Bijlage 1 - Evaluatierapport ‘Gewijzigde aanpak Kinderopvangtoeslagaffaire 2022’

Evaluatie gewijzigde aanpak

Kinderopvangtoeslagaffaire 2022

Zaaknr: Z2022-03302

Datum: november 2022 Auteur: Nienke de Vries

1

1.

Inleiding

De Kinderopvangtoeslagaffaire heeft ook inwoners uit onze gemeente getroffen. Het Rijk heeft ons gevraagd om deze inwoners hulp en ondersteuning te bieden bij

problemen op het gebied van financiën, wonen, werk, dagbesteding, gezondheid en gezinssituatie. Wij hebben onze inwoners die zich bij de Belastingdienst hebben

gemeld, benaderd en hulp en ondersteuning aangeboden. In onze gemeente hebben 6 ouders gebruik gemaakt van dit aanbod. 2.

Tussentijdse evaluatie

Eind 2021 hebben wij geconstateerd dat onze aanpak niet goed aansloot bij de problematiek omdat: ▪

Veel gedupeerden een sterk wantrouwen hebben richting de overheid waardoor zij een aanbod van de gemeente afwijzen. Zij willen niet opnieuw worden vermalen door de overheid. Schaamte speelt hierbij een grote rol. Zij zijn immers jarenlang weggezet als fraudeurs.

▪

Vragen en behoeften reiken vaak verder dan ons beschikbare dienstverlening.

Denk bijvoorbeeld aan het gidsen van gedupeerden door alle regelingen die de Belastingdienst heeft ingesteld.

▪

Er een grote behoefte aan erkenning en herkenning is (lotgenotencontact en heling).

Het bovenstaande is de reden waarom wij de ondersteuning aan (mogelijk) gedupeerde inwoners op een andere manier hebben vormgeven. 3.

Gewijzigde aanpak

Op 27 januari 2022 heeft de raad besloten om tot 1 januari 2025 middelen

beschikbaar te stellen voor twee ervaringsdeskundigen die (mogelijk) gedupeerden van de Kinderopvangtoeslagaffaire ondersteunen en begeleiden. De ervaringsdeskundigen hebben een dienstverband van 24 uur bij KEaRN. De reden om de ervarings-

deskundigen niet zelf in dienst te nemen is enerzijds het verloren gegane vertrouwen in de overheid en anderzijds willen wij de onafhankelijke positie van de ervarings-

deskundigen borgen. Kortom, wij hebben binnen de sociale basis een laagdrempelige ingang en voorziening georganiseerd voor (mogelijk) gedupeerden.

Achtkarspelen zet deze ervaringsdeskundigen ook in. De gemeenten delen de kosten. 4.

Wat willen we bereiken

Met de gewijzigde aanpak willen we het volgende bereiken:

a. Contact met zo veel mogelijk gedupeerden en de voor hen benodigde hulp

organiseren. Het gaat daarbij om het signaleren van hulpvragen en het warm overdragen naar regisseurs uit de gebiedsteams en/of andere organisaties.

b. Het organiseren van lotgenotencontact met ruimte voor (h)erkenning en heling.

2

c. Een kennisnetwerk over aanbod en aanpak door en voor gedupeerden op regionaal, provinciaal en landelijk niveau.

d. Verbetering van de gemeentelijke dienstverlening. De ervaringsdeskundigen

hebben een belangrijke signalerende en adviserende rol die bijdraagt aan de

verbetering van de gemeentelijke dienstverlening. Deze aanpak kan hierdoor ook bijdragen aan het herstel van vertrouwen in de gemeente.

De focus ligt op het in contact komen met zoveel mogelijk gedupeerden en de voor hen benodigde hulp te organiseren. 5.

Financiën

POK-middelen

Naar aanleiding van de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (POK) stelt het kabinet tot en met 2027 landelijk € 150 miljoen per jaar beschikbaar. Dit bedrag is onder andere bestemd voor het versterken van de gemeentelijke

dienstverlening en ondersteuning aan mensen in kwetsbare posities. Deze middelen

zijn vrij besteedbaar. Voor 2022 hebben wij een deel van deze middelen ingezet voor de bekostiging van de ervaringsdeskundigen.

Specifieke uitkering

Kortgeleden werd bekend dat wij de organisatiekosten ook kunnen opvoeren voor de Specifieke uitkering kinderopvangtoeslagaffaire (SPUK). De SPUK is een

compensatieregeling van het rijk voor de kosten die gemeenten maken voor de

hersteloperatie toeslagenaffaire. Wij kunnen de kosten van de ervaringsdeskundige dus in rekening brengen bij het rijk.

Kosten ervaringsdeskundige 2022

De kosten van de ervaringsdeskundigen bedragen van 1 februari 2022 tot en met 31

december 2022 € 63.250 1. Voor 2022 hebben wij de POK-middelen al ingezet, maar

wij declareren de kosten voor 2022 bij het Rijk. Dit leidt tot een ontvangst in 2023. De ontvangen middelen worden toegevoegd aan het resultaat 2023. 6.

Evaluatie

Wij hebben toegezegd om de raad eind 2022 een evaluatierapport voor te leggen. In

dit hoofdstuk evalueren wij de gewijzigde aanpak van de Kinderopvangtoeslagaffaire.

Dit is inclusief werkgeverslasten en de kosten die KEaRN heeft voor het dienstverband zoals de kosten van huisvesting, HRM, ICT, enz. 1

3

6.1

Moeizame start

De gewijzigde aanpak kende geen vliegende start. De lijsten met persoonsgegevens

die wij van de Belastingdienst hebben ontvangen, konden we niet overdragen omdat wij deze na 4 maanden moesten vernietigen. Met behulp van het Ministerie van

Financiën en de VNG hebben wij de gegevens eind april 2022 opnieuw ontvangen. Voor de overdracht van de gegevens hebben wij een verwerkersovereenkomst gesloten met

KEaRN en eind mei 2022 hebben wij de gegevens overgedragen. Tot die tijd hebben de ervaringsdeskundigen zich gericht op het opstellen van werkprocessen en het zoeken van publiciteit om zichzelf zichtbaar en vindbaar te maken. Begin juni zijn de

ervaringsdeskundigen gestart om (mogelijk) gedupeerde inwoners persoonlijk te benaderen door een huisbezoek af te leggen. Eind juni is één van de ervarings-

deskundigen wegens persoonlijke omstandigheden gestopt en in de zomervakantie stonden de werkzaamheden op een laag pitje. 6.2

Aantallen / overgedragen persoonsgegevens

In de tabel hieronder staat het aantal personen waarvan wij de persoonsgegevens hebben overgedragen aan de ervaringsdeskundigen.

Aantal Erkend gedupeerden

42

Nog niet erkend en in afwachting van de

19 2

Nieuwe meldingen nog niet erkend

3

Totaal

64

integrale beoordeling van de belastingdienst

6.3

Team toeslagen

Binnen de eigen organisatie hebben we een team samengesteld. Dit team komt

periodiek bij elkaar om kennis uit te wisselen, casuïstiek te bespreken en fungeert als aanspreekpunt voor de ervaringsdeskundige en de eigen organisatie in het geval

daadwerkelijke inzet van (zorg) trajecten nodig is. De ervaringskundige heeft namelijk geen bevoegdheid om deze trajecten in te kopen en in te zetten. De

ervaringsdeskundige sluit wel aan bij de overleggen van het team. In dit team zijn de volgende disciplines vertegenwoordigd: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

2

Inkomen

Schulddienstverlening Participatie Wmo

Jeugd

Beleid

Waarvan inmiddels 2 personen niet zijn erkend door de belastingdienst.

4

6.4

Resultaten

a.

Contact met zo veel mogelijk gedupeerden en benodigde hulp organiseren

Hieronder gaan wij in op de behaalde resultaten op basis van de doelstellingen.

De ervaringsdeskundige is persoonlijk langs geweest bij de (mogelijk) gedupeerden 3. In de tabel hieronder hebben wij weergegeven wat de resultaten zijn van deze huisbezoeken.

Aantal Geen hulp nodig

37

Overweegt hulp

10

Twee of drie keer bezocht

14

Verhuisd

1

Niet erkend als gedupeerde

2

Totaal

64

maar niet thuis 4

en niet benaderd

Het grootste gedeelte van onze inwoners is erkend gedupeerd. Zij hebben een

schadevergoeding van € 30.000 ontvangen 5. Van andere gemeenten horen wij dat in eerste instantie veel inwoners ook geen gebruik maken van het beschikbare

ondersteuningsaanbod. Zij willen zich eerst zelf redden. Deze gemeenten zien een

toename in de aanvragen om ondersteuning wanneer de inwoners hebben ingeteerd op de ontvangen € 30.000. Dit is een landelijk beeld. Wij verwachten dat dit zich ook gaat voordoen in onze gemeente.

b.

Het organiseren van lotgenotencontact met ruimte voor (h)erkenning en heling

Sinds kort is er periodiek een regionaal overleg waar de ervaringsdeskundige bij

aansluit. In dit overleg is afgesproken dat de gemeenten de krachten bundelen en proberen om lotgenotencontact regionaal te organiseren. c.

Kennisnetwerk over aanbod en aanpak op regionaal, provinciaal en landelijk

niveau

De ervaringsdeskundige heeft een breed kennisnetwerk opgebouwd en sluit aan bij: ▪ ▪ ▪

de Zolderkamer 6

de regiobijeenkomsten die de VNG organiseert de landelijke casuïstiekgroep

Bij sommige inwoners is zij meerdere keren langs geweest omdat zij niet thuis waren. Deze mensen worden nogmaals benaderd op de namiddag of in het weekend. 5 Catshuisregeling 6 Dit is een landelijke samenwerking tussen ouders, jongeren en kinderen voor eigen regie en (gelijk)waardig herstel in de kinderopvangtoeslagenaffaire. 3

4

5

▪ ▪

het Ondersteuningsteam Fryslân Uithuisplaatsingen Toeslagenaffaire de wekelijkse themabijeenkomsten die de VNG organiseert

Daarnaast heeft de ervaringsdeskundige regelmatig contact met het ministerie van Financiën. d.

Verbetering van de gemeentelijke dienstverlening

Hier is (nog) geen input voor. De ervaringsdeskundige heeft hier (nog) geen ervaring mee opgedaan. Wel geven vrijwel alle ouders aan dat zij geen vertrouwen in de gemeente hebben. Voor een nadere toelichting verwijzen wij u naar de bijlage. 6

Ontwikkelingen

a.

Kindregeling

Kinderen tot 39 jaar van ouders die erkend gedupeerd zijn, krijgen een

geldbedrag. Per leeftijdsgroep geldt er een ander bedrag. Net als bij de ouders, moeten de gemeenten deze kinderen hulp en ondersteuning bieden bij problemen op het gebied van financiën, wonen, werk, dagbesteding,

gezondheid en gezinssituatie. Wij verwachten dat de uitvoering hiervan in november 2022 start.

b.

Ex-partner regeling

Daarnaast is er een ex-partnerregeling in de maak. Deze regeling biedt een

financiële tegemoetkoming aan ex-partners van gedupeerde ouders. Naast de financiële tegemoetkoming hebben de ex-partners ook recht op een

schuldenaanpak en brede ondersteuning van de gemeente. De uitvoering van de ex-partnerregeling is gepland halverwege 2023.

De uitvoering van deze regelingen kunnen we goed combineren met de gewijzigde aanpak. 7

Conclusie

De gewijzigde aanpak heeft nog onvoldoende tijd gehad om zich te bewijzen 7. Door te stoppen met wat we nu opbouwen lopen we, ook gezien de actuele ontwikkelingen, het risico dat we ‘het kind met het badwater’ weggooien. Daarom willen wij de gewijzigde aanpak voortzetten in 2023.

Aanloopproblematiek waardoor de evaluatie feitelijk betrekking heeft op 5 maanden, namelijk de periode van 1 juni 2022 tot 1 november 2002. 7

6

BIJLAGE 1

Ervaringen van de ervaringsdeskundige

Een aantal voorbeelden van zwaar gedupeerde gezinnen Schreeuwend en met gebalde vuisten zat hij tegenover mij tijdens een huisbezoek. Hij was woest. Woest op de voor hem allesvernietigende overheid. Hij vroeg mij of ik van de gemeente was. Toen ik aangaf dat dit niet het geval was, maar dat ik via KEaRN als ervaringsdeskundige wordt ingezet omdat ik óók gedupeerd ben,

ontspande hij zichtbaar. Hij vloekte en tranen sprongen in zijn ogen: “Wat hebben ze ons kapot gemaakt…”. Hij moest dag en nacht werken om het hoofd boven

water te houden. Ook zijn vrouw werkte veel, te veel voor een moeder van jonge kinderen. Maar de invorderingen van de Belastingdienst bleven doorgaan waardoor zij hun woning moesten verkopen.

“Ik heb in die tijd weleens gedacht aan zelfmoord want ik zag geen toekomst

meer.” Dit vertelde een andere vader van een gedupeerd gezin mij. Ook hij en zijn vrouw werkten dag en nacht om het bedrijf van zijn vrouw en zijn (goede) baan te kunnen behouden. Door geld te lenen wisten ze het bedrijf te behouden, maar

ook hier bleven de invorderingen doorgaan. Sinds ze te horen hebben gekregen dat ze erkend gedupeerd zijn, zit hij thuis met een burn-out.“ Ik ben helemaal op”.

Wat zijn de effecten van het toeslagenschandaal op gedupeerde gezinnen?

Gezinnen zoals hierboven beschreven zijn enorm geraakt door het toeslagenschandaal. Spanning en stress tussen de ouders leidden vaak tot ruzies, waar ook de kinderen

mee werden belast. Naar je werk moeten met de auto terwijl er ieder moment beslag op kan worden gelegd. Angst voor brieven van de Belastingdienst of voor 7

deurwaarders die langskomen. Kinderen die met versleten schoenen naar school gaan en in armoede opgroeien. Angst om je woning of bedrijf te verliezen. Ook schaamte speelt een grote rol. Schaamte omdat een gezin het financieel zwaar te voortduren heeft (gehad) en schaamte omdat zij als fraudeurs zijn weggezet door de

Belastingdienst. Voor iemand die dit niet mee heeft gemaakt is het amper te bevatten hoeveel ellende een aantal gezinnen heeft meegemaakt.

Bij onze gemeenten valt het wel mee toch? Of niet?

In beide gemeenten heb ik inmiddels een groot aantal gedupeerde ouders gesproken.

Over het algemeen zijn de ouders verrast als ik op de stoep sta, maar zij waarderen het wel. Een aantal gezinnen lijkt ‘minder gedupeerd’ te zijn. In mijn beleving was het ook zichtbaar dat deze groep ‘minder gedupeerd’ is. Een eigen (grote) woning, een mooie auto voor de deur, een netjes aangelegde tuin, een verzorgd voorkomen, etc. Deze

groep heeft de zogeheten ‘Catshuisregeling’, een bedrag van € 30.000, ontvangen en

krijgt nog een vergoeding voor de kinderen op grond van de Kindregeling. Daarmee is voor hen de kous af. Ze willen het afsluiten.

De meeste ouders geven aan dat zij op dit moment geen problemen hebben waarbij ik hen kan ondersteunen. Deze groep ouders heeft ook de € 30.000 ontvangen, maar bij deze groep verwacht ik toch nog de meeste hulpvragen. Gedupeerden zijn het

vertrouwen in de overheid soms zó kwijtgeraakt dat ze niets met de gemeente te

maken willen hebben. In zo’n geval scheert de gedupeerde ouder de overheid over één kam. Vertrouwen in eventuele hulp is er dan niet. Wat meespeelt is dat deze groep

€ 30.000 heeft ontvangen en even adem kan halen. Geld maakt dan ‘even’ gelukkig en problemen lijken er dan even niet te zijn. Landelijk gezien en ook bij de gemeente

Leeuwarden komt naar voren dat juist deze groep uiteindelijk toch aanklopt voor hulp.

Waarom is er zoveel wantrouwen richting gemeenten?

Uit landelijk onderzoek blijkt dat gedupeerde ouders die eerder bij gemeenten aanklopten voor hulp niet goed werden geholpen of gezien. Bijvoorbeeld bij

schuldbemiddeling verzandden gemeenten in het verhaal van de gedupeerde en de

regelbrij van de Belastingdienst. Minnelijke schuldtrajecten werden geweigerd omdat

de Belastingdienst niet mee wilde werken omdat de ouder als fraudeur te boek stond.

Toen was nog niet bekend dat de Belastingdienst fouten maakte, maar hierdoor is het wantrouwen richting gemeenten gegroeid. Ook de angst voor Jeugdzorg speelt een grote rol. De angst dat kinderen uit huis worden geplaatst of de angst voor

‘bemoeizorg’ heeft ervoor gezorgd dat gedupeerde ouders geen hulp van de gemeente vragen.

8

Tot slot

De gedupeerde ouder moet echt een grote stap zetten om hulp te vragen. Er is geduld nodig om een vertrouwensband op te bouwen. Het vertrouwen moet groeien. Als

ervaringsdeskundige hoop ik komend jaar het vertrouwen te winnen van gedupeerde gezinnen die nu nog geen hulp wensen maar die de komende tijd, naar verwachting, wel hulp nodig hebben. Binnenkort moeten gemeenten ook de kinderen van

gedupeerde ouders ondersteunen en begeleiden. Dit geldt ook voor ex-partners. Ik hoop dat ik hier ook mijn steentje aan kan bijdragen.

9