Bijlage 1 - Onderzoeksrapport Armoedebeleid Tytsjerksteradiel
Tekst van het document
Wat ook een positieve ontwikkeling kan zijn, is dat de stijging die tot dusver werd verwacht nog niet in de cijfers terug te zien is: zou het dan toch meevallen? We zijn met steeds meer inwoners, maar het percentage van ongeveer 6% in armoede blijft gelijk. Er zijn absoluut meer armen, maar relatief blijft het gelijk. Alleen als de werkgelegenheid blijft stijgen en het loont om te werken en het minimumloon gaat omhoog, dan zou het mee kunnen vallen. De medewerkers het dichtst bij de doelgroep zien een toename van
meer complexe casussen en aanmeldingen.19 Ook bij de fondsen loopt het aantal aanmeldingen op. Anderen zien de toename in cijfers nog niet terug. Van de positieve ontwikkelingen geven de deelnemers aan dat het erg onzeker is of dat zich zal voordoen.
Figuur 2: Gevolgen voor beleid, uitvoering, middelveld en doelgroep
Een laatste ontwikkeling waarvan alle deelnemers aangeven dat het invloed gaat hebben is de voorgenomen ontvlechting van de werkmaatschappij 8KTD. Dat zal niet direct effect hebben op de armoede onder inwoners, maar wel veel invloed hebben op de uitvoering van het beleid.
5.2 Gevolgen in beeld De deelnemers hebben verkend wat de gevolgen van de ontwikkelingen kunnen zijn voor beleid, uitvoering, het maatschappelijk middenveld en doelgroep. Bij uitvoering gaat het om de uitvoerders op het gemeentehuis, bij het maatschappelijk middenveld gaat het om de organisaties die zelf actief zijn (de stichtingen en fondsen, Humanitas, Voedselbank) of een opdracht hebben van de gemeente (Kearn).
19
Na de werksessie zijn nieuwe cijfers beschikbaar gekomen uit het CBSschuldendashboard. Dat laat een grote stijging van huishoudens met problematische schulden zien tussen 2021 en 2023.
22
Als het gaat om de toename van de armoedeproblematiek dan is het onderscheid in de oorzaak van die verzwaring (ernstiger armoede, meer doelgroepen in armoede of het ontbreken van collectieve oplossingen) eigenlijk vooral voor de koers van het beleid relevant. Je zou in je beleid willen nadenken over structurele oplossingen. Je kunt het beleid richten op de uitgangspunten en doelgroep in Tytsjerksteradiel. Voor de uitvoering zullen de gevolgen gelijk zijn: in alle gevallen zullen ze te maken krijgen met meer complexe casussen of nieuwe casussen. Dat betekent in alle
gevallen dat er meer tijd en geld gemoeid is met de afhandeling en dat er behoefte ontstaat aan specialisten per doelgroep of soort problematiek. Als er niet meer tijd en geld beschikbaar is, betekent het dat er prioriteiten gesteld moeten worden. De verwachting is dat de gemeente dan vooral tijd zal besteden aan de meer complexe casussen en dat de minder zware gevallen zichzelf vaker zullen moeten redden. Voor de organisaties in het maatschappelijk middenveld betekent deze ontwikkeling dat zij in het aanbieden van hun diensten andere keuzes zullen maken: andere producten om te vergoeden bijvoorbeeld. Maar ook: als de gemeente de lichtere gevallen niet meer kan helpen, verwachten zij dat er een groter beroep gedaan wordt op vrijwilligers - die krijgen meer en zwaardere casussen dan nu, terwijl er steeds minder vrijwilligers zijn. Voor de doelgroep zal het gevolg zijn dat er vaker crisis is en zij meer behoefte zullen hebben aan professionele ondersteuning. Er zal steeds meer uitsluiting zijn als de verschillen arm en rijk groter worden. De deelnemers verwachten niet dat armoede minder taboe zal zijn - ze verwachten eerder dat er meer concurrentie tussen doelgroepen zal komen. De ontvlechting van de werkmaatschappij 8KTD biedt een aantal kansen en een aantal risico’s voor de toekomst. Een eerste kans is dat er beleid gemaakt kan worden voor de context van de eigen gemeente.
Nu de armoedeproblematiek in beide gemeenten verschilt, kan dat een voordeel zijn. Tegelijk zijn de deelnemers terughoudend: de verwachting is dat er de eerste jaren vooral veel tijd en energie verloren zal gaan aan het inrichten van nieuwe werkprocessen en het wennen aan de nieuwe organisatie: kans op nieuw en gericht beleid, maar geen tijd om dat te schrijven. Dat geldt ook voor de uitvoering. Dat er nu op kleinere schaal gewerkt kan worden biedt wel weer voordelen, zowel in de uitvoering als 23
voor de doelgroep. Dat is voor het maatschappelijk middenveld wisselend: voor de partijen die regionaal opereren betekent het extra afstemming en extra contacten. Voor de partijen die binnen de gemeente werken is het wel weer voordelig. Mocht de problematiek minder toenemen dan verwacht of komen er vanuit het Rijk betere regelingen voor de inwoners, dan is de verwachting van de deelnemers dat het de gemeente de gelegenheid geeft om beleid en uitvoering goed op orde te brengen, mits er ook voldoende geld beschikbaar komt voor de gemeenten. De doelgroep zal daar ook van profiteren: voor zowel gemeente als inwoners betekent het een kans om meer vooruit te kijken en minder ad-hoc oplossingen in te zetten. Het maatschappelijk middenveld zal zich dan meer kunnen terugtrekken en verwacht dat er minder beroep op hen gedaan zal worden. Zij kunnen zich inzetten voor andere maatschappelijke vragen.
5.3 Knelpunten en kansen voor de toekomst De verwachting van beleidsmedewerkers, uitvoerders en maatschappelijke organisaties is dat de armoedeproblematiek gaat toenemen. Er is nu geen gericht armoedebeleid, anders dan de uitspraak: activerend armoedebeleid. Tot nu toe lukt het om alle regelingen te bekostigen. Als het aantal aanvragen toeneemt, zal er steeds creatiever geschoven moeten worden met geld. De organisatie heeft goed zicht op ontwikkelingen in de aanvragen en de budgetten en kan dat bijhouden. Als de problematiek zal toenemen, vraagt dat van de uitvoering voldoende tijd en specialisatie voor de zwaardere casussen. Of er tijd komt voor gericht beleid en volle aandacht op de uitvoering is
met het oog op de ontvlechting onzeker - de kans is groot dat er veel tijd en energie nodig zal zijn voor het inrichten van nieuwe werkprocessen. Het middenveld is wel betrokken, maar niet proactief. De samenwerking loopt redelijk, maar er is geen actieve sturing op. De inwoners kennen de regelingen niet altijd en vinden het nog lastig om de regelingen aan te vragen en zijn blij met de ondersteuning die ze daarbij kunnen krijgen. Regelingen die wel makkelijk zijn aan te vragen, zoals de energietoeslag en de regionale fondsen, hebben een groter bereik dan de regelingen van de gemeente zelf. De inloopbijeenkomst heeft volgens de medewerkers een positief effect op het bereik. Hier lijkt een knelpunt te ontstaan: er is geen grote inzet op preventie, mensen vinden het al moeilijk om nu de regelingen te vinden en de kans bestaat dat de gemeente straks vooral tijd heeft voor de moeilijke gevallen en mensen zich langer zelf moeten redden. Een aangrijpingspunt zou zijn om in te zetten op preventie en het verhogen van het bereik van de regelingen (door het aanvragen te vergemakkelijken). Preventie wordt gezien als de eerste stap die de gemeente zou moeten zetten. Dan gaat het minder over regelingen, maar meer over opleiding, wonen of werk. Daar wil je mensen mee ontzorgen.
Dat vraagt ook iets van de werkwijze in het gebiedsteam: activistisch werken moet zeker blijven en er moet tijd komen voor preventie. De ontvlechting biedt als kans dat het lokale netwerk makkelijk te overzien is. Maar: als door zwaardere problematiek de uitvoering en het middenveld overstroomt, is het wel nodig dat goed in te richten en erop te sturen - een tweede aangrijpingspunt. Maar, het risico 24
bestaat dat de eerste periode vooral het proces van ontvlechten zelf veel tijd en aandacht van de medewerkers zal vragen.
6. Bevindingen armoedebeleid Tytsjerksteradiel Dit hoofdstuk geeft een antwoord op de onderzoeksvragen en bevat de belangrijkste bevindingen uit het onderzoek naar het armoedebeleid in de gemeente Tytsjerksteradiel. De centrale vraag uit het onderzoek was: In hoeverre is het armoedebeleid van Tytsjerksteradiel effectief en uitgevoerd conform beleid? Wat betekent dit voor de toekomst, waarin een situatie van stijgende armoede en een groter beroep op gemeentelijke hulp wordt verwacht?
6.1 Beleid: wel richting, geen doelen De gemeente Tytsjerksteradiel voert een activerend armoedebeleid, dat wil zeggen dat het doel is dat mensen gestimuleerd worden actief mee te doen in de samenleving. Het armoedebeleid is onderdeel van het beleid sociaal domein, alleen voor schulddienstverlening is een aparte beleidsnotitie gemaakt. De basis voor het beleid is geen analyse van de doelgroepen of problematiek, maar eerder een financiële analyse en een analyse van de transitie sociaal domein. Voor armoede zijn geen specifieke, concrete of meetbare doelen opgesteld - er is alleen een gewenst resultaat genoemd en een werkwijze op hoofdlijnen uitgedacht. Er is daarom ook geen monitoring op het niveau van de beleidsdoelen. In de voorwaarden voor de instrumenten komt het activerende karakter van het beleid terug. Als het gaat om de verschillende taakvelden in het armoedebeleid, dan valt op dat als het gaat om preventie er maar weinig instrumenten zijn en dat als het gaat om de participatieregelingen er geen eigen regelingen van de
25
gemeente zijn, maar er alleen verwezen wordt naar landelijke/regionale voorzieningen.
6.2 Uitvoering: alles is er, geen prioriteit De uitvoering van de regelingen is vooral belegd bij het team Verstrekkingen en voor een klein deel bij het team Belastingen. Schulddienstverlening is een apart team en als het gaat om preventie en vroegsignalering is het Gebiedsteam actief. Daarbij heeft de gemeente ook Kearn een opdracht gegeven. Daarnaast zijn er allerlei andere partijen actief om inwoners te ondersteunen: de Voedselbank, Humanitas, Stichting Leergeld, Jeugdfonds Sport & Cultuur en het Volwassenenfonds. Het is voor de partijen over het algemeen duidelijk wie welke taken uitvoert maar er is onderling weinig contact. Het gebiedsteam en Kearn werken vraaggericht, kijken breed naar ondersteuningsmogelijkheden en helpen inwoners bij de toegang tot minimaregelingen, fondsen en/of schulddienstverlening. Soms is er verschil van inzicht over hoe zwaar een casus is en of de casus bij Kearn moet liggen of bij de gemeente. Team Verstrekkingen, team Schulddienstverlening, Humanitas en de Voedselbank zijn globaal op de hoogte van wat elke partij doet en verwijzen koud naar elkaar door, maar hebben wel korte lijnen. Stichting Leergeld, Jeugdfonds Sport & Cultuur en het Volwassenenfonds zijn met elkaar verweven door gebruik van systemen en samenwerking.
Als het gaat om taken op het gebied van formulierenhulp / financiële ondersteuning van huishoudens, dan zijn zowel het gebiedsteam, Kearn als Humanitas actief. Alle partijen bieden vormen van ondersteuning bij het invullen van formulieren en bij de administratie. Het is afhankelijk van waar een inwoner zich meldt,
welke partij de dienst levert. Voor de inwoners betekent dit alles dat er vele loketten zijn en dat dezelfde, complexe informatie op veel plaatsen moet worden aangeleverd. Zowel de toegang tot de regelingen als de ondersteuning bij het aanvragen ervan is versnipperd. Daarbij is de ene regeling makkelijker aan te vragen dan de andere en is het vaak niet mogelijk om digitaal aan te vragen. Ook professionals vinden het aanvragen niet altijd makkelijk.
de inwoners positief over de bejegening door de gemeente, een enkele inwoner voelt zich niet correct bejegend. Veel mensen kennen de regelingen wel, maar weten niet goed of zij er recht op hebben. Wat opvalt is dat de inwoners die een bijstandsuitkering hebben beter bekend zijn met de participatieregelingen dan de inwoners zonder bijstandsuitkering, alleen het Volwassenenfonds is minder bekend.
6.4 Toekomst: niet klaar voor toename armoede 6.3 Effect: bereik blijft achter De gemeente heeft zicht op het gebruik van de regelingen en kan de ontwikkelingen daarin volgen. Het budget is toereikend, binnen de kostenplaatsen kan geschoven worden, waardoor overschotten bij de ene regeling ingezet worden op een tekort bij de andere regeling. De gemeente heeft niet voor alle regelingen zicht op de omvang van de doelgroep. Voor een aantal regelingen is een schatting gemaakt, maar over de omvang van de doelgroep en het bereik van de regelingen wordt niet gerapporteerd. Op basis van een analyse van het gebruik van de regelingen en de schatting van de doelgroep door de gemeente en de onderzoekers wordt een verschil in het bereik van de minimaregelingen zichtbaar: de energietoeslag en de kwijtschelding kennen een hoog bereik, de overige minimaregelingen kennen een laag bereik. Van de participatieregelingen heeft Stichting Leergeld een hoog bereik, voor de andere regelingen is dit moeilijker in te schatten, maar relatief veel lager. Zeker het Volwassenenfonds is nog weinig gebruikt. Voor inwoners geldt dat de regelingen die er zijn ook echt een bijdrage leveren om te kunnen rondkomen. Over het algemeen zijn 26
De armoedeproblematiek in Tytsjerksteradiel is relatief beperkt. Daardoor krijgt het ook niet altijd de aandacht die deze doelgroep wel degelijk nodig heeft. Niet alle partijen in het middenveld zijn even proactief, er is in de uitvoering weinig tijd en aandacht voor preventie en vroegsignalering. Daarmee loopt de gemeente een risico: als je niet preventief werkt en de problematiek neemt toe, dan ben je er te laat bij en kun je niet meer effectief ingrijpen maar alleen verzachten. Er mag meer aandacht komen voor het middenveld: als de problematiek toeneemt heb je het middenveld nodig om alle hulpvragen aan te kunnen. En, het investeren in het makkelijker maken van het aanvragen helpt daar ook bij. Er is nu al relatief weinig aandacht voor armoede, een risico is dat bij de ontvlechting andere processen meer aandacht krijgen.
Bijlagen Bijlage 1 Overzicht respondenten Geïnterviewde personen Beleidsmedewerkers / accounthouder participatieregelingen, teamleider en consulenten inkomen, gebiedsteam / uitvoerders vroegsignalering, Leergeld Leeuwarden e.o., Jeugdfonds Sport & Cultuur, Volwassenenfonds, Humanitas, voedselbank, Kearn, ervaringsdeskundige, Financiële administratie en de wethouder.
Deelnemers terugkoppelsessie Beleidsmedewerkers, ervaringsdeskundige, medewerker financiën, teamleider en consulenten inkomen.
Deelnemers werksessie Raadsleden (5), beleidsmedewerkers, medewerker gebiedsteam, medewerker Kearn, medewerker Leergeld Leeuwarden e.o., medewerker Jeugdfonds en ervaringsdeskundige.
27
Bijlage 2 Geraadpleegde documenten Tytsjerksteradiel bloeit! Coalitieakkoord 2022-2026 Duorsum Oparbeidzje coalitieakkoord 2018-2022 Beleidskader Sociaal Domein 2019-2022 8K en Tdiel Beleidsplan integrale schulddienstverlening 2020-2024 8K en Tdiel Meidwaan, sûnder in soad jild @Tdiel! Beleidsplan Armoedebestrijding 2015-2018 Verordening Maatschappelijke Participatieregeling 2021 Verordening Individuele Inkomenstoeslag 2020 Beleidsregels tegemoetkomingen kosten kinderopvang 2021 Beleidsregels Studietoeslag 2022 Beleidsregels eenmalige energietoeslag 2022 Beleidsregels compensatie eigen risico Zorgverzekeringswet 2020 Beleidsregels collectieve ziektekostenverzekering AV Frieso compleet 2022 Beleidsregels Bijzondere Bijstand 2020 Aansluitovereenkomst Volwassenenfonds 2022 Subsidieregeling-peuteropvang-en-voor-en-vroegschoolse-educatie-2021 Extraatje_in_je_portemonnee_gemeente_tytsjerksteradielAansluitovereenkomst Volwassenenfonds 2022 Werkproces Vroegsignalering 8K en Tdiel Subsidieaanvraag Kearn, onderdeel preventieve schuldhulp Ontwikkelingen bijzondere bijstand en minimaregelingen 2020 en voorgaande jaren Rapportage bijzondere bijstand en minimaregelingen 2020 t/m 2023 Rapportage BUIG april 2023 Rapportage BUIG juni 2023 Rapportages Volwassenenfonds 2022 en Q1 2023 Subsidiebeschikkingen Leergeld en Jeugdfonds 2020 t/m 2023 Voortgangsrapportage schulddienstverlening
Tytsjerksteradiel 2021 Communicatiematrix en planning
28
Bijlage 3 Verantwoording telefonische interviews De steekproef De werkmaatschappij heeft de adressen van alle inwoners van Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel aangeleverd die in 2022 de energietoeslag hebben ontvangen. Om dit te mogen doen hebben de rekenkamercommissie en de Parma Groep een verwerkersovereenkomst conform de AVG opgesteld. De Parma Groep heeft een gestratificeerde steekproef van 120 inwoners getrokken: 30 inwoners van Achtkarspelen zonder bijstandsuitkering, 30 inwoners van Achtkarspelen met een bijstandsuitkering, 30 inwoners van Tytsjerksteradiel zonder bijstandsuitkering en 30 inwoners van Tytsjerksteradiel met een bijstandsuitkering. Deze 120 inwoners hebben namens de rekenkamercommissie een aankondigingsbrief ontvangen.
Het telefonisch enquêteren Voor het onderzoek is een belscript ontwikkeld. Het belscript bestond uit gesloten en open vragen. De gesprekken duurden gemiddeld ruim 30 minuten. Tijdens het gesprek werd het belscript door de enquêteur ingevuld. Nadat het gesprek was afgerond, heeft de enquêteur alle vragen in het belscript nog eens nagelopen en toelichtingen opgeschreven. Als een inwoner zich niet wilde uitlaten over een vraag, dan sloeg de enquêteur deze vraag over.
De respons De aankondigingsbrief leidde tot twee afmeldingen voor het onderzoek. De enquêteurs hebben in totaal 56 inwoners aan de telefoon gekregen: 16 inwoners wilden niet meewerken aan het interview en 40 inwoners werkten wel mee. Van de inwoners die zijn bereikt, werkte 69% mee aan het interview. De verdeling was: 8 inwoners met een bijstandsuitkering uit Achtkarspelen, 11 inwoners zonder een bijstandsuitkering uit Achtkarspelen, 11 inwoners met een bijstandsuitkering uit Tytsjerksteradiel en 10 inwoners zonder een bijstandsuitkering uit Tytsjerksteradiel. aantal adressen
120
onbruikbaar (geen nummer, fout nummer, bewindvoerder, overleden, verhuisd, geen NL, etc.)
15
3x geen gehoor
8
niet bereikt of minder dan 3 pogingen ondernomen (adressen over)
39
bereikt
58
weigering vooraf
2
weigering telefonisch
16
totaal aantal weigeringen
18 31%
respons
40 69%
29
Bijlage 4 Normenkader Thema: Beleid Norm: rood = niet voldaan, oranje = deels voldaan, groen = voldaan
Toelichting
Er is recent beleid voor preventie en vroegsignalering, inkomensondersteuning, participatieregelingen en schulddienstverlening
Er is geen specifiek armoedebeleid of beleid gericht op preventie. Er is wel beleid voor schulddienstverlening, aandacht voor vroegsignalering en minimaregelingen.
Er ligt een consistente beleidstheorie aan het beleid ten grondslag
Er is geen uitgewerkt mensbeeld of consistente set aan veronderstellingen. De gemaakte keuzes zijn vooral financieel gedreven.
Er zijn instrumenten gekoppeld aan het beleid
Er zijn wel instrumenten, maar vooral als het gaat om preventie zijn er maar weinig instrumenten.
Er ligt een doelgroepenanalyse ten grondslag aan het beleid
Er is enig zicht op de omvang van de doelgroepen, maar dat is niet leidend voor de gemaakte keuzes.
Het beleid is in lijn met het bredere beleid sociaal domein
Er is integraal beleid sociaal domein, waarbij integraliteit niet is uitgewerkt. Er is wel apart beleid voor schulddienstverlening.
Er zijn beleidsdoelen geformuleerd
Er zijn 4 algemene doelen en 5 principes voor de werkwijze geformuleerd. Deze gaan niet specifiek over armoede.
De beleidsdoelen zijn concreet en meetbaar geformuleerd
De beleidsdoelen zijn niet concreet en meetbaar.
Thema: Uitvoering Voor elke regeling is een toegang ingericht
Er is een toegang ingericht voor elke regeling.
De toegang tot elke regeling is afgestemd op de doelgroepen
De toegang tot de regelingen is niet afgestemd op de doelgroepen. Voor de inwoner zijn er vele loketten en bij elk loket moeten telkens overlappende gegevens aangeleverd worden. Ondersteuning bij het aanvragen is versnipperd georganiseerd.
Elke uitvoerder weet hoe de toegang is ingericht en helpt inwoners op de juiste manier bij de toegang
Het gebiedsteam en Kearn kijken breed naar ondersteuningsmogelijkheden, de andere uitvoerders en maatschappelijke partners voeren vooral de eigen diensten uit.
Voor elke regeling is een werkproces ingericht dat aansluit op de bedoeling van de regeling
Er is een werkproces voor vroegsignalering en voor elke inkomensregeling en er wordt gewerkt aan het up to date maken en houden van werkprocessen. De fondsen hanteren werkprocessen conform hun eigen landelijke richtlijnen.
De uitvoerders worden voldoende gefaciliteerd om de regelingen conform de bedoeling uit te voeren
Er is een toetssysteem ingericht om de kwaliteit van de afhandeling van aanvragen inkomensondersteuning te borgen. Er zijn voldoende mensen om het werk uit te voeren, maar de processen zijn niet efficiënt ingericht. Er is weinig tijd voor vroegsignalering.
De regelingen worden conform de bedoeling uitgevoerd
Ondanks de omgekeerde toets is een echt integrale werkwijze in de praktijk nog altijd moeilijk. Vroegsignalering is niet een aparte taak en wordt niet gezien als prioriteit, maar erbij gedaan.
De regelingen zijn begrijpelijk voor de inwoners
De regelingen zijn te complex voor veel inwoners. Veel inwoners hebben hulp nodig. Zelfs professionals vinden het complex.
De toegang tot regelingen sluit aan bij de leefwereld van inwoners
Zowel de toegang als de ondersteuning is versnipperd georganiseerd.
De rolverdeling van de uitvoerders is duidelijk
Het is helder wie welke instrumenten uitvoert. Het is niet helemaal duidelijk wie welke ondersteuning uitvoert.
In de uitvoering neemt elke uitvoerder de afgesproken rol op zich
De uitvoerders nemen de afgesproken rol op zich, de rolverdeling tussen de uitvoerders is duidelijk voor iedereen.
Er is een overlegstructuur tussen uitvoerders onderling en tussen uitvoerders en de gemeente
Er is bilateraal overleg tussen de gemeente en de uitvoerders. Op projectniveau en casusniveau wordt overleg gevoerd, maar er is geen structurele overlegstructuur.
De gemeente voert een doeltreffende procesregie
De armoedetafels zijn recent weer opgestart, maar de informatie beperkt zich tot algemene informatie over wie wat doet. De fondsen, Kearn en Humanitas willen meer inhoudelijke afstemming en regie op samenwerking door de gemeente.
De samenwerking draagt bij aan de beleidsdoelen
De samenwerking verloopt niet optimaal, waardoor de dienstverlening nog niet voldoende integraal is.
Thema: Doelbereiking Het gebruik van de regelingen is inzichtelijk
Van minimaregelingen wordt elke maand een rapportage gemaakt over gebruik en benutting van het budget, van kwijtschelding en AV-Frieso kan dat gemakkelijk opgezocht worden in de systemen. Leergeld levert jaarlijks, Jeugdfonds en Volwassenenfonds elk kwartaal, cijfers over het bereik van het aantal inwoners.
Het bereik van de regelingen is inzichtelijk
Van de meeste regelingen is de omvang van de doelgroep niet bekend. Voor drie regelingen schat de gemeente de omvang van de doelgroep in (voor de overige regelingen niet). Over bereik wordt niet gerapporteerd.
Het beschikbare budget voor de uitvoering van de regelingen is inzichtelijk
Er wordt op het niveau van regeling begroot, er is een realtime zicht op de benutting.
Het budget wordt realistisch begroot
Bij afwijkingen t.o.v. de begroting wordt een begrotingswijziging doorgevoerd. Er wordt niet voor elke regeling realistisch begroot als er een beleidswijziging plaatsvindt.
Het budget is toereikend
Er kan binnen het taakveld inkomensondersteuning geschoven worden met budget zonder tussenkomst van college of raad. In dat taakveld vallen ook de BUIG-uitkeringen. Tekorten kunnen altijd binnen het taakveld worden aangevuld met overschotten van andere budgetten.
De instrumenten vormen een deel van de oplossing voor de problemen van inwoners
Ja, voor het merendeel zijn de regelingen een deel van de oplossing voor het armoedeprobleem.
31
De inwoners voelen zich correct bejegend door uitvoerders
Inwoners zijn tevreden over het contact, maar een kleine minderheid is ook zeer ontevreden over de bejegening.
De beleidsdoelen worden gemonitord
Nu de beleidsdoelen niet meetbaar zijn geformuleerd, is er geen monitoring op het bereiken van de doelen. Wel zijn er allerlei data beschikbaar, maar niet gekoppeld aan de doelen.
De beleidsdoelen worden bereikt
Hoewel het beleid activerend zou moeten zijn, is dat niet direct doorvertaald in de voorwaarden voor de regelingen en uit het verleden is er een andere focus: ontzorgen.
32
Bijlage 5 - -Factsheets Bijlagen factsheets
1. Armoede in Tytsjerksteradiel 2. Regelingen in Tytsjerksteradiel 3. Beleving inwoners
1. Armoede in Tytsjerksteradiel 1.1
Huishoudens en inkomen
1.2
Kinderen in armoede
1.3
Huishoudens met problematische schulden
1.4
Instromers in de problematische schulden
Deze factsheets zijn gemaakt om u een beeld te geven van de aard en omvang van de armoedeproblematiek in de gemeente Tytsjerksteradiel. Kenmerken van de inwoners van Tytsjerksteradiel zijn vergeleken met die van de inwoners van de provincie Fryslân en van Nederland.
1.1 Huishoudens en inkomen (1/2) Totaal aantal huishoudens
13.6001
Inkomen tot 101%
653
Inkomen 101%-110%
353
Inkomen 110%-120%
313
Inkomen 120%-130%
313
Tot. inkomen tot 130%
1.632
Inkomen > 130%
11.968
Bron: CBS 2021 Bewerkt door Parma Groep
1.1 Huishoudens en inkomen (2/2) Tytsjerksteradiel
Fryslân
Nederland
Huishoudens met een inkomen tot 120% (% van aantal huishoudens) Bron: CBS 2021
9.7%
13.3%
12.7%
Personen met een bijstandsuitkering (per 10.000 inwoners) Bron: CBS 2021
288
437
431
Huishoudens met een bijstandsuitkering (% van aantal huishoudens) Bron: CBS nov 2022
3.3%
5.0%
4.8%
Alleenstaanden met bijstandsuitkering (% van alleenstaanden) Bron: CBS dec 2021
6.8%
9.9%
8.7%
Beroepsbevolking met laag onderwijsniveau* (per 1.000 inwoners van 15-74 jaar) Bron: CBS 2022
171
156
147
*Onderwijs op het niveau van basisonderwijs, het vmbo, de eerste leerjaren van havo/vwo en de entreeopleiding, de voormalige assistentenopleiding (mbo1).
1.2 Kinderen in armoede Percentage kinderen in armoede* (% t.o.v. alle kinderen 0-18 jaar). *Armoede is gedefinieerd als een huishoudinkomen dat lager ligt dan 120% van het sociaal minimum.
Tytsjerksteradiel Fryslân Nederland 12 10 8
2015
T-diel
Fryslân
Nederland
7.1%
10.0%
10.9%
6 4 2
2020
5.9%
9.0%
9.7%
0 2021*
5.9%
8.6%
*Gebaseerd op voorlopige cijfers.
9.4%
2015
2020
2021
Bron: NJI Bewerkt door Parma Groep
1.3 Huishoudens met problematische schulden* Tytsjerksteradiel
In Tytsjerksteradiel had in 2023 5.5% van de huishoudens geregistreerde problematische schulden. Dat zijn 770 huishoudens. In Nederland had 8.8% van de huishoudens geregistreerde problematische schulden. Het percentage van huishoudens met geregistreerde problematische schulden ligt in Tytsjerksteradiel dus lager dan het landelijk percentage, maar Tytsjerksteradiel volgt wel de landelijke stijging in aantal huishoudens met geregistreerde problematische schulden.
Nederland
10%
8%
6%
4%
2%
0%
2019
2020
2021
2022
2023
*De uitgebreide definitie per registratie van problematische schulden leest u hier, op tabblad ‘definitie geregistreerde problematische schulden’. Bron: CBS 2023
1.4 Instromers in de problematische schulden Tytsjerksteradiel
Nederland
2%
In Tytsjerksteradiel stroomde in 2023 1.3% van de huishoudens in de geregistreerde problematische schulden. Dat zijn 170 huishoudens. In Nederland stroomde 2.0% van de huishoudens in de geregistreerde problematische schulden. Het percentage van huishoudens met geregistreerde problematische schulden ligt in Tytsjerksteradiel dus lager dan het landelijk percentage en Tytsjerksteradiel volgt de landelijke trend minder hard. Toch neemt het aantal instromers in de geregistreerde problematische schulden toe.
1.5%
1%
0.5%
0%
2019
Bron: CBS 2023
2020
2021
2022
2023
2. Regelingen Tytsjerksteradiel 2.1 Bijzondere bijstand - totaal 2.2 Individuele bijzondere bijstand 2.3 Individuele inkomenstoeslag 2.4 Compensatie Eigen Risico 2.5 Individuele studietoeslag 2.6 Tegemoetkoming kosten kinderopvang 2.7 Energietoeslag 2.8 Collectieve ziektekostenverzekering: AV-Frieso 2.9 Kwijtschelding gemeentelijke belastingen
2.1 Bijzondere bijstand Bijzondere bijstand is een kostenplaats waaronder de meeste minimaregelingen vallen: individuele bijzondere bijstand, individuele inkomenstoeslag, compensatie eigen risico, individuele studietoeslag, tegemoetkoming kosten kinderopvang en de energietoeslag. Deze regelingen hebben allemaal eigen voorwaarden en eigen beleidsregels. In onderstaande grafiek zijn de kosten voor de afzonderlijke regelingen vanaf 2019 tot en met 2022 cumulatief weergegeven. Omdat bijzondere bijstand voor beschermingsbewind een groot aandeel van individuele bijzondere bijstand betreft, is deze apart in de grafiek opgenomen. Op de volgende pagina's worden alle regelingen behandeld.
2.2 Individuele bijzondere bijstand
Een uitkering voor bijzondere, noodzakelijke kosten die niet op een andere manier betaald kunnen worden 110% van het sociaal minimum en eigen vermogen niet hoger dan toegestaan door de Participatiewet Bij een inkomensgrens tot 110% worden de kosten in het geheel vergoed. Bij een inkomen boven de 110% is er sprake van draagkracht. 35% van het inkomen boven deze 110% is dan draagkracht. Indien er vermogen is boven de vermogensvrijlating wordt het meerdere voor 100% meegenomen als draagkracht
Formulier bijzondere bijstand invullen en als bijlage e-mailen of inleveren met bewijsstukken (voor bijstandsgerechtigden is er een verkort formulier) Beleidsregels bijzondere bijstand 2020
2.3 Individuele inkomenstoeslag Een jaarlijkse, vrij te besteden aanvulling op een laag inkomen.
300 Minimaal 3 jaar op maximaal 110% van de toepasselijke bijstandsnorm en eigen vermogen niet hoger dan toegestaan door de Participatiewet.
Aanvragen
Kosten (*1000)
200
Alleenstaande €413, alleenstaande ouder €531, gezin €589.
100 Met DigiD of formulier inkomenstoeslag printen, invullen en op papier / via e-mail inleveren.
0 Verordening Individuele Inkomenstoeslag 2020
2019
2020
2021
2022
2.4 Compensatie eigen risico De gemeente vergoedt een deel van het wettelijk eigen risico ziektekosten Chronisch zieke of gehandicapte mensen van 18 jaar of ouder, 110% van het sociaal minimum en eigen vermogen niet hoger dan toegestaan door de Participatiewet
€130
Formulier bijzondere bijstand invullen en als bijlage e-mailen of inleveren met bewijsstukken (voor bijstandsgerechtigden een verkort formulier) Beleidsregels Compensatie eigen risico zorgverzekeringswet 2020
50
Aanvragen
Kosten (*1000)
40
30
20
10
0
2019
2020
2021
2022
2.5 Individuele studietoeslag Om een hoge studieschuld te voorkomen, kunnen studenten een studietoeslag aanvragen Studenten met een medische beperking (getoetst door een medisch onderzoeksbureau). Het vermogen is niet hoger dan het bedrag aangegeven in de Participatiewet
8
Aanvragen
Kosten (*1000)
6
4 Het bedrag is leeftijdsafhankelijk en varieert van €98,58 (15-jarige) tot €328,59 (21-jarige student of ouder) per maand
Aanvraagformulier studietoeslag printen, invullen en als bijlage e-mailen of inleveren met bewijsstukken
Beleidsregels Studietoeslag 2022
2
0
2019
2020
2021
2022
2.6 Tegemoetkoming kosten kinderopvang Een vergoeding van (een deel van) de eigen bijdrage van de kinderopvangtoeslag
Inwoners die een gemeentelijk traject volgen richting de arbeidsmarkt, een studie volgen, werken en een aanvullende bijstandsuitkering ontvangen, een inburgeringstraject volgen of een sociaal medische indicatie voor kinderopvang hebben
Afhankelijk van de kosten en het inkomen
Aanvraagformulier tegemoetkoming kosten kinderopvang printen, invullen en als bijlage e-mailen of inleveren met bewijsstukken Beleidsregels tegemoetkoming kosten kinderopvang 2021
75
Aanvragen
Kosten (*1000)
50
25
0
2019
2020
2021
2022
2.7 Energietoeslag De energietoeslag is bedoeld om huishoudens met een laag inkomen deels te compenseren voor de gestegen energieprijzen
120% van het sociaal minimum, geen vermogenstoets
Inwoners met een bijstands-, IOAW-, IOAZof Bbz-uitkering hebben de toeslag automatisch ontvangen. Andere inwoners met een inkomen tot 120% hebben de toeslag aangevraagd met een formulier (verklaring) en een kopie van het identiteitsbewijs.
Beleidsregels eenmalige energietoeslag 2022
2022
Hoogte energietoeslag
€1.300
Aantal verstrekkingen
1.381
Totale kosten
€1.795.753
2.8 Collectieve ziektekostenverzekering: AV-Frieso Een korting op de premie voor de basisverzekering en de aanvullende verzekering
750
Aanvragen
Kosten (*1000)
110% van het sociaal minimum en eigen vermogen niet hoger dan toegestaan door de Participatiewet
500 Korting op de premie van €10 per maand
250 Aanmelding via De Friesland, website gezondverzekerd.nl of aanvragen via inkomensconsulent
Beleidsregels collectieve ziektekostenverzekering AV Frieso 2022
0
2019
2020
2021
2022
2.9 Kwijtschelding gemeentelijke belastingen Gehele of gedeeltelijk kwijtschelding van: zuiveringsheffing, watersysteemheffing ingezetenen, afvalstoffenheffing, kosten huwelijk, kosten gehandicaptenparkeerplaats, kosten 600 gehandicaptenparkeerkaart, kosten aanvraag huisbezoek ID-kaart
100% van het sociaal minimum
Aanvragen
Kosten (*1000)
400
Gehele of gedeeltelijke kwijtschelding
200 Met DigiD aanvragen va de website van het Noordelijk belastingkantoor Invorderingswet 1990, Uitvoeringsregeling Invorderingswet 1990, regeling kwijtschelding belastingen mede-overheden en de Leidraad invordering gemeentelijke belastingen gemeente Tytsjerksteradiel
0
2019
2020
2021
2022
3. Beleving door inwoners - inhoudsopgave In deze factsheets leest u de uitkomsten van de telefonische interviews die zijn afgenomen in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel. We hebben 40 inwoners gesproken, waarvan er 21 uit Tytsjerksteradiel komen en 19 uit Achtkarspelen. 19 van de geïnterviewde inwoners heeft een bijstandsuitkering. Meestal is er geen verschil in uitkomsten tussen inwoners van Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel. Als er wel verschillen zijn, dan wordt dit in de factsheets genoemd.
e?’ j g e t fre a w ik jo i e M ‘
3.1
Armoede beleving
3.2
Bekendheid van regelingen
3.3
Gebruik van regelingen
3.4
Hulp bij het aanvragen van regelingen
3.5
Tevredenheid over het aanvragen
3.6
Contact met gemeente
3.7
Redenen van niet-gebruik
3.8
Leergeld, jeugdsportfonds en volwassenenfonds
3.9
Volwassenenfonds
3.1 Armoedebeleving Met Zonder bijstand bijstand
Fondsen en regelingen:
8K TD
dragen totaal niet bij
2
0
1
1
2
dragen een beetje bij
4
10
4
10
14
maken het verschil tussen wel en niet redden
7
4
7
4
11
vormen een leuk extraatje
0
1
1
0
1
n.v.t.
4
4
3
5
8
Totaal
17
19
16
20
36
In Achtkarspelen maken de minimaregelingen en fondsen vaker het verschil (7 vd 17) In Tytsjerksteradiel dragen minimaregelingen vaker een beetje bij (10 vd 19)
Totaal
Voor 10 inwoners zonder bijstandsuitkering (50%) dragen de minimaregelingen een beetje bij Bij 7 inwoners met een bijstandsuitkering (44%) maken de minimaregelingen het verschil bij het rondkomen
E
nodig van u ft e e h t Wa om beter te n e e m e de g ? en komen n n u k te rond
Aan erder g eb vrag en m ruik mo gen a Goe kkelijker maken va de i e T Ber nfor n laagd n regelin eikb oeslag a re en n g mat Mee ar zijn iet l ie v mpelig en a r t Bet en t erst m e er c toeslag rekk aken Mee rugbet omm en/ en Toe unic subsi r geld alen gan die gev e g to en t vo ren m s ver lwa s e t t r / sse naa ekke nen r inw n fo nds g
eve n
one
rs
3.2 Bekendheid van regelingen (1/2) Heeft u wel eens van minimaregelingen gehoord? 11 Nee, eigenlijk niet, nooit van gehoord
29 Ja, enigszins, sinds kort, een beetje
Hoe bent u bekend geraakt met de minimaregelingen? (beantwoord door 34 inwoners)
19 8
Via de gemeente
4
6 Via familie of vrienden Zelf gezocht
3 Anders
Minimagids/ geldgids
3.2 Bekendheid van regelingen (2/2) Welke regelingen kent u (zonder hulp)? Heeft u wel eens van deze regelingen gehoord (met hulp)? Zonder hulp
Met hulp
Individuele bijzondere bijstand Individuele inkomenstoeslag (KANS-regeling) AV Frieso (coll. ziektekostenverzekering) Compensatie eigen risico Energietoeslag Individuele studietoeslag Kwijtschelding gemeentelijke belastingen 0
10
20
30
Eén inwoner kende geen enkele minimaregeling
40
3.3 Gebruik van regelingen Aangevraagde regelingen door inwoners in de afgelopen 3 jaar (beantwoord door 39 inwoners)
8K
TD
Totaal
Geen
6
2
8
Individuele bijzondere bijstand
2
2
4
Individuele inkomenstoeslag (KANS-regeling in 8k)
4
5
9
Coll. ziektekostenverzekering (=AV Frieso)
2
2
4
Compensatie eigen risico (=CER)
2
3
5
Energietoeslag
9
16
25
Individuele studietoeslag
0
1
1
Kwijtschelding gemeentelijke belastingen
6
3
9
Het onderzoek is uitgevoerd onder een steekproef van inwoners die in 2022 de energietoeslag hebben ontvangen. Toch geven 6 inwoners van Achtkarspelen en 2 inwoners van Tytsjerksteradiel aan geen enkele regeling gebruikt te hebben
Meer dan de helft van de inwoners van Achtkarspelen weet niet dat zij de energietoeslag hebben ontvangen (10 van de 19)
3.4 Hulp bij het aanvragen van regelingen 32 inwoners hebben aangegeven regelingen te hebben aangevraagd 18 inwoners hebben de regelingen zelf aangevraagd
14 inwoners hebben hulp gevraagd bij het aanvragen van de regelingen
Hulp gevraagd bij: Gemeente (5) Professionals (4) Bekenden (4) Werkgever (1)
ft r hee e t h c te do regeld’ s d u o ij ge m ‘Mijn r o vo alles
‘Er zijn regelm atig bij buurth eenkom uis. Da sten in a r word ik op alle het rlei din d a n g eweze gen. D dan me n aarnaa teen oo st vrag k bepa en zij aan. D alde re at gaat gelinge altijd e n rg pret tig’
Van de inwoners die hulp van gemeente en/of professionals hebben gevraagd, is 64% (9 van 14) doorverwezen naar andere instanties
Doorverwezen naar: Voedselbank (5) Landelijke toeslagen (5) Schulddienstverlening (4) Twee inwoners noemen in de toelichting dat via het buurthuis/vrijwilligers/Suska hulp is ontvangen
3.5 Tevredenheid over het aanvragen
72% van de 32 aanvragers is positief over het aanvragen
‘De aanvraag voor de kwijtschelding van gemeentelijke belastingen duurde lang. De beoordeling liet een half jaar op zich wachten. Ik kreeg geen duidelijke motivatie van waarom de aanvraag was afgewezen en kreeg daarbovenop een rekening van €30,- voor het indienen van een bezwaar. Dus: traag, moeilijk, onduidelijk en door de rekening inmiddels ook argwanend’
‘Keurig . Ze helpen altijd heel er g goed ’
28% van de 32 aanvragers is negatief over het aanvragen
‘Er he eft vee l werk ben bl in gez ij dat i eten. I k geze HBO-n k g e nd ben iveau. Ik vind met enigsz het pro ins te ces no doen, g m a ar and het me ers lijk heel m t oeilijk’
‘Proces ging vlot’
‘Uitbetali ng duurde la ng’
3.6 Contact met gemeente Persoonlijk
De helft van de 32 aanvragers heeft telefonisch contact met de gemeente, een derde heeft helemaal geen contact met de gemeente gehad
Telefonisch E-mail WhatsApp/SMS Geen van bovenstaande 0
5
10
15
20
Aanvragers hebben meestal positieve woorden over het contact, maar 9% van de aanvragers uit ook kritiek Luisterend oor
Behulpzaam Keurig
Aardig
Tevreden
Positief
Vriendelijk Duidelijk
Snel
Prima
Sociaal
Goed
Voel me begrepen
Aangenaam
Begripvol Top Meedenkend
Dictatuur Zeer onvriendelijk Onpersoonlijk Beschuldigend Slechte houding Bruut Gebrek aan menselijke maat
3.7 Redenen van niet-gebruik (1/2) Aan de ontvangers van de energietoeslag is gevraagd ‘Waarom gebruikt u niet nog meer minimaregelingen?’. De interviewers hebben op basis van het verhaal van de inwoners genoteerd in hoeverre de volgende omstandigheden op elke inwoner van toepassing zijn
Regelingen niet kennen is voor 74% van de inwoners in meer of mindere mate een reden voor niet-gebruik Iets meer dan de helft zegt geen recht te hebben op andere regelingen. Inwoners van 8K zeggen dit iets vaker dan inwoners van TD 37% van de inwoners uit 8K weet wel van het bestaan van regelingen, maar vindt het te moeilijk om erachter te komen of hij/zij er recht op heeft. In TD is dat 69% van de inwoners 38% van de inwoners denkt wel recht te hebben op de regelingen, maar vindt het te moeilijk om de regelingen aan te vragen of hier hulp bij te vragen. Inwoners van 8k zeggen dit veel vaker (79%) dan inwoners van TD (44%)
3.7 Redenen van niet-gebruik (2/2) Aan de ontvangers van de energietoeslag is gevraagd ‘Waarom gebruikt u niet nog meer minimaregelingen?’. De interviewers hebben op basis van het verhaal van de inwoners genoteerd in hoeverre de volgende omstandigheden op elke inwoner van toepassing zijn Ruim een kwart wil de regelingen niet aanvragen en zegt het probleem wel anders op te lossen. In 8K (34%) speelt dat iets meer dan in TD (22%) Schaamte lijkt voor weinig inwoners een reden om regelingen niet aan te vragen Iets meer dan 10% van de inwoners vraagt regelingen niet aan uit wantrouwen in de overheid
3.8 Leergeld, jeugdsportfonds en volwassenenfonds Inwoners met bijstand (19)
Inwoners zonder bijstand (21)
Totaal (40 inwoners)
Stichting Leergeld is bekend
10 53%
6 29%
16 40%
Jeugdfonds Sport en Cultuur is bekend
13 68%
6 29%
19 48%
Volwassenenfonds is bekend
7 37%
3 14%
10 25%
Geen van de drie zijn bekend
3 16%
12 57%
15 38%
Bekendheid fondsen
nds? o f n e n e s ‘Volwas nieuwe n e e t a Is d ?’ regeling
‘Het aa nvrage n van h Volwas et senenfo n ds vind veel mo ik te eite. Ik h e b g e door ho en zin o epeltjes m t e s p r i voelt al ngen, s te vee l werk’
7 inwoners hebben kinderen waarvan 5 een bijstandsuitkering ontvangen. Deze 5 kennen allemaal zowel stichting Leergeld als het Jeugdfonds en hebben daar ook alle 5 gebruik van gemaakt Van de 2 inwoners die geen bijstand ontvangen en wel kinderen hebben kent één inwoner stichting Leergeld en heeft daar gebruik van gemaakt. De ander kent het Jeugdfonds, maar gebruikt het niet 10 inwoners hebben aangegeven het Volwassenenfonds te kennen, 7 van hen krijgen een bijstandsuitkering 6 van deze 10 inwoners wonen in Tytsjerksteradiel en 4 in Achtkarspelen 4 van de 40 inwoners heeft gebruik gemaakt van het Volwassenenfonds, 3 van hen krijgen een bijstandsuitkering
ging g elin eden’ d n a r afh en tev e ‘D Ik b . d goe
3.9 Volwassenenfonds Tot en met 2021 was er de Top-regeling in Achtkarspelen en de Maatschappelijke Participatieregeling Volwassenen in Tytsjerksteradiel
Heeft u voorheen gebruik gemaakt van de TOP-regeling / maatschappelijke participatieregeling? 8
13
15
4
Inwoners met bijstand
Inwoners zonder bijstand
Ja, daar heb ik gebruik van gemaakt
35%
11%
Ik kende het wel, maar ik heb er geen gebruik van gemaakt
47%
26%
Nee, ik kende die regeling niet
18%
Ik weet niet of ik gebruik heb gemaakt van de TOP-regeling
‘Moet terug komen’! ‘Volwassenenfonds is een prima vervanger’ ‘Ik mis het’
‘Ik was te laat’ 63%
‘Ik had het niet nodig’ ‘Anderen kunnen het beter gebruiken’