Bijlage 1 - Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel
Tekst van het document
Risicomanagement beleid Tytsjerksteradiel 2026 Inhoud Inleiding ..........................................................................................................................................4 2. Het risicomanagementbeleid ...................................................................................................5 2.1 Wettelijk kader ................................................................................................................................................5 2.2 Wat verstaan we onder risicomanagement? .......................................................................................6 2.3 Wat verstaan we onder Fraude, Misbruik en Oneigenlijk gebruik? ............................................6 2.4 Wat verstaan we onder (verbijzonderde) interne controles? ........................................................7 2.5 De samenhang: het risicomanagementbeleid ....................................................................................8 3.
Visie, uitgangspunten en kaders ..............................................................................................9 3.1 Visie .....................................................................................................................................................................9 3.2 Uitgangspunten ..............................................................................................................................................9 3.3 Integer handelen ..........................................................................................................................................10 3.4 Kaders interne beheersing .......................................................................................................................11 4.
Inventarisatie van risico’s .......................................................................................................12 4.1 Risico-identificatie .......................................................................................................................................12 4.2 Centrale risicoanalyse .................................................................................................................................12 4.3 Risicosessies ...................................................................................................................................................13 4.4 Planning- en Controlcyclus ......................................................................................................................14 4.5 Voortgangsmonitor ....................................................................................................................................14 5.
Analyse en beoordeling van de risico’s ..................................................................................16 5.1 Algemeen ........................................................................................................................................................16 5.2 Opnamecriteria Gemeentebrede Risicoanalyse (GBRA) ...............................................................16 5.3 Beoordelingssystematiek ..........................................................................................................................17 5.4 Professionele oordeelsvorming ..............................................................................................................18 5.5 Netto risico .....................................................................................................................................................18 5.6 Voorzieningen ...............................................................................................................................................19 6.
Beheersing van de risico’s ......................................................................................................20 6.1 Algemeen ........................................................................................................................................................20 6.2 Beheersstrategieën ......................................................................................................................................20 6.3 Verzekering van risico's .............................................................................................................................20 6.4 Fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik ............................................................................................21 6.5 Relatie met interne beheersing ..............................................................................................................21 6.6 Risico's bij besluitvorming ........................................................................................................................21 7. | Handhaving en sancties .........................................................................................................22 8.
| Risico’s: Rapporteren, monitoren en evalueren ......................................................................23 8.1 | Jaarplan VIC ....................................................................................................................................................23 8.2 | Uitvoering van de interne controle .......................................................................................................23 8.3 | Materialiteit en significante processen ................................................................................................24 8.4 | Goedkeuringstolerantie en verantwoordingsgrenzen ..................................................................25 8.5 | Foutenevaluatie ............................................................................................................................................25 8.6 | Rechtmatigheidsverantwoording ..........................................................................................................26 8.7 | Opvolging en verbetering ........................................................................................................................26 8.8 | Single Information Single Audit (SISA) ................................................................................................27 9.
| Weerstandsvermogen ............................................................................................................28 9.1 | Algemeen ........................................................................................................................................................28 9.2 | Beschikbare weerstandscapaciteit .........................................................................................................28 9.3 | Benodigde weerstandscapaciteit ...........................................................................................................29 9.4 | Ratio weerstandsvermogen en verantwoording .............................................................................29 10.
Privacy, Informatiebeveiliging en -beheer ..............................................................................30 10.1 | Belang voor de organisatie ......................................................................................................................30 10.2 | Risicomanagement informatie ................................................................................................................30 10.3 | Beheersing en monitoring ........................................................................................................................30 10.4 | Verantwoording ............................................................................................................................................30 11. Positionering en verantwoordelijkheden ...............................................................................31 12.
Planning en rapportage .........................................................................................................35 12.1 | Planning ...........................................................................................................................................................35 12.2 | Monitoring ......................................................................................................................................................35 12.3 | Voortgangsrapportage ..............................................................................................................................35 12.4 | Rapportage .....................................................................................................................................................36 12.5 | Evaluatie en verbetering ...........................................................................................................................36 Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel | 3 Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 4 Inleiding Voor u ligt het Risicomanagementbeleid van de gemeente Tytsjerksteradiel. Met dit beleidskader worden het Beleidskader Risicomanagement (2023), de Beleidsnotitie Fraude, Misbruik en Oneigenlijk Gebruik (2023) en het Beleidsplan Verbijzonderde Interne Controle (2025) samengevoegd en vervangen.
Gemeenten staan voor uiteenlopende maatschappelijke, bestuurlijke, financiële en juridische opgaven. Om doelstellingen te realiseren en tegelijkertijd rechtmatig, doelmatig en beheerst te kunnen handelen, is een samenhangend stelsel van risicomanagement, interne beheersing en rechtmatigheid noodzakelijk. Risicomanagement, fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik (FMO), administratieve organisatie en interne beheersing (AO/IB) en verbijzonderde interne controle (VIC) zijn nauw met elkaar verbonden. Gezamenlijk dragen deze instrumenten bij aan het tijdig signaleren van risico's, het treffen van passende beheersmaatregelen en het afleggen van verantwoording over het gemeentelijk handelen. Dit beleidskader beschrijft de wijze waarop de gemeente Tytsjerksteradiel: • risico's identificeert en analyseert; • risico's beheerst en monitort; • fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik voorkomt en signaleert; • interne controles uitvoert; • de rechtmatigheid van haar handelen borgt; • verantwoording aflegt aan raad, college en samenleving. Dit beleidskader heeft betrekking op de eigen gemeentelijke processen en activiteiten. Voor de uitvoering van ICT-diensten door BVO-ICT worden de uitgangspunten van dit beleidskader gevolgd. Het beleid rondom (het aangaan van) verbonden partijen, inclusief de beheersing van bijbehorende risico's, is uitgewerkt in de Nota Verbonden Partijen.
Daarmee vormt dit beleidskader het bestuurlijke en ambtelijke uitgangspunt voor de inrichting van risicomanagement, interne beheersing en rechtmatigheid binnen de gemeente. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 5 2. Het risicomanagementbeleid Het risicomanagementbeleid beschrijft hoe de gemeente Tytsjerksteradiel invulling geeft aan risicomanagement, interne beheersing, fraudebeheersing, rechtmatigheid en interne controle. Het beleidskader vormt de basis voor een samenhangend stelsel waarmee risico’s worden geïdentificeerd, beheerst en de rechtmatigheid van het gemeentelijk handelen wordt geborgd. 2.1 Wettelijk kader Dit integraal beleidskader is gebaseerd op zowel externe wet- en regelgeving als lokaal vastgestelde verordeningen die eisen stellen aan de wijze waarop gemeenten risico's beheersen, de rechtmatigheid van hun handelen borgen en hoe hierover verantwoording afgelegd moet worden. Externe wet- en regelgeving: De belangrijkste externe kaders worden gevormd door de Gemeentewet en het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). De Gemeentewet bepaalt onder meer dat het college verantwoordelijk is voor een doelmatige en rechtmatige uitvoering van het gemeentelijk beleid en voor een adequaat systeem van interne beheersing.
Het BBV bevat voorschriften voor de inrichting van begroting en jaarstukken en stelt eisen aan de verantwoording over risico's, het weerstandsvermogen en de financiële positie van de gemeente. De Kadernota Rechtmatigheid van de Commissie BBV geeft nadere richtlijnen voor de rechtmatigheidsverantwoording door het college. Risicomanagement, interne beheersing, verbijzonderde interne controle (VIC) en het beleid ten aanzien van fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik (FMO) vormen hierbij belangrijke instrumenten om de rechtmatigheid van het gemeentelijk handelen te waarborgen. Daarnaast bepaalt artikel 25 van het BBV dat gemeenten aandacht besteden aan de voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van gemeentelijke regelingen en eigendommen. Dit vormt de wettelijke basis voor het FMO-beleid en benadrukt het belang van passende beheersmaatregelen om ongewenst gebruik van publieke middelen en bevoegdheden te voorkomen, te signaleren en waar nodig te corrigeren. De Ambtenarenwet 2017, de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) en de Cyberbeveiligingswet stellen eisen aan integriteit, privacybescherming en informatiebeveiliging. Deze kaders zijn eveneens van belang voor een integere, betrouwbare en beheerste bedrijfsvoering. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 6 Interne regelgeving: Naast deze externe kaders beschikt de gemeente over eigen regelgeving.
De door de raad vastgestelde Financiële Verordening (artikel 212 Gemeentewet) en Controleverordening (artikel 213 Gemeentewet) werken de landelijke wettelijke eisen uit voor de gemeentelijke organisatie. Hierin zijn onder meer bepalingen opgenomen over financieel beheer, interne beheersing, controle en verantwoording. Dit risicomanagementbeleid beschrijft hoe de gemeente Tytsjerksteradiel invulling geeft aan deze wettelijke en lokale kaders en hoe risicomanagement, interne beheersing, rechtmatigheid, fraudebeheersing en interne controle in onderlinge samenhang worden georganiseerd. Het jaarlijks door de raad vast te stellen normenkader vormt het toetsingskader voor de rechtmatigheidscontroles. Hierin zijn de relevante externe wetgeving, gemeentelijke verordeningen, beleidsregels en overige regelgeving opgenomen die van toepassing zijn op financiële beheershandelingen. 2.2 Wat verstaan we onder risicomanagement? Risicomanagement is het systematisch identificeren, analyseren, beoordelen en beheersen van risico's die de realisatie van gemeentelijke doelstellingen kunnen beïnvloeden. Het doel is niet om risico's volledig te vermijden, maar om bewust om te gaan met onzekerheden en tijdig passende maatregelen te treffen. Binnen de gemeente Tytsjerksteradiel maakt risicomanagement integraal onderdeel uit van de planning- en controlcyclus.
2.3 Wat verstaan we onder Fraude, Misbruik en Oneigenlijk gebruik? Fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik (FMO) vormen een specifiek onderdeel van het risicomanagement en de rechtmatigheidsverantwoording. • Fraude is het opzettelijk handelen of nalaten met als doel een onrechtmatig voordeel te behalen of de gemeente te benadelen. • Misbruik betreft het opzettelijk verstrekken van onjuiste of onvolledige informatie om ten onrechte gebruik te maken van gemeentelijke regelingen, voorzieningen of middelen. • Oneigenlijk gebruik betreft het handelen binnen de letter van wet- en regelgeving, maar in strijd met het doel of de strekking daarvan. FMO-risico's kunnen zich zowel buiten als binnen de organisatie voordoen. Extern betreft dit bijvoorbeeld situaties waarin aanspraken op uitkeringen, subsidies, heffingen of andere regelingen afhankelijk zijn van gegevens die door belanghebbenden worden aangeleverd. Intern kunnen risico's ontstaan door onvoldoende functiescheiding, ontoereikende beheersmaatregelen of ongewenst gedrag. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 7 Bij de ontwikkeling van nieuwe verordeningen, subsidieregelingen, beleidsregels en werkprocessen wordt beoordeeld welke risico's op fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik aanwezig zijn en welke beheersmaatregelen noodzakelijk zijn om deze risico's te beperken.
Deze beoordeling maakt onderdeel uit van de reguliere beleidsontwikkeling en procesinrichting. De gemeente bevordert de voorkoming van oneigenlijk gebruik door regelgeving, beleidsregels en uitvoeringsvoorschriften periodiek te beoordelen op actualiteit, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. De gemeente richt zich primair op het voorkomen van fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik door middel van preventieve maatregelen, bewustwording, toezicht en controle. Wanneer desondanks onregelmatigheden worden geconstateerd, worden passende herstel- en handhavingsmaatregelen getroffen, waaronder terugvordering, naheffing, intrekking van beschikkingen, het opleggen van sancties of het doen van aangifte als de omstandigheden daartoe aanleiding geven. 2.4 Wat verstaan we onder (verbijzonderde) interne controles? De verbijzonderde interne controle (VIC) is een belangrijk instrument binnen de interne beheersing van de gemeente en ondersteunt zowel het risicomanagement als de beheersing van FMO-risico's. Met behulp van de VIC wordt vastgesteld of processen, beheersmaatregelen en financiële beheershandelingen op een juiste, volledige en rechtmatige wijze worden uitgevoerd en of de getroffen beheersmaatregelen effectief functioneren. De controles worden uitgevoerd op basis van een jaarlijks door het college vast te stellen jaarplan VIC.
Dit plan heeft een dynamisch karakter en wordt jaarlijks herzien op basis van actuele risico's, ontwikkelingen en prioriteiten binnen de organisatie. Daarbij wordt risicogericht gewerkt: de aard en omvang van de controles worden afgestemd op de risico's die de grootste impact kunnen hebben op de organisatiedoelstellingen. De uitkomsten van de VIC leveren belangrijke informatie voor: • de rechtmatigheidsverantwoording; • de paragraaf bedrijfsvoering; • de beoordeling van de werking van beheersmaatregelen; • de verbetering van processen; • de verdere ontwikkeling van het risicomanagement en de beheersing van FMO-risico's. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 8 Hierdoor ontstaat inzicht in de mate waarin risico's daadwerkelijk worden beheerst en wordt zekerheid verkregen over de rechtmatigheid van de financiële beheershandelingen en de verantwoording daarover in de jaarrekening. 2.5 De samenhang: het risicomanagementbeleid Risicomanagement, fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik (FMO) en verbijzonderde interne controle (VIC) zijn nauw met elkaar verbonden en vormen gezamenlijk het fundament van de interne beheersing van de gemeente. Risicomanagement richt zich op het identificeren, analyseren en beheersen van risico's die het realiseren van gemeentelijke doelstellingen kunnen beïnvloeden.
FMO richt zich daarbij specifiek op risico's die samenhangen met fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik van gemeentelijke middelen, voorzieningen en bevoegdheden. De VIC toetst vervolgens of de getroffen beheersmaatregelen daadwerkelijk aanwezig zijn, effectief functioneren en bijdragen aan een rechtmatige uitvoering van processen. Door deze onderwerpen in samenhang te benaderen in dit risicomanagementbeleid ontstaat een continue cyclus van risico-identificatie, beheersing, monitoring, controle en verantwoording. Bevindingen uit de VIC kunnen aanleiding geven om risico's opnieuw te beoordelen, beheersmaatregelen aan te scherpen of aanvullende acties te ondernemen. Tegelijkertijd vormen uitkomsten van risicoanalyses belangrijke input voor de inrichting van de verbijzonderde interne controles. Deze wisselwerking zorgt ervoor dat de gemeente tijdig kan inspelen op ontwikkelingen en risico's, de rechtmatigheid van het handelen kan borgen en de kwaliteit van de interne beheersing continu kan verbeteren. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 9 3. Visie, uitgangspunten en kaders In het vorige hoofdstuk zijn de wettelijke kaders en de samenhang tussen risicomanagement, FMO en VIC beschreven. Dit hoofdstuk beschrijft de visie en uitgangspunten die richting geven aan de inrichting van risicomanagement, interne beheersing en rechtmatigheid binnen de gemeente Tytsjerksteradiel.
3.1 Visie De gemeente Tytsjerksteradiel streeft naar een organisatie die op een bewuste, transparante en beheerste wijze haar maatschappelijke opgaven realiseert. Daarbij horen risico's onlosmakelijk bij het uitvoeren van gemeentelijke taken en het realiseren van bestuurlijke ambities. De gemeente onderkent dat het volledig vermijden van risico's niet mogelijk en vaak ook niet wenselijk is. Het uitvoeren van publieke taken vraagt om het maken van afwegingen tussen kansen, risico's en maatschappelijke effecten. Daarbij past een bewuste omgang met risico's waarbij de gemeente risico's tijdig identificeert, analyseert, beheerst en monitort. De gemeente hanteert een gematigde risicobereidheid. Dit betekent dat risico's die bijdragen aan het realiseren van beleidsdoelen acceptabel kunnen zijn, mits deze bewust zijn afgewogen, beheersbaar zijn en passen binnen de beschikbare financiële en organisatorische capaciteit. Daarbij moeten de financiële gevolgen van risico's opgevangen kunnen worden binnen de beschikbare weerstandscapaciteit van de gemeente. De gemeente streeft ernaar risico's alleen te accepteren wanneer deze passen binnen de vastgestelde kaders voor het weerstandsvermogen en de financiële weerbaarheid van de organisatie.
Risicomanagement, interne beheersing en rechtmatigheid zijn geen afzonderlijke activiteiten, maar maken integraal onderdeel uit van de dagelijkse werkzaamheden, besluitvorming en planning- en controlcyclus. Door risico's tijdig te onderkennen, passende beheersmaatregelen te treffen en de werking hiervan periodiek te toetsen, blijft de gemeente in control en kan zij verantwoord omgaan met publieke middelen. De gemeente stimuleert een organisatiecultuur waarin eigenaarschap, integriteit, risicobewustzijn en continue verbetering centraal staan. Daarbij wordt ruimte geboden voor open communicatie, constructieve tegenspraak en het leren van fouten, zodat risico's en verbeterpunten tijdig bespreekbaar worden gemaakt. Dit ligt geheel in lijn met het inrichtingsplan ‘Dit binne wy’. 3.2 Uitgangspunten Bij de uitvoering van risicomanagement, interne beheersing en rechtmatigheid hanteert de gemeente Tytsjerksteradiel de volgende uitgangspunten: Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 10 • Integraal werken Risicomanagement, FMO, interne beheersing en VIC worden in onderlinge samenhang toegepast en maken onderdeel uit van de reguliere planning- en controlcyclus. • Risicobewust handelen Medewerkers, management en bestuur zijn zich bewust van risico's binnen hun verantwoordelijkheidsgebied en nemen passende maatregelen om deze te beheersen.
• Eigenaarschap en verantwoordelijkheid Risico's, beheersmaatregelen en verbeteracties zijn belegd bij de verantwoordelijke proceseigenaren en budgethouders. • Preventie boven herstel De nadruk ligt op het voorkomen van fouten, onrechtmatigheden, fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik, voordat deze zich voordoen. • Transparantie en verantwoording De gemeente rapporteert open en inzichtelijk over risico's, beheersmaatregelen, controles en rechtmatigheid. • Leren en verbeteren Bevindingen uit risicoanalyses, controles, audits en evaluaties worden gebruikt om processen en beheersmaatregelen continu te verbeteren. 3.3 Integer handelen Integer handelen is een basisvoorwaarde voor een betrouwbare en rechtmatige overheid. De gemeente Tytsjerksteradiel verwacht van medewerkers en bestuurders dat zij handelen volgens wet- en regelgeving, gedragscodes en interne richtlijnen. Door aandacht voor bewustwording, aanspreekbaarheid en voorbeeldgedrag wordt een integere organisatiecultuur bevorderd en worden risico's op fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik beperkt. Zie voor verdere toelichting hiervoor eveneens paragraaf 6.4. Daarnaast treft de gemeente bij indiensttreding en gedurende het dienstverband verschillende maatregelen om de integriteit van medewerkers te waarborgen.
Hieronder vallen onder meer het overleggen van een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG), het afleggen van de ambtseed of ambtsbelofte en aandacht voor integriteit tijdens introductie- en opleidingsactiviteiten. De gemeente past waar relevant de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (Wet Bibob) toe. Hiermee wordt voorkomen dat de gemeente onbedoeld criminele activiteiten faciliteert via vergunningen, subsidies, vastgoedtransacties of overheidsopdrachten. De uitvoering vindt plaats conform het gemeentelijke Bibob-beleid (Beleidsregel Wet Bibob gemeente Tytsjerksteradiel). Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 11 3.4 Kaders interne beheersing De inrichting van risicomanagement, FMO, interne beheersing en VIC is gericht op het bieden van redelijke zekerheid dat: • gemeentelijke doelstellingen worden gerealiseerd; • risico's tijdig worden onderkend en beheerst; • gemeentelijke middelen doelmatig en rechtmatig worden ingezet; • fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik zoveel mogelijk worden voorkomen en gesignaleerd; • wet- en regelgeving wordt nageleefd; • betrouwbare informatie beschikbaar is voor sturing en verantwoording. Hiermee draagt de interne beheersing bij aan een betrouwbare, lerende en toekomstbestendige organisatie die zorgvuldig omgaat met publieke middelen en verantwoording aflegt aan inwoners, bestuur en samenleving.
Administratieve Organisatie en Interne Beheersing (AO/IB) Een effectieve administratieve organisatie en interne beheersing vormt de basis voor betrouwbare informatievoorziening, rechtmatige uitvoering van processen en adequate risicobeheersing. Procesbeschrijvingen, bevoegdheden, functiescheidingen en beheersmaatregelen voor materiële en/of fraudegevoelige processen worden vastgelegd en periodiek geactualiseerd. De inrichting van de AO/IB ondersteunt de naleving van wet- en regelgeving en draagt bij aan een aantoonbaar beheerste bedrijfsvoering. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 12 4. Inventarisatie van risico’s 4.1 Risico-identificatie Een effectieve risico-identificatie vormt de basis voor goed risicomanagement. Om risico's tijdig te signaleren en te beheersen hanteert de gemeente Tytsjerksteradiel een gestructureerde werkwijze waarbij risico's periodiek worden geïnventariseerd, beoordeeld en geactualiseerd. Bij de identificatie van risico's wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende risicocategorieën, zoals: • maatschappelijke, politieke en bestuurlijke risico's; • fiscale en financiële risico's; • juridische en rechtmatigheidsrisico's; • risico's op fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik; • privacy-, informatiebeveiligings- en cybersecurityrisico's; • technische en fysieke risico's.
Door risico's vanuit deze verschillende invalshoeken te beoordelen ontstaat een integraal risicobeeld. De informatiebronnen die hiervoor worden gebruikt zijn: • centrale risicoanalyses; • risicosessies binnen teams, programma's en projecten; • ontwikkelingen uit de planning- en controlcyclus; • bevindingen uit de voortgangsmonitor; • interne en externe audits, onderzoeken en toezichtonderzoeken. 4.2 Centrale risicoanalyse Jaarlijks wordt door de concern auditor en de concerncontroller op concernniveau een centrale risicoanalyse uitgevoerd van de belangrijkste organisatie brede risico's. Hierbij wordt onder meer gekeken naar: • strategische ontwikkelingen; • financiële ontwikkelingen; • maatschappelijke ontwikkelingen; • rechtmatigheidsontwikkelingen; • ontwikkelingen binnen verbonden partijen; • ontwikkelingen op het gebied van privacy en informatiebeveiliging. Bij de risico-identificatie worden tevens bevindingen betrokken uit onder andere: • ENSIA-verantwoordingen; • privacy- en informatiebeveiligingsrapportages; • Wpg-audits; • 213a-onderzoeken; Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 13 • accountantsrapportages; • Woo-verantwoordingen; • fiscale controles; • interbestuurlijk toezicht; • overige interne en externe audits.
De uitkomsten van deze analyse worden betrokken bij de actualisatie van de GBRA 4.3 Risicosessies Risicosessies vormen een belangrijke aanvulling op de centrale risicoanalyse. Tijdens deze sessies worden risico's binnen teams, projecten, programma's en processen geïdentificeerd, beoordeeld en geactualiseerd. De sessies zijn gericht op: • Het vergroten van het risicobewustzijn; • het identificeren van nieuwe risico's; • het actualiseren van bestaande risico's; • het evalueren van de werking van beheersmaatregelen; • het aanwijzen van risico-eigenaren; • het signaleren van ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op de gemeentelijke doelstellingen. Risicosessies worden begeleid door Concern Audit, medewerker AO/IB en/of een aangewezen facilitator en vinden plaats met vertegenwoordigers uit verschillende disciplines. Daarbij wordt gestreefd naar een mix van proceseigenaren, beleidsmedewerkers, financieel adviseurs, juristen en overige inhoudelijke deskundigen. De beoordeling van risico's vindt plaats op basis van individuele inschattingen waarna gezamenlijk tot een gedragen beoordeling wordt gekomen. Verschillen in risicoperceptie worden besproken, omdat deze vaak waardevolle aanvullende inzichten opleveren.
Risicosessies worden jaarlijks gepland en kunnen daarnaast plaatsvinden naar aanleiding van belangrijke organisatorische ontwikkelingen, nieuwe wet- en regelgeving, omvangrijke projecten, onderzoeken of geconstateerde beheersingsvraagstukken. Tijdens de sessies worden risico's besproken aan de hand van de kans van optreden, de mogelijke impact, bestaande beheersmaatregelen en eventuele aanvullende acties. De uitkomsten worden verwerkt en beheerd binnen de reguliere lijnverantwoordelijkheid. De risico’s die voldoen aan de criteria van de GBRA (zoals beschreven in het begin van dit hoofdstuk) worden opgenomen in de GBRA, waarbij per risico wordt vastgelegd welke beheersmaatregelen worden getroffen, wie verantwoordelijk is voor de opvolging en op welke wijze de voortgang wordt gemonitord. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 14 4.4 Planning- en Controlcyclus Risico's kunnen ontstaan door zowel interne als externe ontwikkelingen. Daarom maken risicoanalyses een vast onderdeel uit van de planning- en controlcyclus en de bestuurlijke besluitvorming.
Bijzondere aandacht gaat daarbij uit naar: • vertaling raadsprogramma’s en collegeakkoorden • begrotingswijzigingen; • college- en raadsvoorstellen; • nieuwe wet- en regelgeving; • projecten en programma's; • ontwikkelingen binnen verbonden partijen; • maatschappelijke, economische en technologische ontwikkelingen; • externe ontwikkelingen en gebeurtenissen. Bij de voorbereiding van college-, directie- en raadsvoorstellen worden relevante risico's expliciet in beeld gebracht in het verplichte veld “risico's” in de voorstellen. De risico's worden periodiek beoordeeld en waar nodig in de GBRA geactualiseerd. Via de begroting en jaarrekening wordt hierover verantwoording afgelegd aan raad en college. 4.5 Voortgangsmonitor De voortgangsmonitor vormt een belangrijk instrument voor het signaleren (input), monitoren en opvolgen van risico's en beheersmaatregelen (output). Input; beleidsvraagstukken: De voortgangsmonitor biedt inzicht in de aard, omvang en voortgang van geconstateerde beheersingsvraagstukken. Hierdoor ontstaat tijdig zicht op trends, terugkerende tekortkomingen en nieuwe risico's. Indien uit de voortgangsmonitor blijkt dat bevindingen of ontwikkelingen kunnen leiden tot een substantieel organisatorisch, financieel, bestuurlijk of rechtmatigheidsrisico, wordt beoordeeld of opname of actualisatie in de GBRA noodzakelijk is.
Input; risico’s doelstellingen: Naast beheersingsvraagstukken wordt de voortgangsmonitor gebruikt om risico's met betrekking tot het realiseren van bestuurlijke, maatschappelijke en organisatorische doelstellingen te signaleren. Wanneer ontwikkelingen, vertragingen of capaciteitsvraagstukken de realisatie van doelstellingen bedreigen, worden passende beheersmaatregelen vastgesteld en wordt beoordeeld of opname in de GBRA noodzakelijk is. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 15 Output; verbetermaatregelen Teammanagers rapporteren periodiek over de voortgang van verbetermaatregelen die voortkomen uit: • interne controles; • verbijzonderde interne controles; • accountantscontroles; • externe audits; • toezichtonderzoeken; • overige onderzoeken en evaluaties. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 16 5. Analyse en beoordeling van de risico’s 5.1 Algemeen Nadat risico's zijn geïdentificeerd, worden deze geanalyseerd en beoordeeld op basis van de kans dat een risico zich voordoet en de mogelijke gevolgen voor de gemeente. Het doel van deze beoordeling is om inzicht te verkrijgen in de relatieve omvang van risico's, prioriteiten te kunnen stellen en te bepalen welke beheersmaatregelen noodzakelijk zijn. De beoordeling van risico's vindt plaats binnen de kaders van de GBRA.
De uitkomsten vormen de basis voor de inrichting van beheersmaatregelen, de bepaling van het weerstandsvermogen en de bestuurlijke rapportage over risico's. 5.2 Opnamecriteria Gemeentebrede Risicoanalyse (GBRA) De belangrijkste risico's worden opgenomen in de Gemeentebrede Risicoanalyse(hierna: GBRA). De GBRA fungeert als centraal instrument voor risicomanagement binnen de gemeente en bevat per risico ten minste een beschrijving van het risico, de oorzaak, het mogelijke gevolg, de risico- eigenaar, getroffen beheersmaatregelen en een beoordeling van kans en impact. De GBRA is bedoeld voor risico's die van betekenis zijn voor de realisatie van gemeentelijke doelstellingen, de financiële positie, de rechtmatigheid of de continuïteit van de organisatie. Een risico wordt in beginsel opgenomen in de GBRA indien sprake is van één of meer van de volgende criteria: • het risico behoort op basis van de risicomatrix tot de gele of rode risicoklasse; • het risico kan leiden tot substantiële bestuurlijke, maatschappelijke, juridische of organisatorische gevolgen; • het risico heeft betrekking op fraude, integriteit, privacy of informatiebeveiliging en kan leiden tot reputatieschade, toezichtmaatregelen of verstoring van de dienstverlening; • directie, Concern Audit, Concerncontrol of het college acht opname noodzakelijk.
Risico's die niet aan deze criteria voldoen worden beheerd binnen de reguliere lijnverantwoordelijkheid en worden in beginsel niet afzonderlijk opgenomen in de GBRA. De uitkomsten van de risico-identificatie en de periodieke actualisatie van de GBRA vormen een belangrijke basis voor de paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing in de begroting en jaarrekening. Daarbij wordt tevens aandacht besteed aan risico's op fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik binnen zowel primaire processen als bedrijfsvoeringsprocessen. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 17 5.3 Beoordelingssystematiek De gemeente Tytsjerksteradiel hanteert een risicomatrix waarin kans en impact worden gecombineerd tot een risicoscore. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen: • de kans dat een risico zich voordoet; • de financiële impact indien het risico zich daadwerkelijk voordoet. In de risicomatrix zoals hieronder weergegeven worden kans en impact gecombineerd tot een risicoscore. De risicoscore wordt bepaald door de waarde van de kans klasse te vermenigvuldigen met de waarde van de gevolgklasse. Hierdoor ontstaat een score tussen 1 en 20. De risicoscore bepaalt niet alleen de risicoklasse, maar ook de mate van monitoring, beheersing en bestuurlijke aandacht.
• Risico's met een score van 1 tot en met 5 (groene klasse) worden beschouwd als beperkte risico's en vallen binnen de reguliere lijnverantwoordelijkheid. • Risico's met een score van 6 tot en met 12 (gele klasse) worden beschouwd als significante risico's en worden actief gemonitord. Deze risico’s worden opgenomen in de GBRA. • Risico's met een score van 15 tot en met 20 (rode klasse) worden beschouwd als materiële risico's en vragen actieve sturing door management, directie en college. Deze risico’s worden opgenomen in de GBRA. De risicoklasse bepaalt de mate van beheersing, monitoring en bestuurlijke aandacht. Groene klasse Risico's in de groene klasse worden als beperkt aangemerkt. Deze risico's blijven zichtbaar binnen de organisatie, maar vragen geen aanvullende bestuurlijke aandacht. Tijdens periodieke risicosessies wordt beoordeeld of de inschaling nog actueel is. Gele klasse Risico's in de gele klasse worden betrokken bij de bepaling van het weerstandsvermogen en worden toegelicht in de begroting en de jaarrekening. Rode klasse Risico's in de rode klasse worden beschouwd als de meest materiële risico's voor de gemeente. Deze risico's vragen actieve sturing en monitoring door management en directie. Naast opname in de berekening van het weerstandsvermogen worden deze risico's specifiek toegelicht in de begroting en jaarrekening.
Tevens worden zij periodiek besproken binnen de reguliere managementgesprekken. Voorbeeld Kans klasse 30% tot 60% = score 3 Gevolgklasse € 1.000.000 = score 3 De risicoscore bedraagt dan: 3 × 3 = 9 Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 18 Naast de uitkomst van de risicomatrix kan op basis van professional judgement worden besloten een risico als significant of materieel aan te merken indien sprake is van substantiële bestuurlijke, maatschappelijke, juridische, imago, privacy- of informatiebeveiligingsgevolgen. 5.4 Professionele oordeelsvorming De beoordeling van risico's is geen exacte wetenschap. Naast de gehanteerde systematiek spelen professionele oordeelsvorming, kennis van de organisatie en de specifieke omstandigheden van het risico een belangrijke rol. Risico-eigenaren zijn verantwoordelijk voor een onderbouwde beoordeling van de kans en impact van een risico. Bij de beoordeling wordt gebruikgemaakt van beschikbare informatie, ervaringen uit het verleden, actuele ontwikkelingen en de verwachte effectiviteit van beheersmaatregelen. Bij dit proces wordt de concern auditor nauw betrokken. 5.5 Netto risico Risico's worden in eerste instantie beoordeeld zonder rekening te houden met getroffen beheersmaatregelen. Vervolgens wordt beoordeeld in hoeverre bestaande maatregelen de kans of impact van het risico beperken.
Hierdoor ontstaat inzicht in: • het brutorisico; • de effectiviteit van de beheersmaatregelen; • het resterende nettorisico.
Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 19 Het nettorisico vormt het uitgangspunt voor de bepaling van het weerstandsvermogen en de verdere monitoring binnen de GBRA. 5.6 Voorzieningen Wanneer sprake is van een bestaande verplichting, verlies of risico waarvan de financiële gevolgen redelijkerwijs zijn in te schatten, wordt beoordeeld of op grond van de BBV- voorschriften een voorziening moet worden gevormd. De beoordeling van risico's omvat daarom niet alleen de vaststelling van de benodigde weerstandscapaciteit, maar ook de afweging of een risico aanleiding geeft tot het vormen of actualiseren van een voorziening. Deze afweging maakt onderdeel uit van de risicoanalyse en de actualisatie van de GBRA. Risico's waarvoor een voorziening is getroffen worden in beginsel niet meegenomen bij de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit, aangezien de financiële gevolgen reeds zijn afgedekt. De vorming, instandhouding en actualisatie van voorzieningen vindt plaats conform de Nota Reserves en Voorzieningen en de geldende BBV-voorschriften. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 20 6. Beheersing van de risico’s 6.1 Algemeen Het doel van risicomanagement is niet om risico's volledig te vermijden, maar om deze op een bewuste en beheerste wijze te beheersen.
Nadat risico's zijn geïdentificeerd, geanalyseerd en beoordeeld, wordt vastgesteld welke maatregelen noodzakelijk zijn om de kans op optreden en/of de gevolgen van een risico te beperken. Voor de belangrijkste risico's (zie ook verdere toelichting paragraaf 4.2) worden beheersmaatregelen vastgelegd in de GBRA. Daarbij wordt inzichtelijk gemaakt welke maatregelen zijn getroffen, wie verantwoordelijk is voor de uitvoering en welk effect van de maatregel wordt verwacht. De uitvoering en effectiviteit van beheersmaatregelen worden periodiek beoordeeld en betrokken bij de actualisatie van de GBRA. 6.2 Beheersstrategieën Per risico wordt beoordeeld welke beheersstrategie het meest passend is. Daarbij kan worden gekozen voor: • Vermijden: het beëindigen of niet uitvoeren van activiteiten waardoor het risico ontstaat; • Verminderen: het treffen van maatregelen die de kans of impact van een risico verkleinen; • Overdragen: het beleggen van (een deel van) het risico bij een derde partij, bijvoorbeeld door verzekeringen of contractuele afspraken; • Accepteren: het bewust aanvaarden van een (rest-)risico wanneer dit past binnen de risicobereidheid en de ruimte binnen het weerstandsvermogen van de gemeente. De keuze voor een beheersstrategie is afhankelijk van de aard van het risico, de mogelijke gevolgen, de kosten van de beheersmaatregel en de gewenste mate van risicobeheersing.
6.3 Verzekering van risico's Een deel van de operationele risico's kan worden afgedekt door het afsluiten van verzekeringen. Hierbij wordt een afweging gemaakt tussen de kans op schade, de dekking van de verzekering, de mogelijke financiële gevolgen en de kosten van de verzekeringspremie. Het gemeentelijke verzekeringspakket wordt periodiek beoordeeld om vast te stellen of de dekking nog aansluit bij de aard en omvang van de risico's waarmee de organisatie wordt geconfronteerd. Waar nodig worden verzekeringen aangepast of geactualiseerd. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 21 Voor het eigen risico wordt in beginsel aangesloten bij het standaard door de verzekeraar gehanteerde eigen risico per gebeurtenis, tenzij specifieke omstandigheden aanleiding geven hiervan af te wijken. 6.4 Fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik Fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik (FMO) vormen specifieke risico's binnen de gemeentelijke bedrijfsvoering. De gemeente Tytsjerksteradiel gaat uit van vertrouwen in de professionaliteit, integriteit en verantwoordelijkheid van haar medewerkers. Vanuit het inrichtingsplan “Dit binne wy” stimuleren wij een cultuur waarin medewerkers eigenaarschap tonen, open met elkaar communiceren, elkaar aanspreken op gedrag en gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor resultaten. Tegelijkertijd onderkennen wij dat vertrouwen vraagt om passende checks and balances.
Daarom zet de gemeente in op een samenhangend stelsel van preventieve beheersmaatregelen, functiescheidingen, bewustwording, toezicht en controles om risico's op fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik zoveel mogelijk te voorkomen en tijdig te signaleren. Bij de ontwikkeling van nieuw beleid, verordeningen, subsidieregelingen, processen en uitvoeringsregelingen worden risico's op fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik beoordeeld conform de uitgangspunten zoals opgenomen in paragraaf 2.3. Indien onregelmatigheden worden geconstateerd, worden passende herstel-, beheers- en handhavingsmaatregelen getroffen. 6.5 Relatie met interne beheersing De uitvoering en werking van beheersmaatregelen vormen een belangrijk onderdeel van de interne beheersing. Door middel van de verbijzonderde interne controle (VIC) wordt periodiek vastgesteld of beheersmaatregelen: • aanwezig zijn; • daadwerkelijk worden uitgevoerd; • effectief bijdragen aan het beheersen van risico's. Bevindingen uit de VIC kunnen aanleiding geven tot het aanscherpen van beheersmaatregelen, het herbeoordelen van risico's of het actualiseren van de GBRA. Hierdoor ontstaat een continue cyclus van risico-identificatie, beheersing, monitoring, controle en verbetering. 6.6 Risico's bij besluitvorming Risicomanagement maakt integraal onderdeel uit van de bestuurlijke en ambtelijke besluitvorming.
Bij de voorbereiding van college-, raads- en directievoorstellen worden relevante risico's expliciet in beeld gebracht. Daarbij wordt aandacht besteed aan de volgende risico's: • Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk • Fiscaal, financieel Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 22 • Rechtmatig, juridisch • Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik • Privacy, digitale veiligheid • Technisch, fysiek Indien uit voorstellen blijkt dat sprake is van een substantieel risico voor de gemeente, wordt beoordeeld of opname of actualisatie in de GBRA noodzakelijk is. 7. Handhaving en sancties Wanneer fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik of andere onregelmatigheden worden geconstateerd, treft de gemeente passende maatregelen om de gevolgen te beperken, de rechtmatigheid te herstellen en herhaling te voorkomen. De aard en omvang van de maatregelen zijn afhankelijk van de ernst van de overtreding, het financieel belang, de mate van verwijtbaarheid en de toepasselijke wet- en regelgeving. De gemeente hanteert daarbij het uitgangspunt dat onterecht verkregen voordelen zoveel mogelijk worden hersteld of teruggevorderd.
Afhankelijk van de situatie kunnen onder meer de volgende maatregelen worden toegepast: • het herstellen of corrigeren van onrechtmatige handelingen; • het terugvorderen van ten onrechte verstrekte bedragen of voordelen; • het opleggen van bestuurlijke maatregelen of sancties; • het intrekken, wijzigen of beëindigen van beschikkingen, subsidies, vergunningen of overeenkomsten; • het verhalen van schade; • het doen van aangifte of het inschakelen van toezichthoudende of opsporingsinstanties. Naast herstel en sanctionering wordt beoordeeld of de geconstateerde afwijking aanleiding geeft tot het aanpassen van processen, beheersmaatregelen of interne controles. Op deze wijze dragen bevindingen bij aan de verdere verbetering van de interne beheersing en het beperken van toekomstige risico's. Maatregelen worden toegepast met inachtneming van de algemene beginselen van behoorlijk bestuur en dienen proportioneel te zijn in relatie tot de aard en omvang van de overtreding. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 23 8. Risico’s: Rapporteren, monitoren en evalueren 8.1 Jaarplan VIC De verbijzonderde interne controle (VIC) vormt het sluitstuk van de risicoanalyse en is een belangrijk instrument voor het beoordelen van de werking van de interne beheersing en de rechtmatigheid van financiële beheershandelingen.
Jaarlijks wordt een jaarplan VIC opgesteld waarin wordt vastgelegd welke processen, thema's en risico's gedurende het jaar worden gecontroleerd. Het jaarplan heeft een dynamisch karakter en wordt opgesteld op basis van de actuele risico's binnen de organisatie. Het jaarplan VIC wordt vastgesteld door het college. Bij het opstellen van het Jaarplan VIC worden in ieder geval betrokken: • processen met hoge risico's; • processen met significante geldstromen; • processen met relevante maatschappelijke impact; • processen waarin eerder tekortkomingen zijn geconstateerd; • nieuwe wet- en regelgeving; • nieuwe of gewijzigde processen; • themaonderzoeken naar aanleiding van actuele ontwikkelingen. Hierdoor ontstaat een directe relatie tussen de risico's die binnen de organisatie zijn geïdentificeerd, de beheersmaatregelen die zijn ingericht en de controles die worden uitgevoerd. Daarbij sluit het Jaarplan VIC aan op het door de raad vastgestelde normenkader, de controletoleranties, de verantwoordingsgrens en de rapportagegrens. 8.2 Uitvoering van de interne controle De interne controles worden uitgevoerd op basis van het Jaarplan VIC. De controles zijn gericht op het verkrijgen van inzicht in de opzet, het bestaan en de werking van beheersmaatregelen en de rechtmatige uitvoering van financiële beheershandelingen.
Het is van belang dat controles zichtbaar en reproduceerbaar worden vastgelegd. De uitgevoerde werkzaamheden worden daarom op uniforme wijze gedocumenteerd. Dit is van belang omdat de accountant daardoor zekerheid kan halen uit de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden voor (uiteindelijk) de afgegeven rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening. Per proces wordt inzichtelijk gemaakt: • welke werkzaamheden zijn uitgevoerd; • welke bevindingen zijn geconstateerd; • of sprake is van incidentele of structurele afwijkingen; Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 24 • welke herstelmaatregelen zijn getroffen; • welke aanbevelingen worden gedaan. Per controle wordt een dossier opgebouwd dat ten minste bestaat uit: • controleformulieren en werkprogramma's; • onderliggende bewijsstukken; • relevante wet- en regelgeving; • documenten uit het normenkader; • bevindingen en conclusies. De verschillende deelrapportages worden opgesteld volgens een uniforme werkwijze en besproken met de proceseigenaar en verantwoordelijke manager voordat deze definitief worden vastgesteld. De uitkomsten van alle controles worden opgenomen in het VIC jaarrapport. Dit rapport wordt ter vaststelling aangeboden aan het college. Aan de raad wordt verantwoording afgelegd door middel van de bedrijfsvoeringsparagraaf en de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening.
8.3 Materialiteit en significante processen Bij de inrichting van de verbijzonderde interne controle wordt rekening gehouden met de financiële omvang, het risicoprofiel, fraudegevoeligheid, rechtmatigheidsrisico en de maatschappelijke impact van processen. Een proces wordt als significant aangemerkt indien sprake is van één of meer van de volgende kenmerken: • significante geldstromen; • een verhoogd risico op fouten, fraude, misbruik of oneigenlijk gebruik; • een verhoogd rechtmatigheidsrisico; • significante privacy-, informatiebeveiligings- of cybersecurityrisico's; • een relevante maatschappelijke, bestuurlijke of organisatorische impact; • eerdere bevindingen uit interne controles, accountantscontroles, audits of onderzoeken; • een expliciete aanwijzing vanuit management, Concern Audit, Concerncontrol of accountant. Bij de aanwijzing van significante processen wordt tevens rekening gehouden met de door de accountant gehanteerde materialiteitsgrenzen en de verantwoordingsgrens voor de rechtmatigheidsverantwoording. Significante processen worden met een hogere frequentie gecontroleerd dan processen met een beperkt risicoprofiel. Hierdoor wordt beschikbare controlecapaciteit gericht ingezet op die processen waar het risico op afwijkingen, fouten of onrechtmatigheden het grootst is.
Daarbij worden de lijn medewerkers op deze manier doelgericht benaderd om de gewenste zekerheid te verkrijgen en worden zij niet onnodig belast. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 25 8.4 Goedkeuringstolerantie en verantwoordingsgrenzen De accountant hanteert bij de controle van de jaarrekening de wettelijk voorgeschreven goedkeuringstoleranties. Deze vormen het kader waarbinnen fouten en onzekerheden worden beoordeeld ten behoeve van de af te geven controleverklaring. Voor de rechtmatigheidsverantwoording zijn daarnaast de verantwoordingsgrens en rapportagegrens van toepassing. Deze grenzen bepalen op welke wijze geconstateerde fouten en onzekerheden worden verwerkt en toegelicht in de jaarrekening en vormen daarmee een belangrijk uitgangspunt voor de risicoanalyse, de inrichting van het Jaarplan VIC en de uitvoering van de verbijzonderde interne controles. Aan het einde van ieder kalenderjaar worden het normenkader, de verantwoordingsgrens en de rapportagegrens voor het volgende verslagjaar ter vaststelling aan de gemeenteraad aangeboden. Het door het college vast te stellen Jaarplan VIC wordt gelijktijdig ter kennisname aan de raad verstrekt, zodat inzicht bestaat in de wijze waarop invulling wordt gegeven aan de interne controle en de onderbouwing van de rechtmatigheidsverantwoording.
Geconstateerde fouten en onzekerheden die de verantwoordingsgrens overschrijden, worden in de jaarrekening opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording van het college. Bevindingen die de rapportagegrens overschrijden, worden nader toegelicht in de paragraaf Bedrijfsvoering van de jaarrekening. 8.5 Foutenevaluatie Geconstateerde afwijkingen worden beoordeeld op aard, omvang, oorzaak en financieel effect. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen: • incidentele fouten; • structurele fouten; • herstelbare fouten; • niet-herstelbare fouten. Structurele afwijkingen kunnen aanleiding geven tot aanvullend onderzoek, het treffen van aanvullende beheersmaatregelen of het aanpassen van processen en werkwijzen. Het doel van de foutenevaluatie is niet uitsluitend het vaststellen van afwijkingen, maar vooral het verbeteren van de kwaliteit van de interne beheersing. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 26 8.6 Rechtmatigheidsverantwoording De concern auditor vertaalt de bevindingen uit de verbijzonderde interne controles en de controles op het gebied van fraude, misbruik en oneigenlijk gebruik naar fouten en onzekerheden die van belang zijn voor de rechtmatigheidsverantwoording. Hierbij ligt de focus op: • het voorwaardencriterium; • het begrotingscriterium; • het criterium misbruik en oneigenlijk gebruik.
De uitkomsten van de controles vormen samen de basis voor de rechtmatigheidsverantwoording van het college en de toelichting daarop in de paragraaf Bedrijfsvoering. 8.7 Opvolging en verbetering De uit de controles voortvloeiende aanbevelingen en verbetermaatregelen zijn de verantwoordelijkheid van de betreffende proceseigenaren en teammanagers. Verbetermaatregelen worden geregistreerd in de voortgangsmonitor. Per maatregel worden ten minste de verantwoordelijke functionaris, de voorgenomen acties, de planning, de status en de verwachte datum van afronding vastgelegd. Teammanagers rapporteren periodiek over de voortgang van toegewezen verbetermaatregelen, geconstateerde knelpunten en eventuele gewijzigde risico's. De voortgang wordt periodiek besproken binnen management- en directieoverleggen. Concern Audit voert regie op de voortgangsmonitor en monitort de opvolging van bevindingen en verbetermaatregelen die voortkomen uit verbijzonderde interne controles, accountantscontroles, audits en overige onderzoeken. Over significante bevindingen, risico's, achterstanden en verbetermaatregelen wordt periodiek gerapporteerd aan management, directie en college. Verbetermaatregelen die betrekking hebben op privacy, informatiebeveiliging en digitale weerbaarheid worden daarnaast gemonitord via de daarvoor ingerichte verantwoordings- en rapportagestructuren.
De Functionaris Gegevensbescherming (FG), Privacy Officer, CISO en ENSIA-coördinator rapporteren periodiek over relevante bevindingen, risico's, incidenten en verbetermaatregelen aan management, directie en college. Concerncontrol beoordeelt periodiek onafhankelijk of de opvolging van materiële bevindingen, significante risico's en verbetermaatregelen toereikend is. Indien opvolging of beheersing onvoldoende voortgang kent, kan Concerncontrol hierover adviseren en desgewenst rechtstreeks rapporteren aan directie en college. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 27 Indien uit de monitoring blijkt dat bevindingen, ontwikkelingen of risico's kunnen leiden tot substantiële financiële, organisatorische, bestuurlijke, privacy-, informatiebeveiligings- of rechtmatigheidsrisico's, wordt beoordeeld of aanvullende beheersmaatregelen of actualisatie van de GBRA noodzakelijk is. De resultaten van controles, audits, evaluaties en verbetermaatregelen worden gebruikt voor de verdere ontwikkeling van de interne beheersing, het risicomanagement, de actualisatie van de GBRA en de inrichting van het Jaarplan VIC voor volgende jaren. 8.8 Single Information Single Audit (SISA) De gemeente legt via de Single Information Single Audit-systematiek (SISA) verantwoording af over specifieke uitkeringen van het Rijk en andere overheden.
De opzet, het bestaan en de werking van de beheersmaatregelen rondom SISA-verantwoordingen worden betrokken bij de accountantscontrole van de jaarrekening. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 28 9. Weerstandsvermogen 9.1 Algemeen Het weerstandsvermogen geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is de financiële gevolgen van risico's op te vangen zonder dat dit leidt tot ingrijpende aanpassingen van bestaand beleid of de uitvoering van gemeentelijke taken. Het weerstandsvermogen vormt daarmee het financiële sluitstuk van het risicomanagementproces. Nadat risico's zijn geïdentificeerd, beoordeeld en waar mogelijk beheerst, wordt bepaald in hoeverre de gemeente beschikt over voldoende financiële capaciteit om de resterende risico's op te vangen. Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen (1) de beschikbare weerstandscapaciteit en (2) de benodigde weerstandscapaciteit die voortvloeit uit de nettorisico's zoals opgenomen in de GBRA. 9.2 Beschikbare weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit bestaat uit de financiële middelen waarover de gemeente beschikt om niet begrote tegenvallers en financiële risico's op te vangen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen incidentele en structurele weerstandscapaciteit.
Incidentele weerstandscapaciteit De incidentele weerstandscapaciteit betreft financiële middelen die eenmalig kunnen worden ingezet, zoals: • de algemene reserve; • overige vrij aanwendbare reserves; • eventuele stille reserves. De algemene reserve vormt binnen de gemeente Tytsjerksteradiel de belangrijkste component van de incidentele weerstandscapaciteit. De omvang van de algemene reserve wordt periodiek beoordeeld in relatie tot de geïnventariseerde risico's en het gewenste weerstandsvermogen. De nadere uitgangspunten hiervoor zijn opgenomen in de Nota Reserves en Voorzieningen. Structurele weerstandscapaciteit De structurele weerstandscapaciteit betreft middelen die structureel beschikbaar zijn om tegenvallers op te vangen, zoals: • begrotingsruimte; • structurele begrotingsoverschotten; • onbenutte belastingcapaciteit. Het onderscheid tussen incidentele en structurele weerstandscapaciteit biedt inzicht in de mate waarin incidentele en structurele risico's financieel kunnen worden opgevangen. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 29 9.3 Benodigde weerstandscapaciteit De benodigde weerstandscapaciteit wordt bepaald op basis van de risico's die zijn opgenomen in de GBRA.
Daarbij worden uitsluitend risico's betrokken die: • financieel van betekenis zijn; • Kwalitatieve impact hebben (mogelijk zonder financiële betekenis); • niet volledig kunnen worden voorkomen; • niet volledig worden afgedekt door beheersmaatregelen, voorzieningen of verzekeringen. Bij de berekening wordt uitgegaan van het nettorisico. Hierbij wordt rekening gehouden met het effect van getroffen beheersmaatregelen waardoor de kans van optreden of de financiële impact van een risico afneemt. Risico's waarvoor een voorziening is gevormd, worden in beginsel niet meegenomen bij de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit, aangezien de financiële gevolgen reeds zijn afgedekt. De gele en rode risico's uit de risicomatrix vormen de basis voor de bepaling van het benodigde weerstandsvermogen. 9.4 Ratio weerstandsvermogen en verantwoording De benodigde weerstandscapaciteit wordt afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit. De uitkomst hiervan vormt de ratio van het weerstandsvermogen. Ratio = beschikbare weerstandscapaciteit : benodigde weerstandscapaciteit Hoe hoger de ratio, hoe groter het vermogen van de gemeente om financiële risico's op te vangen. De gemeente Tytsjerksteradiel streeft naar een minimaal voldoende weerstandsvermogen overeenkomstig waarderingscijfer C van de gangbare normering voor risicomanagement, overeenkomend met een ratio tussen 1,0 en 1,4.
Een ratio binnen deze bandbreedte betekent dat de gemeente beschikt over voldoende financiële capaciteit om de belangrijkste geïnventariseerde risico's op te vangen. De ontwikkeling van het weerstandsvermogen wordt actief gevolgd binnen de planning- en controlcyclus. Via de begroting en jaarrekening wordt gerapporteerd over: • de beschikbare weerstandscapaciteit; • de benodigde weerstandscapaciteit; • de belangrijkste risico's uit de GBRA; • de ontwikkeling van de ratio weerstandsvermogen; • relevante wijzigingen in risico's en beheersmaatregelen. Hierdoor kunnen raad en college beoordelen of de financiële weerbaarheid van de gemeente voldoende is om de geïdentificeerde risico's op te vangen en of bijsturing noodzakelijk is. Risicomanagementbeleid Tytsjerksteradiel 30 10. Privacy, Informatiebeveiliging en -beheer 10.1 Belang voor de organisatie Een betrouwbare informatievoorziening is essentieel voor de uitvoering van gemeentelijke taken, dienstverlening en bestuurlijke besluitvorming. De gemeente beschermt informatie en persoonsgegevens tegen verlies, onbevoegde toegang, onrechtmatige verwerking en verstoring van de dienstverlening. 10.2 Risicomanagement informatie Risico's op het gebied van informatiebeveiliging, privacy en informatiebeheer maken integraal onderdeel uit van het gemeentelijke risicomanagementproces.