig water- en bodemsysteem in Fryslân. Het huidige systeem kampt met droogte, verzilting en veenoxidatie, wat vraagt om een lange termijnvisie. De visie benadrukt dat water en bodem leidend moeten zijn in ruimtelijke ordening. Dit betekent dat de inrichting van het watersysteem moet zorgen voor een duurzame zoetwaterbalans, weerbaar tegen klimaatverandering en extremere weersomstandigheden. De visie roept op tot samenwerking tussen provincie, wetterskip Fryslân, gemeenten en inwoners om noodzakelijke veranderingen door te voeren. Het document vertaalt de nationale beleidslijn "Water en Bodem Sturend" naar de Friese context en beschrijft de opgaven voor verschillende deelgebieden zoals zandgronden, veengebieden, kleigronden, Waddeneilanden en bebouwd gebied.

Speerpunten rondom water en klimaatadaptatie: 1. 2. 3.

Water vasthouden: Van afvoeren naar vasthouden, met nadruk op gebiedseigen zoetwater. Peilverhoging: Stoppen van veenoxidatie door peilverhoging in veengebieden. Waterkwaliteit: Verbetering van zoetwaterkwaliteit voor natuur, landbouw en recreatie. Pagina | 19

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

4. 5. 6.

5.10

Waterveiligheid: Meerlaagsveiligheid met robuuste keringen en crisismanagement. Bodemvitaliteit: Herstel en verbetering van bodemkwaliteit om water vast te houden. Samenwerking: Integrale aanpak met alle betrokkenen voor een klimaatbestendig Fryslân.

Waterbeheerprogramma wetterskip Fryslân In het Waterbeheerprogramma 2022-2027 en de KRW-beslisnota 2022-2027 heeft het wetterskip Fryslân diens doelen en ambities uiteengezet. In het kort is het doel van het wetterskip een “klimaatbestendige en klimaat neutrale waterketen met zo weinig mogelijk emissies naar het milieu. Een duurzame waterketen met een zo duurzaam mogelijk gebruik van grondstoffen en energie. Het overstorten van rioolwater levert geen probleem op voor de KRW-doelstellingen”. Kortgezegd houdt dat in dat het wetterskip huishoudelijk en industrieel afvalwater zoveel mogelijk naar de zuivering af voert en waar mogelijk voorkomt dat dit in het oppervlaktewater terecht komt. Waarbij voorkomen moet worden dat onnodig veel (schoon) hemelwater naar de zuivering wordt afgevoerd.

Pagina | 20

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

6.

Evaluatie huidig verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan Op 28 mei 2020 heeft de raad het verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan ‘Wettersoarch’ 2020-2025 vastgesteld. De raad heeft bij het vaststellen van het vGRP gekozen voor scenario C ‘klimaatrobuust’. Bij dit scenario wordt ingezet op het klimaatrobuust inrichten van Tytsjerksteradiel, met extra inspanningen voor het verwerken van hemelwater in de openbare ruimte. Hiervoor zijn ook extra middelen opgenomen voor investeringen in de openbare ruimte.

Operationele jaarplannen De ambities en het programma uit het vGRP is jaarlijks vertaald naar operationele jaarplannen. Deze plannen zijn de schakel tussen de strategie uit het vGRP en de daadwerkelijke uitvoering. Daarnaast worden de plannen ingezet als evaluatie en bijstuurmiddel.

Behaalde resultaten In de operationele jaarplannen is er jaarlijks een overzicht gegeven van het gedane onderzoek, onderhoud en vervangingen in het jaar daarvoor. In combinatie met de lijst van gedane investeringen is een overzicht gecreëerd van de behaalde resultaten: Onderzoek en planvorming 2020: Actualisatie basisrioleringsplan Ryptsjerk, Tytsjerk, Suwâld en Wyns BRP Quatrebras Onderzoek foutieve aansluitingen De Jister Tytsjerk, 2 foutieve aansluitingen zijn gevonden Asbest in voegenkit (3 locaties) Onderzoek naar verzakkingen 2021: -

Systeemoverzicht Stedelijk Water (SSW) Jistrum Asbest in voegenkit (2 locaties) Afkoppelen Tsjibbe Geartsstrjitte Burgum Wateroverlast maatregelen Oentsjerk Van Haersmasingel Wateroverlast maatregelen Gytsjerk Súdwest Lid geworden van Stichting Steenbreek en project ‘Bijzonder biodiverse tuin’ opgestart

2022: -

SSW Jistrum Asbest in voegenkit (8 locaties) Nieuw RWA en vervangen gemengd riool J.D. de Vriesstrjitte Burgum Nieuw RWA en DWA-riool Singel en Tuije te Garyp Waterberging Gytsjerk Súdwest Stichting Steenbreek, project ‘Bijzonder biodiverse tuin’

2023: -

SSW Sumar Blootstellingsonderzoeken asbest bij (wortel)freeswerkzaamheden Training asbest voegenkit Afvoer rondom het MFC Yn ‘e Mande DWA Evenementen terrein nabij IJsbaan Burgum Verzakkingen De Easteromwei Hurdegaryp Steenbreek: Biodiverse tuin en ontstenen Schoolpleinen.

2024: -

SSW Sumar Onderzoek foutieve aansluitingen (meerdere locaties) Asbest in voegenkit (4 locaties) Onderzoek naar mogelijkheden waterberging Gytsjerk Súdwest Pagina | 21

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Reiniging en inspectie 2020: Vrijverval: Opstellen nieuw bestek, geen inspectie Gemalen: Inspectie geweest, in 2020 meerdere locaties onderdelen vervangen Overige voorzieningen: Overstorten en uitstroompunten zijn allemaal geïnspecteerd 2021: Vrijverval: 16,1 km gereinigd en geïnspecteerd en aanvullend 12,7 km gereinigd. Gemalen: Inspectie geweest, in 2021 meerdere locaties onderdelen vervangen Overige voorzieningen: Overstorten en (DWA) uitstroompunten zijn allemaal geïnspecteerd 2022: Vrijverval: 27,2 km riolering gereinigd en geïnspecteerd en aanvullend 12,7 km gereinigd. Gemalen: Gemalen: Inspectie geweest, vervanging gepland in 2023 Overige voorzieningen: Overstorten en (DWA) uitstroompunten zijn allemaal geïnspecteerd 2023: Vrijverval: 27 km riolering gereinigd en geïnspecteerd en aanvullend 13 km gereinigd. Gemalen: Inspectie geweest, klein herstel in 2023, vervangingen in 2024 gepland Overige voorzieningen: Overstorten en (DWA) uitstroompunten zijn allemaal geïnspecteerd 2024: Vrijverval: 11 km gereinigd en geïnspecteerd en aanvullend 11km gereinigd.

Gemalen: Inspectie geweest, vervangingen voor voorjaar 2025 gepland Overige voorzieningen: Overstorten en uitstroompunten zijn allemaal geïnspecteerd Riool- en gemalenvervanging en nieuwe aanleg 2020: Freerk Bosgraafstraat (2de helft), nieuw gescheiden stelsel AZC terrein, nieuw gescheiden stelsel Gemalen: Freerk Bosgraafstraat, Ymkerstrjitte Burgum, Heechhout Gytsjerk, Stationskwartier Hurdegaryp 2021: Deelkousen bij scheuren en infiltraties Relinen: Kloosterlaan / Ymkerstrjitte Nieuw RWA Tjibbe Geartsstrjitte Burgum Afronding 2de helft Freerk Bosgraafstraat Wateroverlastmaatregelen Kloosterkamp.Hornstrasingel/Kloosterlaan Gemalen: Zomerweg en Sumar Heerenweg Noardburgum, Wyns 2022: Twee locaties zijn gerepareerd en/of vervangen vanwege doorboringen van het riool Relinen: Kloosterlaan / Ymkerstrjitte Aanpassing riolering Quetrebras Aanpassingen VGS stelsel De Jister te Tytsjerk Wateroverlastmaatregelen op maaiveld Fjildwei Jistrum Uitbreiding riolering en maatregelen maaiveld supermarkt Noardburgum 2023: DWA riool evenemententerrein bij IJsbaan Burgum Aansluiting DWA bij MFC Yn ‘e Mande Nieuwe duiker Teije Tolstraat Eastermar Nieuwe riolering bij bedrijventerrein Sanjesfjild Nieuw RWA en vervangen gemengd riool J.D.

de Vriesstrjitte Burgum Fase 1 wateroverlastmaatregelen Gytsjerk Súdwest Nieuw RWA riool en vervanging deel bestaand riool De Singel en Inialoane Garyp Nieuwe wateropvang en slokop De Tuije Garyp Vervangen gemende riolering (en nieuw RWA) Jintewarren, Preesterlânswei en Kobbeflecht Hurdegaryp Gemalen: 4 nieuwe minigalen, Nieuwe elektra regenwatergemaal De Jister Tytsjerk, Ombouw gemaal Mr. W.M/ Oppedijk van Veenweg te Brugum, Elektronica en telemetrie Sumar

Pagina | 22

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

2024: -

Gytsjerk Súdwest fase 2 Drainage naast rioleringswerk Jintewaaren / Preesterlânswei en de Kobbeflecht in Hurdegaryp BRP-maatregelen Quetrebras Relinen Elingsloane en Kwekerstrjitte Burgum Afronding Hornstrasingel de Poel Burgum (extra afwatering en duiker) Gemalen: Nieuw gemaal U50 Noardburgum

Evaluatie Onderzoek en planvorming In de afgelopen jaren is er invulling gegeven aan de voorbereiding van wateroverlast, vervangings- en nieuwe aanlegopgaves. Ook zijn er voor 7 kernen BRPs, later SSWs, opgesteld en geactualiseerd. Daarnaast is er op locatie actief onderzoek gedaan naar foutieve aansluitingen en asbest in voegenkit. Regulier onderhoud en inspecties Conform de operationele jaarplannen zijn vrijvervalstelsels eens in de 20 jaar geïnspecteerd en eens in de 7 jaar gereinigd. Tevens zijn gemalen en overige voorzieningen jaarlijks geïnspecteerd waarmee voldaan is aan de uitgangspunten uit de jaarplannen en het vGRP. Op basis van de inspecties en meldingen zijn reguliere onderhoudswerkzaamheden gepland en uitgevoerd voor zo ver mogelijk in de planperiode. Financieel De totale lasten van de activiteiten zijn grotendeels binnen de kaders van begroting en vGRP gebleven. Echter de reguliere onderhoudsbudgetten zijn jaarlijks ruim overschreden. Met name door wortelfrezen zijn de onderhoudsinspanningen en dus kosten hoger dan begroot. Ook zijn algemene prijsstijgingen, duidelijk merkbaar bij elektriciteit en materiaalkosten, van invloed op de benodigde budgetten.

Figuur 6-1: financiële evaluatie exploitatiebudgetten

De overschrijdingen van de reguliere onderhoudsbudgetten zijn deels gecompenseerd door de lagere uitgaven op andere onderdelen. Er is bijvoorbeeld minder planvormingsbudget aangewend dan begroot (circa € 157.000 over de periode 2020-2024).

Pagina | 23

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Door het slim benutten van subsidiemogelijkheden (o.a. DPRA) is circa € 1,5 miljoen bespaard op de investeringsuitgaven. Doordat daarnaast verschillende maatregelen (aanpak wateroverlast en vervangingen) later (of (nog) niet) uitgevoerd zijn dan geprogrammeerd in het vGRP zijn de netto investeringslasten lager uitgevallen. Voor de jaren 2020-2024 was in het vGRP € 10,3 miljoen aan investeringsbudget voorzien. In die periode is uiteindelijk circa € 6,2 miljoen gerealiseerd. Onderstaand zijn de budgetten in het vGRP vergeleken met de werkelijke budgetten periode 2020-2024:

Figuur 6-2: financiële evaluatie investeringsuitgaven

Impact op de voorziening De overschrijdingen op reguliere onderhoudsbudgetten zijn gecompenseerd door uiteindelijk lagere (kapitaal)lasten van de investeringsuitgaven. In het vGRP was voorzien dat de voorziening eind 2024 een stand van circa € 1,52 miljoen zou hebben; in werkelijkheid bedroeg deze € 1,58 miljoen (een fractie hoger dan begroot).

Pagina | 24

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

7.

Arealen De totale vervangingswaarde van onze gemeentelijke voorzieningen, zowel in als boven de grond, bedraagt op dit moment circa € 235 miljoen. Dat is omgerekend naar het aantal inwoners circa € 7.160 per inwoner. De vrijverval riolen in de bebouwde kom vormen verreweg het grootste aandeel binnen de voorzieningen. Maar daarnaast zijn ook de gemalen, persleidingen, kolken en lozingswerken onderdeel van de gemeentelijke voorzieningen. Onderstaande tabel toont een samenvatting van de arealen anno 2025. object

eenheid

aantal/hoeveelheid

inwoners (01-01-2025): rioolaansluitingen (01-01-2025): woningen niet-woningen (o.a. bedrijven): IBA-aansluitingen (gemeentelijk eigendom): IBA-aansluitingen (particulier eigendom, verplichte eigen voorziening):

st. st. st. st. st. st.

32.800 14.491 13.770 721 642

straat- en trottoirkolken (peildatum 2024)

st.

15.000

vrijverval riolering stedelijk gebied: gemengd riool vuilwaterriool hemelwaterriool - gescheiden hemelwaterriool - verbeterd gescheiden totaal

km km km km km

159 32 44 8 243

st. st. st. km

69 306 4 41

lozingswerken: externe overstort – gemengd (excl. randvoorzieningen) randvoorzieningen externe hemelwater overstort - VGS hemelwateruitlaten

st. st. st. st.

60 4 9 71

voorzieningen voor verwerking van hemelwater: duikers Infiltratiekratten (velden)

km st.

11 13

voorzieningen voor verwerking van grondwater: drainage

km

0,8

meetpunten aan de voorzieningen: overstortregistratie grondwatermeetpunten

st. st.

4 thans niet meer operationeel

gemalen en mechanische rioolleidingen: hoofdgemalen minigemalen (buitengebied) overige (randvoorziening) gemalen persleiding

Pagina | 25

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Leeftijdsopbouw en inspectiegraad vrijverval riolering Tot en met de jaren tachtig zijn nog hoofdzakelijk gemengde rioolstelsels aangelegd. Vanaf dat moment is begonnen met aanleg van gescheiden stelsels. De gemengde riolen die na de jaren negentig zijn aangelegd betreft het vervangen van slechte riolen op plaatsen waar aanleg van gescheiden stelsel niet doelmatig was. In onderstaand figuur is de leeftijdsopbouw van de vrijverval riolering weergegeven.

Figuur 7-1: leeftijdsopbouw vrijverval riolering [bron Geovisia, maart 2025]

Vanaf de jaren 70 heeft de aanleg van vrijverval riolering een vlucht genomen. Vanaf 1950 tot aan 1970 is circa 19 km riool aangelegd (gemiddeld circa 10 km per decennia). In de periode 1970-1980 is er ruim 7 keer zoveel riolering aangelegd (circa 71 km). Deze arealen worden steeds ouder. Gemiddeld bedraagt de technische levensduur van vrijverval riolering circa 60 jaar. Op dit moment (peildatum 2025) is circa 14 km riolering in onze gemeente 60 jaar of ouder (circa 6%). Aan het einde van de planperiode in 2031 is circa 55 km van ons areaal 60 jaar of ouder (24%). Kortom ons areaal wordt ouder, dat maakt dat onze opgave voor het in stand houden van dit areaal de komende decennia toeneemt

19 km riool aangelegd periode 1950-1970

71 km riool aangelegd periode 1970-1980

Figuur 7-2: impact aanleggolf vrijverval riolering periode 1970-1980 [bron Geovisia, maart 2025]

Pagina | 26

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

Het overgrote deel van de vrijverval riolering (dit is ca. 80% van het totale areaal) is geïnspecteerd. Het inspecteren van het vrijverval riool wordt gedaan door een rijdende camera, deze maakt foto- en video opnamen vanuit de buis. Onderstaande grafiek toont de verdeling van de inspectiegraad over de leeftijd van de vrijverval riolering.

Figuur 7-3: inspectiegraad vrijverval riolering [bron Geovisia, maart 2025]

Actualiteit én daarmee bruikbaarheid van inspectiedata is een aandachtspunt. Ongeveer een derde deel van de inspecties (circa 70 km) is inmiddels meer dan 10 jaar geleden uitgevoerd. Deze data zijn ondertussen minder actueel en daardoor minder bruikbaar bij beoordeling en het bepalen van maatregelen.

Figuur 7-4: leeftijd inspectiedata in beheersysteem [bron Geovisia, maart 2025]

Areaalontwikkeling planperiode Op dit moment zijn voor de periode 2025-2031 circa 16 nieuwbouwprojecten verspreid over de gemeente voorzien (zie ook paragraaf 10.3). Het betreft uitbreidings- en inbreidingslocaties. In totaal is met deze projecten voorzien in een netto uitbreiding van het aantal woningen met 419-424 stuks (gecorrigeerd met het aantal woningen dat bij inbreidingslocaties gesloopt wordt). In vergelijking tot het huidig aantal rioolaansluitingen betekent dit een groei van circa 3%.

Pagina | 27

Wrp Tytsjerksteradiel 2026 - 2031 Achtergronddocument projectnummer 0499363.100 24 maart 2026 revisie 04

8.

Nulmeting Tytsjerksteradiel Om de huidige situatie in de gemeente Tytsjerksteradiel te kunnen beoordelen heeft begin 2025 een 'nulmeting' plaatsgevonden. Hierbij wordt de stand van zaken en het huidig kwaliteitsniveau van de voorzieningen in kaart gebracht. De resultaten van de nulmeting zijn geanalyseerd en beschreven in dit hoofdstuk.

8.1

De basis voor de nulmeting Het werkveld van de gemeentelijke watertaken is complex. Om juiste keuzes te kunnen maken is inzicht en begrip in de toestand en het functioneren van de riolering, watergangen en overige voorzieningen nodig. Dit vraagt enerzijds om actuele en betrouwbare gegevens en informatie. Anderzijds is ook specialistische kennis nodig om de informatie op de juiste wijze te interpreteren en op die wijze de juiste afwegingen te kunnen maken. Voor de nulmeting is, naast het huidig vGRP, o.a. gebruik gemaakt van de volgende gegevens:  Vigerende BRP’s/SSW’s van de kernen  Friese klimaatatlas 2018  Gegevens rioolbeheersysteem (peildatum maart 2025)  Diverse informatiebestanden met betrekking tot het areaal (gemalen, pompen, drainage, e.d.)  Geregistreerde meldingen riolering en water periode januari 2021- maart 2025

In de volgende paragrafen wordt per categorie dieper gekeken naar de resultaten van de nulmeting. De detailonderbouwing van de nulmeting is opgenomen in Bijlage 1.

8.2

Nulmeting stedelijk afvalwater Voor inzameling en transport van het stedelijk afvalwater wordt gebruik gemaakt van vrijverval riolering en mechanische riolering. Bij vrijverval riolering liggen de buizen op afschot. Hierdoor stroomt het water vanzelf naar het laagste punt. Bij mechanische riolering duwt een pomp het afvalwater met kracht de buis (persleiding) in of zuigt een pomp het afvalwater aan. Dit principe wordt vooral gebruikt als grote afstanden overbrugd moeten worden, zoals in het buitengebied.